Mensenrechtenencyclopedie
© Flickr.com / CC / valerieroybal

Mensenrechten, lijst van mensenrechten

Mensenrechten heten ook wel rechten van de mens of fundamentele rechten. Het zijn rechten die ieder mens toekomen en die geacht worden de grondslag te zijn voor alle rechten die door wet en gewoonte worden gesteld.

De kern van het vastgelegd internationaal recht van de mensenrechten wordt gevormd door de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, de VN-verdragen (1966) en nog een dozijn andere internationale mensenrechtenverdragen. Deze documenten beschrijven in totaal honderd verschillende rechten. Die worden vaak opgedeeld in de klassieke, de sociaaleconomische en eventueel de collectieve rechten. De klassieke rechten kunnen nader worden onderverdeeld in integriteitsrechten (bescherming van lichaam en geest van de persoon), vrijheidsrechten (vrijheid van meningsuiting en vereniging), participatierechten (deelname aan bestuur), rechten van gevangenen, rechten voor bescherming van bepaalde groepen (vrouwen, kinderen, minderheden, inheemse volken), rechten van vreemdelingen en vluchtelingen. Onder de sociaaleconomische rechten vallen ook de culturele rechten (zoals het recht op de eigen taal en culturele gebruiken). De collectieve rechten (voor ontwikkeling en bescherming van een volk) worden door sommigen tot de mensenrechten gerekend, maar anderen willen mensenrechten voorbehouden aan individuen.

Het begrip mensenrechten heeft in het taalgebruik van media, organisaties en politici verschillende betekenissen. Het duidt op internationaal-rechtelijke normen (‘In de VN zijn de mensenrechten vastgelegd’), op praktijken (‘In China is het slecht gesteld met de mensenrechten.’) en op idealen (‘Zet uw handtekening voor de mensenrechten!’).

Een belangrijke discussie binnen de mensenrechten is die van de universaliteit: de kwestie of mensenrechten zoals gedefinieerd in internationale verdragen overal en altijd, ongeacht traditie en cultuur geldig zijn. De mensenrechten vormen de grondslag van de democratie en worden het best gegarandeerd binnen een stelsel van sociaal-democratie. Het idee van ‘onvervreemdbare rechten’ komt voort uit het natuurrecht, dat uitgaat van mensenrechten die bij iedereen zijn aangeboren. Onvervreemdbaar zijn onder meer de menselijke waardigheid en het bestaan als persoon. De preambules van de VN-verdragen van 1966 noemen de onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensheid als de basis van vrijheid, rechtvaardigheid en vrede. In diezelfde verdragen zijn echter allerlei mogelijkheden tot beperking opgenomen. Alleen de niet-opschortbare rechten kunnen in internationaal-rechtelijke zin als onvervreemdbaar worden beschouwd.

De wortels van de mensenrechten gaan ver terug. Het wetboek van de Babylonische koning Hammurabi, opgetekend rond 1752 v. Chr., heeft al opvallend ‘moderne’ bepalingen zoals over het ontslaan van oneerlijke rechters en het bestrijden van geweld tegen vrouwen. Het wetboek stelt dat ‘armen, weduwen, wezen en onderdrukten’ beschermd moeten worden.

De juridische status van mensenrechten 

Er wordt door veel rechtsgeleerden onderscheid gemaakt tussen primaire en secundaire rechten. Primaire rechten zijn rechten van goed vertrouwen, zoals die betreffende uitvoering van een contract, huwelijkse trouw, vrijwaring van letsel en bescherming van bezit. Secundaire rechten zijn rechten die verbonden zijn aan een rechtsmiddel voor gevallen dat de primaire rechten niet worden nageleefd, zoals het recht op schadevergoeding en op het herkrijgen van gestolen goed. Mensenrechten waren van oorsprong primaire rechten, maar door bepalingen (rechtsmiddelen) opgenomen in internationale verdragen, bijvoorbeeld het recht op compensatie voor slachtoffers van marteling, hebben ze steeds meer secondaire rechtskenmerken gekregen.

Aansprakelijkheid is de verplichting die men volgens de wet heeft ten aanzien van wat men doet of nalaat. Aansprakelijkheid kan vrijwillig zijn aangegaan (bijvoorbeeld bij een contract) of door de wet zijn opgelegd. Aansprakelijkheid werd door de wet vaak gezien als het wezenlijke verschil tussen enerzijds klassieke en anderzijds sociaaleconomische rechten. De klassieke rechten zijn meestal omgezet in wettelijke regels die de overheid bij niet-naleving aansprakelijk maken. Zo kan compensatie worden gevraagd in gevallen van marteling of onwettige gevangenschap, en kan opheffing van censuur via de rechter worden afgedwongen. 

Sociaaleconomische rechten lijken eerder als idealen geformuleerd, zoals de rechten op werk of huisvesting – een overheid kan niet iedereen aan een huis of werk helpen. Maar ook aan sociaaleconomische rechten wordt steeds vaker juridische aansprakelijkheid verbonden. Nationale en internationale rechters hebben bijvoorbeeld boetes opgelegd waar vrouwen of leden van minderheden gediscrimineerd werden bij toegang tot bepaalde banen. Ze hebben overheden verplicht schoon water te leveren, medicijnen tegen hiv/aids te verstrekken, degenen die land verloren schadevergoeding te betalen, enzovoort. Ook de aansprakelijkheid voor bedrijven inzake betrokkenheid bij schendingen van mensenrechten wordt steeds vaker onderwerp van rechtspraak. Voor Nederlandse ondernemingen is dat onder meer in kaart gebracht door onderzoeksorganisatie Centre for Research on Multinational Corporations (SOMO).

De meeste sociaaleconomische rechten, met uitzondering van het recht op onderwijs, zijn noch in grondwetten, noch in internationaal recht in sterke termen vastgelegd. Rechten als die op werk, een huis en levensstandaard zijn meer intentieverklaringen dan regels van aansprakelijkheid. Maar in de loop der tijd zijn geleidelijk meer sociaaleconomische rechten nationaal vastgelegd in het recht, zoals het recht op wonen in Frankrijk en het recht op gezondheidsvoorzieningen in India. Zie ook onder geschiedenis van de mensenrechten.

Misbruik van rechten

Misbruik van een recht is het gebruik van een recht voor andere, vaak tegengestelde doeleinden dan waarvoor het bedoeld is. Misbruik van recht wordt erkend in de meeste Europese rechtsstelsels, maar zonder een strikte formulering.

Op het gebied van de mensenrechten wordt misbruik gemaakt van onder meer:

  • De vrijheid van meningsuiting, door uitingen die het doel hebben anderen opzettelijk te schaden, te discrimineren of haat te zaaien..
  • De vrijheid van informatie, door openbaarmaking van wat op goede gronden (staatsveiligheid, bedrijfsbelangen, privacy) vertrouwelijk zou moeten blijven.
  • De asielprocedure, door ten onrechte te zeggen dat je vervolging te vrezen hebt.
  • Het recht op politieke zelfstandigheid, door terroristische daden te plegen.

Ontkenning

Ook als de bewijzen volop voorradig zijn, blijven regeringen en grote groepen mensen ernstige misdrijven ontkennen, zoals vormen van genocide. Groepen en individuen van holocaustontkenners zijn vooral actief in Noord-Amerika en West-Europa; ze ontkennen onder meer het gebruik van gaskamers. In Turkije ontkent de overheid nog altijd de Armeense genocide, die in de periode tussen 1895 en 1923 meer dan een miljoen slachtoffers maakte. Turkije zegt dat er misdrijven zijn gepleegd, ook door militairen, maar dat van een vooropgezet plan tot uitroeiing geen sprake was.

Er zijn veel andere ernstige gevallen van ontkenning. De Japanse regering wil geen verantwoordelijkheid nemen voor de troostmeisjes van de Tweede Wereldoorlog. Aanhangers van het stalinisme ontkennen de opgelegde hongersnood in de Oekraïne in de jaren dertig, die miljoenen mensen het leven kostte. De Russische overheid ontkent de meeste misdrijven die sinds 1994 door het Russische leger zijn gepleegd in Tsjetsjenië. De Chinese overheid ontkent de massamoorden die het Chinese leger beging in Tibet .

Zuid-Afrikaanse ministers en de Keniase Nobelprijswinnaar Wangari Maathai ontkenden de aard van de ziekte aids en werken daarmee preventie en goede behandeling tegen. Wijdverbreid, vooral in islamitische landen en onder christelijke fundamentalistische groepen, is de ontkenning van homoseksualiteit als een `gewone’ en aanvaardbare vorm van seksuele oriëntatie.

Soms is ontkenning moeilijk te scheiden van het opzettelijk negeren van problemen, zoals die van de druk tot migratie uit Afrika, de verwoestende oorlogen in Congo en Darfur, de discriminatie van moslims in veel westerse landen, en de enorme omvang van het hongerprobleem.

Amnesty verzet zich tegen elke vorm van ontkenning, zoals die van historische feiten van de Holocaust en andere gevallen van misdrijven tegen de menselijkheid, die het lijden van overlevenden en nabestaanden miskent of die hun gerechtvaardigde aanspraken op erkenning en compensatie hindert. Amnesty komt niet op voor de ‘vrijheid van meningsuiting’ van bijvoorbeeld holocaustontkenners wanneer dergelijke ontkenning een uitgesproken beledigend of haatzaaiend effect heeft. Amnesty is geen voorstander van het wettelijk vastleggen van een verbod op ontkenning, zoals van de Holocaust of de Armeense genocide, omdat zo’n algemeen verbod gemakkelijk in conflict komt met de vrijheid van meningsuiting.

Lijst van mensenrechten

Deze lijst vermeldt de rechten die zijn vervat in negen belangrijke internationale verdragen en hun protocollen. Deze rechten, ruim negentig in getal, kunnen gelden als de meest geaccepteerde mensenrechten. Overigens zijn slechts enkele rechten onvoorwaardelijk (niet-opschortbaar).
– UV — Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
– BuPo — VN-Verdrag over Burgerrechten en Politieke Rechten
– (FP) — Facultatief Protocol bij het BuPo-verdrag
– (FP2) — Tweede Protocol bij het BuPo-verdrag
– EcSoCu — VN-Verdrag over Economische, Sociale en Culturele rechten
– EV — Europees Verdrag ter Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden; en bijbehorende – Protocollen (EV6) — Zesde Protocol bij het Europees Verdrag
– ESH — Europees Sociaal Handvest
– AmV — Amerikaans Verdrag over de Rechten van de Mens
– AfH — Afrikaans Handvest voor de Rechten van Mens en Volken
– VV — Verdrag over de Status van Vluchtelingen
– GV — Verdrag over het Voorkómen en Bestraffen van Genocide

*Rechten die volgens het BuPo-verdrag niet-opschortbaar (absoluut) zijn. Ze moeten onverkort worden gehandhaafd ook als in het land een uitzonderingstoestand of noodtoestand is uitgeroepen.

Algemene en integriteitsrechten
– genot van de mensenrechten UV,BuPo,EcSoCu,EV,AmV,AfH
– gelijke bescherming door de wet UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– gelijkheid voor de wet UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– *erkenning als persoon voor de wet UV,BuPo,AmV
– *leven UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– integriteit van de persoon UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– bescherming van privacy, huis, briefgeheim UV,BuPo,EV,AmV
– bescherming van eer en goede naam UV,BuPo,EV,AmV
– *vrijwaring van marteling en wrede, vernederende of onmenselijke bestraffing UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– omzetting van doodstraf BuPo,EV,AmV
– verbod op doodstraf in vredestijd (FP2)
– verbod op doodstraf ook in vredestijd (EV6)
– vrijwaring van discriminatie op grond van ras, taal, huidskleur, afkomst, geslacht UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– vrijwaring van propaganda voor nationale, raciale of religieuze haat BuPo,AmV
– vrijwaring van oorlogspropaganda BuPo,AmV

Vrijheidsrechten
– vrijheid en veiligheid van de persoon UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– *vrijheid van geweten, geloof en gedachte UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– geloof of overtuiging te belijden UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– van geloof of overtuiging te veranderen UV,EV
– informatie te zoeken en verspreiden ongeacht grenzen UV,BuPo,EV,AmV
– vreedzame vereniging en vergadering UV,BuPo,EcSoCu,EV,AmV,AfH
– vrijwaring van dwang tot lidmaatschap UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– *vrijwaring van slavernij en dwangarbeid UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– vrije toestemming tot huwelijk UV,BuPo,EcSoCu,AmV
– vrijheid van ouders hun kinderen op te voeden volgens hun overtuiging BuPo,EcSoCu,EV,AmV,AfH
– vrijheid van schoolkeuze EcSoCu
– vrije toestemming tot medisch en wetenschappelijke experimenten BuPo
– vrijheid van meningsuiting UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– vrijheid van drukpers BuPo,AmV
– vrijheid van beweging binnen de landsgrenzen UV,BuPo,EV,AmV,AfH

Participatierechten
– te kiezen en gekozen te worden in algemene, geheime verkiezingen UV,BuPo,EV,AmV
– gelijk kiesrecht voor man en vrouw UV,BuPo
– deelname aan het bestuur van het land UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– deelname aan het culturele leven UV,BuPo,EcSoCu
– individueel klachtrecht BuPo(FP),EV,AmV
– gelijke rechten op openbare functies UV,BuPo,AmV,AfH
– nationaliteit UV,BuPo,AmV

Rechten van arrestanten, beklaagden en gedetineerden
– effectieve rechtsmiddelen UV,BuPo,EV
– vrijwaring van willekeurige arrestatie UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– op de hoogte te worden gebracht van de aanklacht BuPo,EV,AmV,AfH
– eerlijk en openbaar gehoord te worden UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– voor onschuldig te worden gehouden tot schuld is bewezen UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– voldoende tijd en middelen voor de voorbereiding van de verdediging BuPo,EV,AmV,AfH
– een proces binnen redelijke termijn BuPo,EV,AmV,AfH
– verdediging door een raadsman naar keuze BuPo,EV,AmV,AfH
– zo nodig kosteloze rechtsbijstand BuPo,EV,AmV
– het horen van getuigen BuPo,EV,AmV
– (kosteloze) bijstand van een tolk BuPo,EV,AmV
– vrijwaring van dwang tot bekennen BuPo,EV
– scheiding tussen beklaagden en veroordeelden BuPo,AmV
– scheiding tussen jeugdige en volwassen gedetineerden BuPo
– beroep bij een hogere rechtbank BuPo,AmV,AfH
– vrijwaring van een tweede proces voor dezelfde zaak (ne bis in idem) BuPo,EV,AmV
– *vrijwaring van bestraffing voor een misdrijf dat niet strafbaar was (nulla poena sine lege) UV,BuPo,EV,AmV,AfH
– compensatie na onterechte veroordeling BuPo,EV,AmV
– *vrijwaring van gevangenisstraf voor schulden BuPo,EV,AmV
– reclassering BuPo,AmV

Rechten van beschermde groepen
gelijke rechten voor vrouwen en mannen UV,BuPo,EcSoCu
vrijwaring van terechtstelling voor personen jonger dan 18 jaar BuPo,AmV
vrijwaring van terechtstelling voor personen ouder dan 70 jaar AmV
vrijwaring van terechtstelling van zwangere vrouwen BuPo,AmV
bijzondere bijstand voor moeders en kinderen UV,EcSoCu
bescherming voor en na de geboorte EcSoCu
bijzondere bescherming van kinderen BuPo,EcSoCu,ESH,AmV
bescherming van kinderen tegen schadelijk werk EcSoCu

Rechten van vreemdelingen en vluchtelingen
het land te verlaten en er terug te keren UV,BuPo,EV,AmV,AfH
bescherming tegen collectieve uitzetting van vreemdelingen EV,AmV
beroep tegen uitzetting van vreemdelingen BuPo,AmV
gezinshereniging van migranten ESH
bescherming en ondersteuning van migranten ESH
asiel te zoeken en te genieten UV
bescherming tegen refoulement VV,AmV

Sociale en economische rechten
billijke levensstandaard UV,EcSoCu
vrije keuze van werk UV,EcSoCu
volledige werkgelegenheid EcSoCu,ESH
bescherming tegen werkloosheid UV
sociale voorzieningen UV,EcSoCu,ESH
vrijheid van vakvereniging UV,BuPo,EcSoCu,EV
collectieve onderhandeling ESH
staking EcSoCu,ESH
voorzieningen bij arbeidsongeschiktheid UV
eerlijke, veilige en gezonde werkomstandigheden UV,EcSoCu,ESH
rust en vakanties met behoud van loonUV,EcSoCu,ESH
gelijke betaling bij gelijk werk voor man en vrouw UV,EcSoCu,ESH
eerlijke beloning UV,EcSoCu,ESH
beroepsopleiding EcSoCu,ESH
eigendom UV,BuPo,EV,AmV,AfH
voldoende voedsel UV,EcSoCu
huisvesting UV,EcSoCu
onderwijs en opvoeding UV,EcSoCu,EV
gratis en verplicht onderwijs UV,EcSoCu
bescherming van openbare gezondheid BuPo,EV,AmV,AfH
hoger onderwijs open voor iedereen UV,EcSoCu
hoogst mogelijke graad van gezondheid EcSoCu,ESH,AfH
medische zorg bij ziekte UV,EcSoCu,ESH
preventie van ziekten EcSoCu,ESH
bescherming van gezinsleven UV,BuPo,EV,AmV,AfH
gelijke rechten binnen het huwelijk UV,BuPo,AmV

Culturele rechten
bescherming van auteursrecht UV,EcSoCu
rectificatie AmV
de eigen taal te spreken BuPo
eigen naam BuPo,AmV
ontwikkeling van de persoonlijkheid UV,EcSoCu
vrijheid van wetenschappelijk onderzoek EcSoCu

Collectieve rechten
internationale vrede en veiligheid UV,AfH
economische, sociale en culturele ontwikkeling BuPo,EcSoCu,AfH
zelfbeschikkingsrecht van volken BuPo,EcSoCu,AfH
vrije beschikking over hulpbronnen door volken BuPo,EcSoCu,AfH
bevrijding van gekoloniseerde en onderdrukte volken AfH
een milieu gunstig voor ontwikkeling AfH
eigen cultuur, taal en religie van minderheden BuPo
te delen in wetenschappelijke vooruitgang en de voordelen daarvan UV
vrijwaring van maatregelen gericht op vernietiging van een groep GV