© Amnesty International

Mensenrechten in Nederland

Het is van het groot belang dat burgers zich gezamenlijk publiekelijk kunnen uitspreken. Het recht om te demonstreren is een fundamenteel mensenrecht dat nauw samenhangt met bijvoorbeeld de vrijheid van meningsuiting. Demonstraties zijn belangrijk voor een gezonde democratische, economische en sociaal-maatschappelijke ontwikkeling. Daarom is het recht om te demonsteren stevig verankerd in mensenrechtenverdragen én ook de Nederlandse (Grond)wet.

Iedereen en iedere groep heeft het recht om in het openbaar bij elkaar te komen voor een vergadering, protest of demonstratie. Zo is vastgelegd in artikel 21 van het Internationaal Verdrag inzake Burger- en Politieke rechten, artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten voor de Mens, én in artikel 9 van de Nederlandse Grondwet. Demonstreren staat vrij. Dus in principe mag de overheid aan een demonstratie geen beperkingen opleggen, behalve wanneer dat echt noodzakelijk is vanwege de openbare orde of de volksgezondheid.

Demonstreren is dus geen gunst, maar een recht. De burgemeester en de politie moeten alles in het werk stellen om een demonstratie zo goed mogelijk te laten verlopen. Helaas gaat dat niet altijd goed in Nederland. Burgers die vreedzaam (willen) demonstreren, stuiten op allerlei problemen. Amnesty heeft daar soms ook last van, bijvoorbeeld tijdens acties bij ambassades. Om deze redenen maakt Amnesty zich hard voor betere waarborgen voor het recht om te demonstreren in Nederland.

Wat is het probleem?

De meeste demonstraties verlopen zonder problemen. Maar helaas gaat het toch ook geregeld mis en worden mensen die vreedzaam (willen gaan) demonstreren tegengehouden. Soms worden demonstraties zelfs verboden.

Zo zijn in de afgelopen jaren in Nederland voorafgaand en tijdens demonstraties:

  • Uitingen verboden en protestborden met niet-strafbare uitingen toch in beslag genomen. Dat is in strijd met het demonstratierecht en de vrijheid van meningsuiting.
  • Mensen die vreedzame demonstreerden aangehouden. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens demonstraties tegen de monarchie, Zwarte Piet of het bestuur van Feyenoord.
  • Demonstranten die geen regels overtraden ‘zomaar’ om legitimatie gevraagd. Soms maakt de politie bij demonstraties foto’s en filmopnames van vreedzame demonstranten. Dat kan mensen afschrikken om zich uit te spreken en aan demonstraties mee te doen (dat heeft een verlammend effect).
  • Te strikte beperkingen (regels) opgelegd aan organisatoren nadat ze de gemeente hadden geïnformeerd over hun voorgenomen demonstratie. Zo wordt het demonstreren bij ambassades vaak niet toegestaan.
  • Demonstraties verboden op grond van gemeentelijke noodwetgeving. Bijvoorbeeld op de dag van de Sinterklaasintocht in Dokkum vorig jaar en in Rotterdam in oktober 2016.

Wat doet Amnesty?

Amnesty vindt dat de overheid het recht op demonstratie in Nederland beter moet waarborgen en maakt zich daar hard voor. Dat doen we door onderzoek en lobby. Ook onderneemt Amnesty soms juridische actie.

Lobby en onderzoek

Amnesty heeft een inventarisatie gemaakt van de problemen die actiegroepen en organisaties – en Amnesty zelf – ondervinden. Ook hebben we aan de hand van internationale mensenrechtenverdragen en -standaarden het wettelijk kader (de Wet openbare manifestaties) en het beleid rondom demonstraties geanalyseerd. Op basis van deze analyse hebben we aanbevelingen opgesteld voor verbetering van wetgeving en de handhaving daarvan. In (lobby)gesprekken en bijeenkomsten brengen we die onder de aandacht van politici, burgemeesters, ambtenaren, en vertegenwoordigers van de politie. Soms uit Amnesty publiekelijk kritiek, bijvoorbeeld naar aanleiding van de aanhouding van tweehonderd demonstranten die in Rotterdam in november 2016 tegen Zwarte Piet protesteerden. Of in de zomer van 2018 in reactie op de BBQ’s die Pegida wilde organiseren bij moskeeën in en aantal Nederlandse steden.

Over de speciale taken en plichten van de politie bij het faciliteren van demonstraties heeft Amnesty een publicatie opgesteld.

Juridische actie

Amnesty ondervindt geregeld tegenwerking bij (het voorbereiden van) demonstraties. In een aantal gevallen hebben we besloten om daartegen juridische stappen te nemen. Zo heeft Amnesty in januari 2017 een verbod aangevochten van de burgemeester van Den Haag om te demonstreren voor de Turkse ambassade. De rechtbank stelde Amnesty in het gelijk. Ook hebben we juridische stappen ondernomen vanwege de aanhouding van twee Amnesty-medewerkers in oktober 2014 toen zij voor de Russische ambassade in Den Haag demonstreerden. Pas na tweeënhalf jaar liet het Openbaar Ministerie weten dat zij ten onrechte zijn aangehouden.

In november 2017 legde de burgemeester van Maastricht beperkingen op aan mensen, onder wie Amnesty-vrijwilligers, die demonstreerden tegen de uitzetting van vluchtelingen naar Afghanistan. Zij dienden ‘zich te onthouden van het doen van andere uitingen die als aanstootgevend of schokkend ervaren (kunnen) worden’. Hiertegen is mede namens Amnesty bezwaar aangetekend. Deze juridische procedure loopt nog.

Het is belangrijk te vermelden dat demonstraties van Amnesty vaak ook wél goed gefaciliteerd worden en dat de politie juist met ons meedenkt zodat ons protest goed zichtbaar is.

Ontwikkelingen

Het demonstratierecht staat de laatste tijd ter discussie. Incidenten bij demonstraties komen geregeld in het nieuws en leiden tot een verhit debat. Begin oktober 2017 organiseerde de gemeente Rotterdam een bestuurlijke conferentie. Later die maand was er een seminar op de Politie Academie. De Tweede Kamer heeft nog niet uitgebreid gedebatteerd over demonstratierecht. Recent verschenen een aantal belangrijke onderzoeken met aanbevelingen voor betere waarborgen voor van het recht om te demonstreren; zoals de wetenschappelijke evaluatie van de Wet- openbare manifestaties, en het onderzoek dat de Nationale ombudsman in maart 2018 publiceerde. Ook wordt regelmatig met succes geprocedeerd tegen inperkingen van het demonstratierecht, bijvoorbeeld door het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten, de beweging Nederland Wordt Beter en Amnesty (zie hierboven onder ‘Wat doet Amnesty).

Amnesty’s oproep

Amnesty vindt dat de overheid het recht op demonstratie in Nederland beter moet waarborgen. Daarom roepen we de overheid op om de volgende aanbevelingen op te volgen.

  • Er moeten uniforme, soepelere procedures komen voor het aanmelden van demonstraties.
  • Er mogen geen beperkingen vooraf gesteld worden aan de inhoud van demonstraties.
  • Vreedzame demonstranten mogen in principe niet worden aangehouden.
  • Noodverordeningen of -bevelen moeten minder lichtzinnige ingezet worden voor het reguleren van vreedzaam protest.
  • Er moeten strikte(re) regels komen ter bescherming van de privacy van demonstranten.
  • Er moet een Landelijk Handboek Politie & Demonstraties worden opgesteld.

Meer informatie over demonstratierecht?