De vlag van de Volksrepubliek China

Spoedcursus China

Deze ‘spoedcursus’ in tien onderwerpen geeft je een eerste korte indruk van China. Klik op de links in de tekst en verken de andere hoofdstukken van het Amnesty China-infoplatform voor meer informatie over dit enorme en complexe land.

De enorme macht van Xi Jinping

Xi Jinping (1953) werd in november 2012 gekozen tot secretaris-generaal van de Communistische Partij en voorzitter van de Militaire Commissie. Daarmee werd hij de machtigste persoon van het land. In maart 2013 werd hij ook president van de Volksrepubliek en in april 2016 opperbevelhebber van de strijdkrachten. In maart 2018 werd de Xi’s ideologie (Xi Jinping gedachten over socialisme met Chinese karaktertrekken voor een nieuw tijdperk) officieel opgenomen in de Chinese grondwet en werden presidentiële ambtstermijnen afgeschaft. Sinds Mao Zedong, overleden in 1976, heeft geen Chinese leider zoveel macht gehad als Xi Jinping, die nu de rest van zijn leven aan de macht kan blijven.

Zeer strenge controle

De Chinese overheid heeft overal ogen en oren. Voor surveillance wordt onder meer gebruik gemaakt van camera’s op straat. In 2020 zullen er naar verwachting zo’n 600 miljoen zijn geïnstalleerd. Ze zijn uitgerust met gezichtsherkenning, waarmee mensen ook uit de massa gepikt kunnen worden: verkeersovertreders, winkeldieven, spijbelende studenten en vanzelfsprekend ook mensen die verdacht worden van criminele of politiek onwelgevallige activiteiten. Ook de communicatie via computer of telefoon wordt dagelijks gevolgd. Zeker in streng gecontroleerde regio’s zoals Xinjiang kan de politie burgers op straat aanhouden om te zien wat ze met hun telefoon hebben gedaan. Providers moeten hun informatie delen met de Chinese autoriteiten als die hierom vragen. Bij nieuwe registratie van een simkaart voor je mobiele telefoon, moet je verplicht een gezichtsscan ondergaan.

Censuur

Alle informatie wordt gecensureerd: televisie, radio, internet, kranten en tijdschriften, boeken, films, muziek. Voor internet bestaan er verschillende lange lijsten (niet toegankelijk in China) van gecensureerde en/of gevoelige woorden, waaronder ook Winnie de Poeh (omdat die figuur op de leider Xi Jinping lijkt). De toegang tot duizenden buitenlandse websites is onmogelijk gemaakt, waaronder de sites van Amnesty International, de New York Times, Facebook, Twitter, Instagram, YouTube, WhatsApp en Wikipedia.

Xi Jinping
Xi Jinping

Geen academische vrijheid

Academische vrijheid wil zeggen dat academici, wetenschappers en studenten vrij zijn om te publiceren over de resultaten van onderzoek, hun onderbouwde opinies bekendheid te geven en kennis te nemen van de data en theorieën die voor wetenschappelijk werk nodig zijn. Universiteiten en onderzoeksinstituten staan in China echter onder sterke controle. ‘Experts’ controleren of universiteiten cursussen in ideologie geven. Internationale studenten moeten in principe een cursus volgen over China’s recht en instellingen, en in sommige gevallen wordt ook een cursus politieke theorie verplicht gesteld. In de praktijk wordt dit vaak echter niet vereist. De partij houdt toezicht op wat er gepubliceerd wordt en censureert waar mogelijk informatie die politiek niet welgevallig is. In 2017 kwam China Quarterly, het meest gezaghebbende tijdschrift over modern China, in opspraak, omdat bleek dat driehonderd artikelen van de website van het tijdschrift in China ontoegankelijk waren gemaakt. Vooraanstaande academici zijn vanwege hun onderzoek en opinies gevangengezet. Dat gold bijvoorbeeld voor dr. Liu Xiaobo, verbonden aan verscheidene Chinese en buitenlandse universiteiten, die vanaf 2008 gevangen zat, in 2010 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg en in 2017 in gevangenschap overleed. En voor Ilham Tohti, een belangrijke specialist op het gebied van de Oeigoeren uit de provincie Xinjiang, die sinds 2014 gevangenzit.

Economische groei en ongelijkheid

De Chinese overheid beroept zich erop dat sinds 1979 meer dan 800 miljoen mensen uit extreme armoede zijn gehaald. Volgens cijfers van de Wereldbank groeide de Chinese economie (het BBP) in 2018 met 6,6 procent. Dit was het laagste groeicijfer sinds 1990, maar dit was nog wel een stuk hoger dan het groeicijfer in de VS (2,9) en in Nederland (2,6). India deed een stuk beter met 7 procent groei. Ook volgens cijfers van de Wereldbank, steeg het gemiddelde jaarinkomen per hoofd van de bevolking omgerekend naar koopkracht in China gestaag tijdens de laatste decennia, tot 18.210 dollar in 2018. China staat daarmee ruim onder Rusland, ongeveer gelijk met Brazilië en ver boven bijvoorbeeld India, Pakistan en bijna alle Afrikaanse landen. Tegelijkertijd is de ongelijkheid in China sinds 1990 enorm toegenomen en meer dan anderhalf keer zo groot (uitgedrukt in de Gini-coëfficiënt) dan in westerse landen en de rijkere landen van Azië. Dat is het gevolg van het economisch beleid. De inkomstenbelasting is in China erg in het voordeel van het welvarende deel van de bevolking en het staatsbudget leunt zwaar op belasting op consumptiegoederen, wat mensen met lagere inkomens verhoudingsgewijs veel harder treft.

Arbeidsomstandigheden en sociale voorzieningen

De plaatsgebonden persoonsregistratie (hukou) is voor de Chinese burger een essentiële voorwaarde voor formele toegang tot nagenoeg alle voorzieningen zoals school, ziekenzorg, en huisvesting. Een recent rapport geeft weer dat er in 2018 echter ongeveer 300 miljoen Chinezen buiten hun geregistreerde hukou-district verbleven als binnenlandse migranten of ‘drijvende bevolking’ van het platteland (nongmin’gong; luidong renkou). Deze massamigratie is het gevolg van een schaarste aan werk op het platteland en een toenemende vraag naar arbeidskrachten in de steden, alwaar arbeidsmigranten geen aanspraak kunnen maken op een stedelijke hukou. Zo hebben de arbeiders geen recht op sociale zekerheidsvoorzieningen in de steden. Wat de positie van deze arbeidsmigranten nog zwakker maakt, is het feit dat onafhankelijke vakbonden verboden zijn. Ondertussen is de kloof tussen stad en platteland aldoor gegroeid. Volgens hetzelfde rapport verdienen migranten gemiddeld ongeveer 3.700 yuan (470 euro) per maand. Dat is aanmerkelijk minder dan het bestaansminimum in de steden. Voor de grote meerderheid van de arbeidsmigranten duren de werkdagen gemiddeld 11 uur. Omdat ze weinig vrije dagen krijgen, gaan velen maar een keer per twee of drie jaar naar huis om familie te bezoeken. Slechts ongeveer 20 procent van de migranten heeft een ziektekostenverzekering of pensioen.

Corruptie

China staat op plaats 87 van de internationale corruptieranglijst van 180 landen, gelijk met Servië (Nederland staat op plaats 8). Corruptie heeft een sterke invloed op mensenrechten. De eerlijke rechtsgang wordt gehinderd, misdrijven worden verhuld, de georganiseerde misdaad krijgt veel meer kansen, de ongelijkheid in toegang tot zorg en voorzieningen wordt groter, burgers verliezen het vertrouwen in de overheid. In China zijn er geregeld met veel publiciteit omgeven rechtszaken tegen (hoge) corrupte functionarissen. Corruptie is in China wellicht de grootste gedeelde zorg van de bevolking en is vaak onderwerp van petities, sociale onrust en demonstraties. Hoe herken je corruptie? Voor een buitenlandse bezoeker is dat vaak niet zo duidelijk. De corruptie neemt in China de vorm aan van betalingen met steekpenningen, maar nog vaker gaat het om het hebben van guanxi, persoonlijke relaties, bijvoorbeeld met hogere partijkaders en mensen binnen de overheid.

Het Nationaal Stadion in Beijing ('het Vogelnest') was het toneel van de openings- en sluitingsceremeonies van de Olympische Spelen 2008
Het Nationaal Stadion in Beijing (‘het Vogelnest’) was het toneel van de openings- en sluitingsceremeonies van de Olympische Spelen 2008

De onvervulde beloftes van de Olympische Spelen

De regering zegde toe dat er gedurende de Spelen vrijheid van demonstratie zou zijn. In de praktijk was dat alleen mogelijk in aangewezen parken, in aanwezigheid van veel politie. Er werd vrije toegang voor journalisten toegezegd, maar die toegang bleek meestal net zo moeilijk als voorafgaand aan de Spelen (en daarna). Een groot aantal protesten tegen de bouw van de infrastructuur van de Spelen, die onder meer leidde tot huisuitzettingen, werd onderdrukt en enkele demonstranten belandden in de gevangenis. Ook de beloften van het Internationaal Olympisch Comité werden geen werkelijkheid. Voorzitter Rogge beloofde verbetering van de mensenrechten tijdens de Spelen en sportbonden zegden toe dat mensenrechten een belangrijke rol zouden gaan vervullen bij het al dan niet toekennen van de Spelen. Maar de duidelijke verslechtering van de mensenrechtensituatie in China heeft niet verhinderd dat dat land de Winterspelen 2022 kreeg toegewezen.

Het rechtssysteem

Advocaten zijn zwaar getroffen door de ‘709 crackdown’, de arrestatie en ondervraging van honderden advocaten en mensenrechtenverdedigers in juli 2015. De uitkomst van strafprocessen wordt in China voor het overgrote deel van tevoren bepaald: in meer dan 99 procent van de strafzaken volgt een veroordeling. De onafhankelijkheid van rechtspraak, een van de mensenrechtenthema’s van de Verenigde Naties, is antithema in China. Dwangarbeid in de vorm van ‘heropvoeding door arbeid’ is officieel afgeschaft in 2013. Er is nu echter veelvuldig sprake van illegale detenties in zogenaamde ‘zwarte gevangenissen’ – buitenwettelijke en geheime detentiecentra waar tegenstanders van het regime in arbitraire detentie worden gehouden. In de provincie Xinjiang zouden volgens cijfers van de VN tot een miljoen Oeigoeren in werkkampen zijn opgesloten. Het aantal opgelegde doodstraffen en uitgevoerde executies is in China waarschijnlijk nog altijd groter dan in alle andere landen van de wereld tezamen. Er worden wel minder doodvonnissen uitgesproken, door beter toezicht van het Hooggerechtshof. De Chinese overheid publiceert over het aantal executies geen cijfers.

Toerisme en buitenlandpolitiek

Het toerisme naar en binnen China groeit snel, net als het aantal Chinese toeristen dat het buitenland bezoekt. China is nu de vierde grootste toeristische bestemming van de wereld in aantallen bezoekers (Frankrijk staat op de eerste plaats). Toeristen hebben een zekere vrijheid van reizen, maar lang niet alle plaatsen zijn toegankelijk. Voor reizen naar Tibet heb je bijvoorbeeld een speciaal visum nodig. Er wordt voorts op veel verschillende manieren toezicht gehouden op buitenlanders. Buitenlandse bezoekers, toeristen en expats moeten er rekening mee houden dat hun reizen, internetcommunicatie en gesprekken gemonitord kunnen worden. De relatieve openheid van het toerisme gaat niet gelijk op met die van China’s positie in internationale betrekkingen. Zo is de feitelijke betekenis van de EU-China-dialoog erg gering: de EU kan daarin nauwelijks betekenisvolle invloed uitoefenen. China is er in VN-organen zoals de Veiligheidsraad en de Mensenrechtenraad vooral op uit kritiek af te wenden of onmogelijk te maken, onder meer door sterke druk uit te oefenen op armere lidstaten die financieel van China afhankelijk zijn. China breidt de politiek en economische invloed uit door programma’s zoals het “Belt and Road Initiative“, waarbij meer dan 100 landen zijn betrokken.