Xinjiang en de Oeigoeren

Misschien heb je het al gehoord: in China worden systematisch Oeigoeren opgesloten in ‘heropvoedingskampen’ in de regio Xinjiang. Volgens China een manier om ‘extremisme’ te bestrijden, volgens ons een heftige mensenrechtenschending. Hoe heeft het zo ver kunnen komen? Wij hebben de feiten voor je op een rijtje gezet.

Achtergrond

Xinjiang – letterlijk “nieuw grensgebied” – ligt in het noordwesten van China en is historisch gezien altijd betwist gebied geweest. In de 18e eeuw kwam het onder de invloed van de Chinese Qing-dynastie. In 1955 kreeg het gebied de status van “autonome regio”. De grootste etnische minderheidsgroep in deze regio zijn de Oeigoeren. Zij spreken een aan Turks verwante taal en zijn overwegend moslim. Andere etnische minderheidsgroepen in de regio zijn onder andere de Kazakken en de Kirgiezen.

Na 11 september 2001 werd de controle over de politieke, sociale en religieuze activiteiten van de minderheidsgroepen in Xinjiang versterkt onder het mom van “bestrijding van terrorisme”. De controle werd nog strenger na confrontaties in 2009 tussen Oeigoeren en Han-Chinezen in de regionale hoofdstad Urumqi. Door de repressie radicaliseerde een marginale minderheid van de Oeigoeren, wat door de Chinese autoriteiten werd aangegrepen om hun greep op de bevolking te versterken. Sinds augustus 2016 staat de regio onder leiding van Partijsecretaris Chen Quanguo, eerder bekend om zijn autoritair bestuur in Tibet.

Surveillance en repressie

In Xinjiang hebben de autoriteiten met behulp van nieuwe technologie een veelomvattend systeem van bewaking ingevoerd, inclusief een wijd vertakt netwerk van camera’s die gezichtsherkenning mogelijk maken, bewaking van de openbare ruimte door talloze checkpoints en “wijkbureaus” van de politie, het aftappen van internet en telefoon, en huisbezoeken. Er kwam ook een databank met DNA-gegevens van Oeigoerse bewoners ten behoeve van het “opsporen van criminelen”. Via een programma van “thuisverblijven” werden vele Oeigoerse families verplicht om (Han-Chinese) partijleden op te nemen in hun huis, waar ze geregeld in één bed slapen met leden van de families.

Xinjiangs heropvoedingskampen

Omstreeks 2016/2017 werd met de massale inrichting van “gesloten centra voor politieke heropvoeding” een nieuw beleid ingezet. Circa een miljoen Oeigoeren en leden van andere etnische groepen worden er opgesloten zonder enige vorm van proces en zonder te weten wanneer ze vrijkomen. In augustus 2018 bevestigden de Verenigde Naties dat er overtuigend bewijsmateriaal was voor het bestaan van deze kampen. De VN riepen de Chinese regering op zich daarvoor te verantwoorden. China heeft het bestaan van de kampen lang ontkend, ook tegenover instellingen van de VN. Inmiddels zeggen de Chinese autoriteiten aan de buitenwereld dat het gaat over vrijwillige “educatie- en vormingskampen” voor “personen beïnvloed door extremisme”. In werkelijkheid gaat het over een vorm van administratieve detentie. Gelekte Chinese overheids- en partijdocumenten – zoals de Xinjiang Papers (11/2019); de China Cables (11/2019); en de Karakax List (02/2020) – tonen onomstotelijk aan hoe de Chinese autoriteiten de massale detentie van etnische minderheden minutieus organise(e)r(d)en. Buitenlandse delegaties krijgen slechts beperkt toegang tot de regio en mogen niet op eigen gelegenheid de situatie onderzoeken.

Moskee in Kashgar Xinjiang
Moskee in Kashgar (Xinjiang), een stad met veel Oeigoerse inwoners

Onderzoek en ooggetuigen

Verschillende rapporten van organisaties zoals Amnesty International en Human Rights Watch berichten over de uiteenlopende redenen waarom mensen in kampen verdwijnen. Deze zijn onder andere:

  • Een verblijf in of contact met het buitenland;
  • Zichtbaar je geloof beoefenen;
  • WhatsApp (of een geblokkeerde app) op je telefoon hebben;
  • Twijfel uitdrukken over het beleid van de Communistische Partij.

Volgens een groot aantal getuigenverklaringen wordt in de kampen stelselmatig lichamelijk en geestelijk geweld gebruikt tegen de gedetineerden. Het kampleven bestaat voor een groot deel uit “heropvoeding” door gedwongen lessen doorspekt met Chinees nationalisme. Ook moet iedereen verplicht Mandarijn-Chinees leren en spreken. Gedetineerden die weerstand bieden of te weinig “vooruitgang” boeken worden gestraft, onder andere door het onthouden van voedsel, eenzame opsluiting of een pak slaag. Er zijn berichten van doden in de kampen, onder meer door zelfmoord, omdat gevangenen de wrede behandeling niet aankonden. Verder hebben verschillende vrouwen getuigd over seksueel misbruik in de kampen, verplichte abortus en gedwongen sterilisatie. Volgens onderzoek van de Xinjiang expert Adrian Zenz is er sprake van een systematische Chinese overheidscampagne om het geboortepeil onder Oeigoeren en andere etnische minderheden drastisch te verlagen.

Dwangarbeid, verdwijning en bedreiging

Uit het rapport Uyghurs For Sale blijkt dat Oeigoeren uit Xinjiang op grote schaal naar fabrieken door heel China gestuurd worden om daar te werken onder omstandigheden die sterk aan dwangarbeid doen denken. Ook grote Chinese en multinationale bedrijven zoals Apple, BMW, Huawei, Nike, Samsung, Sony en Volkswagen – in totaal zijn er 83 bedrijven geïdentificeerd – werken samen met fabrieken in China die in verband gebracht zijn met dwangarbeid door Oeigoeren.

Het aantal “verdwenen” Oeigoerse intellectuelen en publieke figuren is verveelvoudigd. Deze mensen beantwoorden geenszins aan het profiel van “personen beïnvloed door extremisme” voor wie China de kampen zogezegd heeft ingericht. De lijst van “verdwenen” beroemde etnografen, economen, taalkundigen, hydrologen, uitgevers, universiteitsbestuurders, schrijvers, sporters en kunstenaars wordt almaar langer.

Ook buiten China zijn Oeigoeren blootgesteld aan druk en bedreigingen van de Chinese autoriteiten. Die vragen hun om persoonlijke informatie door te geven, dragen hen op onmiddellijk naar Xinjiang terug te keren, en dwingen hun samenwerking af door te dreigen met opsluiting van hun familie in Xinjiang. Oeigoeren zien zich gedwongen alle communicatie met hun familie te verbreken en hebben dikwijls al jaren geen contact meer. In het Amnesty rapport Nowhere Feels Safe kun je lezen over China’s intimidate en bespionering van Oeigoeren in Nederland en ook in andere landen.

Internationale reacties

Verschillende landen en statenverbanden, waaronder de EU, spraken zich uit over de mensenrechtenschendingen die China begaat tegenover de Oeigoeren en andere etnische groepen. In juni 2020 tekende Amerikaanse president Trump de Uyghur Human Rights Policy Act of 2020. In dit beleidsstuk veroordeelt de Amerikaanse overheid de situatie in Xinjiang en stelt het sancties in tegen organisaties en individuen die medeplichtig zijn aan de mensenrechtenschendingen daar. China ontkent echter nog steeds in alle toonaarden dat er mensenrechtenschendingen plaatsvinden in Xinjiang. Nog steeds krijgt niemand toegang tot de regio voor het uitvoeren van onafhankelijk onderzoek naar de schendingen.

Genocide

Op 25 februari 2021 sprak een meerderheid in de Nederlandse Tweede Kamer uit dat in China genocide plaatsvindt op de Oeigoeren. Ook het Canadese Lagerhuis en de Amerikaanse regering hebben de behandeling van de Oeigoeren door China bestempeld als genocide.

Er is voldoende bewijs dat de Chinese autoriteiten in Xinjiang ernstige mensenrechtenschendingen begaan, waaronder misdrijven onder internationaal recht zoals marteling en gedwongen verdwijningen. Sommige hiervan kunnen misdrijven tegen de menselijkheid zijn. Deze moeten dringend worden aangepakt en beëindigd en de daders moeten ter verantwoording worden geroepen, ongeacht de precieze juridische benaming van de schendingen. Wat betreft de vraag of dergelijke schendingen neerkomen op genocide, moet worden gekeken naar het verdrag inzake de voorkoming en bestraffing van genocide uit 1948. Dit verdrag vormt de basis voor het definiëren van genocide als een misdrijf volgens het internationaal recht. Het definieert genocide in termen van bepaalde handelingen ‘gepleegd met de bedoeling om een nationale, etnische, godsdienstige groep, dan wel een groep behorende tot een bepaald ras, geheel of gedeeltelijk als zodanig te vernietigen’.

De drempel om genocide te bewijzen is erg hoog en het gebruik ervan moet worden gereserveerd voor de meest extreme situaties. Het moet gaan om handelingen die gericht zijn op fysieke of biologische vernietiging van een beschermde groep als zodanig (‘culturele genocide’ is geen wettelijk geaccepteerde categorie). Elk vaag of onzeker gebruik van de term devalueert de betekenis ervan. Amnesty International heeft op dit moment niet voldoende bewijsmateriaal uit Xinjiang verzameld of gezien om tot een conclusie van genocide onder internationaal recht te kunnen komen.

Om te bepalen of er genocide is gepleegd, moet Amnesty International in staat zijn om alle relevante elementen van het misdrijf objectief en onweerlegbaar aan te tonen, op basis van betrouwbaar bewijs uit verschillende bronnen, zodat het bestand is tegen controle door staten, intergouvernementele organisaties, academici en andere niet-gouvernementele organisaties in overeenstemming met de ernst van de beschuldigingen. Een aspect van deze vaststelling is of door de VN ingestelde mechanismen genocide of andere misdrijven onder internationaal recht hebben gedocumenteerd, of dat dergelijke mechanismen door de VN zijn ingesteld.

Misdrijven genocide noemen zonder overtuigende analyse dat aan de complexe wettelijke vereisten van het misdrijf wordt voldaan, zou politiek gemotiveerd kunnen lijken en daardoor inspanningen die gericht zijn op feitenonderzoek en verantwoordingsplicht kunnen belemmeren. Amnesty International is bovendien van mening dat de discussies niet afgeleid

moeten worden door debatten over definities en bewoordingen, maar zich in plaats daarvan moeten concentreren op de specifieke schendingen van de mensenrechten.

We herhalen daarom onze oproep aan de VN om een internationale onderzoeksmissie voor Xinjiang op te richten en aan China om internationale waarnemers onmiddellijke en onbelemmerde toegang tot de regio te verlenen, en voor een speciale zitting van de Mensenrechtenraad om de verschillende mensenrechtenschendingen door de Chinese autoriteiten te beoordelen.

Binnenkant van een bus in Kashgar Xinjiang
Busroute in Kashgar (Xinjiang)

FAQ over Xinjiang en de Oeigoeren

1) Wie zijn die Oeigoeren eigenlijk?

De Oeigoeren zijn een Turkssprekende moslimminderheid in de regio Xinjiang, in het noordwesten van China. Ze worden onderdrukt en gediscrimineerd door de Chinese regering – die ziet de Oeigoeren als afvallig. Meer dan één miljoen Oeigoeren en andere islamitische minderheden zijn door China opgesloten in ‘heropvoedingskampen’ in Xinjiang.

2) Waarom doet China dit?

China zegt dat het terrorisme, extremisme en separatisme wil bestrijden. Wanneer je bijvoorbeeld een hoofddoek draagt, een opvallende baard hebt of de Koran leest, dan wordt dat als extremistisch beschouwd. Islamitische uitingen zijn verboden. Chinese woordvoerders zeggen dat de overheid hard moet optreden in de regio omdat de openbare veiligheid anders in het geding komt.

3) Hoe doet China dit?

De Oeigoeren worden niet alleen opgesloten, maar ook afgeluisterd en gevolgd. China wil hen heropvoeden om ze trouw te laten zijn aan de Communistische Partij en probeert de Oeigoerse cultuur uit te roeien. Niet alleen de mensen in de kampen, ook de lokale bevolking in Xinjiang wordt continu op allerlei manieren in de gaten gehouden. Overal hangen camera’s met gezichtsherkenning en mobiele telefoons worden onderzocht.

4) Is het nou echt zo erg in die kampen?

Ja. De Oeigoeren worden er gehersenspoeld en zelfs gemarteld. Ze krijgen soms geen eten, worden geslagen met ijzeren stokken en aan hun handen opgehangen. Ouders en kinderen worden van elkaar gescheiden. Mensen die vastzitten in de kampen krijgen geen rechtszaak en hebben geen toegang tot een advocaat. Soms zitten ze maanden vast, terwijl hun familieleden niet weten waar ze zijn. Familieleden zijn doodsbang om zich hierover uit te spreken.

5) Gelukkig zijn de Oeigoeren die naar Nederland zijn gevlucht wel veilig, toch?

Zelfs hier worden ze nog onderdrukt door China. De 1.500 Oeigoeren die in Nederland wonen worden nauwlettend in de gaten gehouden, hun telefoons worden gehackt en ze krijgen dreigtelefoontjes. Als ze kritiek uiten op China, bijvoorbeeld via sociale media, worden hun familieleden in Xinjiang opgepakt.

6) Waarom laat de wereld dit toe?

Amnesty en andere mensenrechtenorganisaties maken zich al langere tijd grote zorgen over de situatie van de Oeigoeren. Samen met onder meer Human Rights Watch, drong Amnesty in februari 2019 bij de Verenigde Naties aan op een onderzoek naar de omstandigheden in de heropvoedingskampen. De VN maken zich ook zorgen en willen toegang tot Xinjiang. Maar China geeft geen gehoor aan die oproep.

Onlangs mochten enkele journalisten en diplomaten een kijkje nemen in de ‘heropvoedingskampen’. Na afloop meldden Chinese staatsmedia dat de bezoekers de omstandigheden in de kampen ‘indrukwekkend’ vonden en dat de gevangenen ‘het er naar hun zin hadden’.

7) Kan ik iets doen?

Absoluut! Door je stem te laten horen, bijvoorbeeld met het delen van onze sociale media berichten. Deze situatie moet meer aandacht krijgen. Hoewel de bekendheid van dit onderwerp groeit, moet er veel meer bewustzijn komen over de ernst van de situatie. Samen voeren we de druk op om China de kampen te laten sluiten.