© PhotoMIX Ltd.

Surveillance en het sociaalkredietsysteem

Chinese burgers krijgen op grond van hun (online) gedrag een score toebedeeld die gelinkt is aan een straf- en beloningssysteem dat bekend staat als het sociaalkredietsysteem. Het is bedoeld om door de overheid gewenst gedrag te stimuleren.

Surveillance

De Chinese overheid heeft overal ogen en oren. Voor surveillance wordt onder meer gebruik gemaakt van camera’s op straat. In 2020 zullen er naar verwachting zo’n 600 miljoen zijn geïnstalleerd. Ze zijn uitgerust met gezichtsherkenning, waarmee mensen ook uit de massa gepikt kunnen worden: verkeersovertreders, winkeldieven, spijbelende studenten en vanzelfsprekend ook mensen die verdacht worden van criminele of politiek onwelgevallige activiteiten. Ook de communicatie via computer of telefoon wordt dagelijks gevolgd – er is sprake van grootschalige online surveillance. De Chinese overheid bouwt zo stelselmatig aan een enorm systeem van surveillance dat alles en iedereen in de gaten kan houden. Hoewel het dikwijls wordt voorgesteld alsof Chinese burgers geen grote bezwaren hebben tegen deze groeiende inbreuken op hun privacy, zijn er groeiende signalen vanuit de bevolking dat ze bezorgd zijn over ontwikkelingen zoals het steeds intensiever gebruik van gezichtsherkenning.

Sociaalkredietsysteem

Het sociaalkredietsysteem is een verzamelnaam die verwijst naar de vele Chinese experimenten die gedaan worden met het versterken van sociale controle door het monitoren, beoordelen en bijsturen van individueel gedrag. In de overheidspilots op dit gebied wordt (online) gedrag centraal geregistreerd. Op basis daarvan krijgen Chinese burgers een “score” toebedeeld. Die score is gelinkt aan een straf- en beloningssysteem waarmee burgers gestimuleerd worden om bepaald gedrag te vertonen.

Toezicht op burgers

Dergelijke systemen zijn in veel landen te vinden. In Nederland is het Bureau Krediet Registratie een bekend voorbeeld. Hier worden mensen op basis van financieel handelen bestraft of beloond. Bij nalatigheid of financieel onverantwoordelijk gedrag kan iemand de toegang tot bepaalde hulpmiddelen ontzegd worden, of door middel van beloningen bewogen worden tot wenselijk gedrag.

Het sociaalkredietsysteem waarmee de Chinese overheid experimenteert werkt op een vergelijkbare manier, maar gaat veel verder. Chinese burgers worden ook beoordeeld op hun sociaal en online gedrag. Financieel, economisch en maatschappelijk verantwoordelijk gedrag (gedrag dat de overheid welgevallig is) wordt beloond, gedrag dat in strijd is met overheidsbeleid en de Chinese wet wordt gestraft.

In China bestaan historische voorlopers van een toezichtsysteem dat tot beloning en straf leidt. Al in het keizerrijk werden families in de gaten gehouden door ambtenaren en burgers die een rol als opzichter vervulden, de “ogen en oren van de keizer”.

Station in Chengdu
Station in Chengdu

Hukou

In de Volksrepubliek werd met de hukou (huisvestingsregistratie) een alomvattend sociaal managementsysteem geïntroduceerd. De staat vertrouwde op de hukou om bij te houden waar mensen woonden, werkten en hun kinderen naar school stuurden. Maar het hukou-systeem is steeds minder goed gaan functioneren naarmate de verstedelijking massaler werd. Honderden miljoenen werknemers migreerden naar de metropolen om daar werk te vinden, ook al hadden ze daar geen hukou en kwamen ze daarom niet in aanmerking voor officiële toewijzing van huisvesting en sociale voorzieningen.

Dang’an

Een ander middel om de bevolking te controleren is de dang’an (archief). Dit is een permanent dossier dat de prestaties en attitudes van burgers bijhoudt. Het bevat niet enkel de fysieke eigenschappen en de werkgeschiedenis van personen, maar ook beoordelingen door collega’s, prestaties van lagere school tot universiteit, veroordelingen of administratieve straffen, lidmaatschappen van verenigingen, etc. Dit dossier wordt bijgehouden door lokale publieke veiligheidsbureaus, en (zeker in het verleden) door de werkeenheid – een communistische vorm van arbeidsorganisatie met vaste teams die gezamenlijk rapporteren over kwaliteit en voortgang. Een slecht schoolrapport, een ruzie met je baas of een visite bij de psychiater blijven permanent in je dossier en kunnen je hele leven beïnvloeden.

Experimentele fase

Er wordt in China op dit moment volop met het hierboven vermelde sociaalkredietsysteem geëxperimenteerd. Bij de huidige pilots wordt intensief gebruik gemaakt van elektronische en digitale middelen. Individuen en bedrijven verliezen punten op hun score wanneer ze de wet overtreden, een insteek die geleid heeft tot breed maatschappelijk draagvlak voor de maatregel. Van de overheidspilots op dit gebied, meer dan 40 in totaal (in 2019), is het experiment in Rongsheng de bekendste en meest uitgebreide. Onderzoekers van de denktank MERICS en academici bevestigen dat het sociaalkredietsysteem momenteel nog een verzameling is van verschillende experimenten zonder landelijke coördinatie.

Op basis van hun kredietscore kan mensen toegang tot publieke diensten als vliegreizen, treinreizen, hotelovernachtingen of banen ontzegd worden. Daarnaast worden slecht of goed scorende burgers onderworpen aan publiekelijke “shaming” of “naming”, bijvoorbeeld omdat ze herkenbaar verschijnen op grote schermen langs de weg. De Chinese overheid heeft aangekondigd dat er rond 2020 een nationaal dekkend sociaalkredietsysteem zal zijn. Op welke criteria het gedrag van burgers uiteindelijk beoordeeld zal worden is nog niet duidelijk.

Hoofdkantoor van de People's Bank of China in Beijing
Hoofdkantoor van de People’s Bank of China in Beijing

Commerciële kredietsystemen

In tegenstelling tot de voorlopig beperkte schaal en het gelimiteerde bereik van de overheidspilots, worden commerciële varianten van het Chinese kredietsysteem op veel grotere schaal toegepast. In 2015 is de People’s Bank of China een experiment gestart waarbij acht commerciële partijen gevraagd werd een aanzet te geven tot het ontwikkelen van een nationaal financieel kredietsysteem. Sesame Credit, een initiatief van de enorm grote Alibaba Group, is van deze initiatieven het meest succesvolle en invloedrijke.

Op basis van informatie die wordt verzameld op de vele online platforms van Alibaba Group – zoals online betalingen, kredietgeschiedenis, persoonlijke bezittingen, persoonlijke informatie en online relaties – biedt het gebruikers die hoog scoren voornamelijk voordelen. Een lage score is vooralsnog niet verbonden aan negatieve consequenties. De acht commerciële financiële kredietsystemen zijn in 2018 gecentraliseerd onder de naam Baihang Joint Venture, een nationaal platform voor kredietregistratie en -waardering.

Gebrek aan sociaal vertrouwen

De overheid presenteert het sociaalkredietsysteem als een allesomvattende maatregel die niet alleen zal zorgen voor economische transparantie en betrouwbaarheid, maar ook zal leiden tot een cultuuromslag wat betreft het ethisch handelen van burgers. Die moeten volgens de overheid braver en oppassender worden. De overheid speelt hiermee in op het heersende maatschappelijke wantrouwen, de onvrede over de openbare voorzieningen, de ergernis over de corruptie en de breed gedeelde consumentenzorgen over onder meer voedselveiligheid en productvervalsing. Veel Chinezen zijn verder van mening dat er te weinig onderling vertrouwen is en dat mensen méér dan nu het geval is verantwoordelijk moeten worden gehouden voor onethisch handelen.

Om deze redenen bestaat er voor het sociaalkredietsysteem een zekere publieke steun. In het systeem, en zeker als dat een landelijke dekking krijgt, heeft de overheid echter ook een machtig middel in handen waarmee andere “ongewenste” gedragingen doelmatig afgestraft kunnen worden. Het zal dan niet alleen een oplossing bieden voor maatschappelijke problematiek, maar ook worden ingezet worden om afwijkende meningen en gedragingen en verzet tegen de overheid de kop in te drukken. Onder de bevolking van Hongkong is het systeem heel impopulair. De autoriteiten daar hebben dan ook uitdrukkelijk verklaard dat het systeem zoals het voorzien is voor de Volksrepubliek, niet in Hongkong zal worden ingevoerd.