Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM)

De verklaring werd ontworpen door de VN Commissie voor Mensenrechten en gepropageerd door met name Eleanor Roosevelt (1884-1962), de weduwe van de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt. De verklaring werd aangenomen door de leden van de VN op 10 december 1948, zonder tegenstemmen maar met 8 onthoudingen (waaronder van de Sovjet-Unie, Saudi-Arabië en Zuid-Afrika). De verklaring is de eerste internationale bevestiging van de universaliteit van mensenrechten. De verklaring heeft geen bindende kracht, maar heeft in de loop der jaren grote morele betekenis gekregen als de belangrijkste internationale standaard van de mensenrechten. De UVRM bestaat uit een Preambule, waarin de ‘inherente waardigheid en onvervreemdbare rechten van de mens’ worden erkend, en dertig artikelen. Die omvatten in totaal zo’n zestig verschillende mensenrechten. Andere verdragen hebben daar nog zo’n veertig mensenrechten aan toegevoegd.

De ontstaansgeschiedenis van de Universele Verklaring wordt, aan de hand van de belangrijkste mensen die aan de verklaring werkten, beschreven in Amnesty’s publicatie Eleanors thee (2013). Het is gratis te downloaden als ebook. Een uitgebreid overzicht van ontstaan en inhoud van de Universele Verklaring is ook te vinden in het artikel van de Nederlandstalige Wikipedia.

Artikelen 1-21 hebben betrekking op burgerrechten en politieke rechten, 22-27 op economische, sociale en culturele rechten. Enkele artikelen van de UVRM formuleren de hoofdlijnen van een stelsel van democratie: recht op inspraak in bestuur, op gelijke benoeming in openbare functies en op vrije verkiezingen. In de UVRM zijn niet alle mensenrechten opgenomen, omdat de vertegenwoordigers die over de tekst onderhandelden het niet eens konden worden of omdat een bepaald recht toen nog niet algemeen als mensenrecht werd erkend. Daarom wordt de doodstraf niet genoemd, want sommige staten waren in 1948 al tegen die straf, maar andere zijn er tot op de dag van vandaag voorstander van. Om soortgelijke redenen ontbreken in de UVRM verwijzingen naar o.m. de vrijheid van drukpers, het recht op abortus en euthanasie, de academische vrijheid, het stakingsrecht, de bescherming van vrouwen tegen geweld en genitale verminking, de bescherming van kinderen tegen schadelijke arbeid, het individueel klachtrecht, het zelfbeschikkingsrecht van volken en het recht op eigen taal en naam. Veel van deze rechten zijn in diverse latere (bindende) verdragen, waaronder de VN-verdragen van 1966, wel opgenomen.

De betekenis van de UVRM is onder meer:
– De UVRM is niet bindend (want geen verdrag, en dus ook niet door staten ondertekend of bekrachtigd), maar er wordt door rechtbanken in de hele wereld naar verwezen. Alle landen die lid zijn van de Verenigde Naties (meer dan 190) worden geacht ook de de UVRM te aanvaarden.
– De UVRM is gebruikt als basis voor de bindende VN-verdragen voor de mensenrechten, waaronder dat voor burgerrechten en politieke rechten, en dat voor economische, sociale en culturele rechten (beide van 1966). Ook het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens van 1950 is erop gebaseerd.
– De UVRM heeft aantoonbaar invloed gehad op meer dan negentig grondwetten.
– De UVRM werd de grondslag van organisaties en activisten voor mensenrechten. De grootste hiervan is Amnesty International. Mensenrechtenverdedigers zijn ook actief in staten die het internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten niet hebben geratificeerd.
– De UVRM richt zich niet alleen op staten, maar op individuen en ‘organen’. Daaronder vallen bijvoorbeeld ook bedrijven.

Eleanor Roosevelt zei in 1958 bij gelegenheid van de tiende verjaardag van de UVRM: ‘Waar beginnen de universele mensenrechten? Op kleine plaatsen, dicht bij huis – zo dichtbij en zo klein dat ze op geen enkele kaart van de wereld gezien kunnen worden. Maar die plekken zijn de wereld van individuele mensen; de buurt waarin hij woont; de school die hij bezoekt; de fabriek, boerderij of kantoren waar hij werkt. Als deze rechten daar geen betekenis hebben, hebben ze weinig betekenis ergens anders.’