© Europa Press News / Contributor

 

Nederland, Hoorn. 15-03-2020 Bij de spoedeisende hulp van het Dijklander Ziekenhuis in Hoorn is een noodtent geplaatst ivm het coronavirus, dit vanwege de verwachte drukte. In deze tent worden alle patiënten opgevangen die binnenkomen voor de spoedeisende hulp. In de tent worden de patiënten vervolgens beoordeeld op hun klachten en beslissen artsen hoe zij het snelst geholpen kunnen worden.
© Ramon van Flymen / Hollandse-Hoogte

Mensenrechten centraal bij aanpak coronacrisis

Mensenrechten vormen het fundament voor een menswaardig bestaan, juist in tijden van nood zoals nu met de coronapandemie. In mensenrechtenverdragen is vastgelegd wat staten wel en niet mogen doen om deze rechten te waarborgen. Volgens artikel 12 van het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten erkennen de deelnemende landen dat iedereen het recht heeft op ‘het genieten van de hoogst haalbare standaard van lichamelijke en geestelijke gezondheid’. Ook hebben staten de plicht om epidemische, endemische, beroepsmatige en andere ziekten te voorkomen, te behandelen en te bestrijden. Over deze harde verplichting kan niet worden onderhandeld.

Eduard Nazarksi in de Olive Grove. Lesbos,
© Amnesty/Babs Assink

Extra zorg voor kwetsbare mensen

Het coronavirus is gevaarlijk en bedreigt de gezondheid van velen. Uiteraard vraagt dat om verstrekkende en uitzonderlijke maatregelen. Mensenrechtenverdragen verplichten tot bijzondere inspanningen om mensen te beschermen. Juist ook de mensen die extra kwetsbaar zijn, zoals ouderen, chronisch zieken, dak- en thuislozen, mensen die leven in armoede, migranten, asielzoekers en – niet in de laatste plaats – hulpverleners en medisch personeel die vooraan staan bij de bestrijding van de coronacrisis.

Lees meer

Amnesty roept regeringen overal ter wereld op om niemand buiten te sluiten bij de bescherming tegen het coronavirus. Voor arme landen kan dit een enorme, en zelfs een onmogelijke opgave zijn. Maar ze kunnen wel degelijk maatregelen nemen om kwetsbare groepen te beschermen. Een paar voorbeelden.

Regeringen kunnen mensen vrijlaten uit overvolle gevangenissen die geen gevaar vormen voor de samenleving, te beginnen met de vrijlating van alle gewetensgevangenen. Ook kunnen ze zorgen voor betere voorzieningen in gevangenissen, zoals voldoende sanitair, zeep, goede ventilatie en toegang tot medische zorg.

India heeft een overbelast zorgstelsel. Volgens Artsen zonder Grenzen leeft ongeveer 1 op de 6 mensen onder de armoedegrens. Voor hen is er geen of nauwelijks medische zorg, waardoor besmettelijke ziektes vrij spel krijgen. Toch geeft India vijf keer zoveel uit aan defensie dan aan volksgezondheid, terwijl wereldwijd de meeste landen aanmerkelijk meer geld uitgeven aan gezondheidszorg dan aan het leger.

In Syrië heeft de regering-Assad in het hele land moedwillig ziekenhuizen gebombardeerd, waardoor de gezondheidszorg er nu erbarmelijk is en een corona-uitbraak onmogelijk kan worden opgevangen.

De Braziliaanse president Bolsonaro sloeg wetenschappelijke adviezen over het coronavirus lange tijd in de wind omdat hij economische belangen boven de gezondheid van zijn burgers plaatste. Inmiddels ziet hij de ernst van de coronapandemie in.

Oproep aan de Nederlandse regering: laat mensen vrij uit vreemdelingendetentie

Mensen die in Nederland in vreemdelingendetentie verblijven, hebben niets strafbaars gedaan. Ze zitten vast in afwachting van hun uitzetting, wat nu niet kan doorgaan vanwege de internationale reisbeperkingen. Ook om besmetting van personeel en gedetineerden te voorkomen, vraagt Amnesty Nederland aan de regering om vrijlating van mensen in vreemdelingendetentie.

De Amnesty-sectie in de Verenigde Staten deed een vergelijkbare oproep. Amnesty USA stuurde een brief naar de gouverneurs en verantwoordelijken voor de volksgezondheid van dertien staten. Daarin worden zij opgeroepen druk uit te oefenen op de federale regering om vastgezette immigranten vrij te laten.

Oproep aan de Europese leiders: evacueer vluchtelingenkampen op de Griekse eilanden

Amnesty roept de Europese leiders op om de vluchtelingenkampen op de Griekse eilanden te evacueren. Daar zitten meer dan 40.000 asielzoekers in overvolle kampen. De situatie was er al mensonterend, maar wordt door de dreigende besmetting met het coronavirus alleen maar erger. Volgens Artsen zonder Grenzen moeten 1.300 mensen één kraan delen en zijn er onvoldoende middelen voor persoonlijke hygiëne. Het is in de overvolle kampen onmogelijke om fysiek afstand van elkaar te houden. 

Europa moet ervoor zorgen dat deze mensen over voldoende sanitaire middelen kunnen beschikken, toegang hebben tot gezondheidszorg, hulp krijgen van humanitaire organisaties en meer fysieke ruimte krijgen. Het evacueren van de kampen en het opvangen van de bewoners op het vaste land is nu harder nodig dan ooit. De Europese lidstaten moeten solidair zijn met Griekenland en deze mensen opvang bieden. 

Regering Trump misbruikt pandemie om asielzoekers te weren

Volgens berichten in The New York Times is de regering-Trump van plan nieuwe regels in te stellen waarmee asielzoekers kunnen worden teruggestuurd die Amerika bij de grens met Mexico proberen binnen te komen. Dit zou nodig zijn om de verdere verspreiding van het coronavirus Covid-19 tegen te gaan.

Extra urgentie voor vrijlating van gewetensgevangenen

Sinds Amnesty’s oprichting strijden we voor onmiddellijke en onvoorwaardelijke vrijlating van gewetensgevangenen. Zij zitten louter vanwege het vreedzaam uiten van hun mening in de gevangenis. Daar lopen zij nog meer risico om besmet te raken dan daarbuiten en de medische voorzieningen voor mensen die ziek zijn er veelal volstrekt ontoereikend. Zij zijn daardoor letterlijk in levensgevaar.

Iran heeft tijdelijk 85.000 gevangenen vrijgelaten uit angst dat het coronavirus in de overbevolkte gevangenissen om zich heen gaat grijpen. Onder hen bevinden zich veel criminelen, maar ook gewetensgevangenen zoals Nazanin Zaghari-Ratcliffe. Zij mag gedurende twee weken de gevangenis verlaten.

Toen de Chinese arts en klokkenluider Li Wenliang aan het coronavirus overleed, werd op tragische wijze duidelijk hoe de Chinese overheid het delen van cruciale informatie tegenhoudt en zo het recht op vrije meningsuiting onderdrukt.
© © MARK RALSTON/AFP via Getty Images

Zo min mogelijk inperking van vrijheden

Om burgers te kunnen beschermen, is het begrijpelijk dat de overheid maatregelen neemt die diep ingrijpen in ons dagelijks leven. Sommige vergaande maatregelen om besmetting met het coronavirus tegen te gaan, betekenen een flinke inperking van onze vrijheden. Overheden besluiten tot onder meer het sluiten van scholen, cafés, sportclubs en het verbieden van (religieuze) bijeenkomsten, juist om het recht op gezondheid en het recht op leven zo goed mogelijk te beschermen. En politie en leger worden ingezet om overtreding van deze beperkingen te bestraffen. Dat is zeer uitzonderlijk.

Lees meer

Noodmaatregelen

In de mensenrechtenverdragen is vastgelegd dat noodmaatregelen die leiden tot een (zeer) forse inperking van de vrijheid van beweging, vergadering en samenkomst alleen zijn toegestaan als zij tijdelijk, strikt noodzakelijk en proportioneel zijn. Amnesty volgt de noodwetgeving en -maatregelen op de voet en komt in actie tegen overheden die onder het mom van de bestrijding van het coronavirus noodwetgeving inzetten om activisten, journalisten en wetenschappers de mond te snoeren.

Geen censuur en excessieve surveillance

Helaas verspreidt ook nepnieuws over het coronavirus zich razendsnel. Dit vergroot onzekerheid bij burgers en kan leiden tot paniek. Het is begrijpelijk wanneer overheden dit willen tegengaan. Maar censuur en excessieve (online) surveillance is niet het juiste antwoord. Journalisten, wetenschappers, hulpverleners en activisten hebben juist nu ruimte nodig om goed verslag te kunnen doen, beleid te volgen en bekritiseren en zichzelf te organiseren.

Geheime dienst Israël volgt telefoons van coronapatiënten

De Israëlische premier Netanyahu heeft bekendgemaakt dat de geheime dienst de mobiele telefoons van coronapatiënten gaat volgen. Volgens hem is dat nodig voor het lokaliseren van het virus en om verdere verspreiding tegen te gaan. De maatregel geldt vooralsnog voor een maand. Netanyahu heeft voor de maatregel, die een grote inbreuk op de privacy is, geen goedkeuring van het parlement gevraagd.

China perkt rechten verder in

Er is veel aandacht voor de wijze waarop de Chinese autoriteiten erin zijn geslaagd om snelle verspreiding van het coronavirus terug te dringen. Dat daarbij onnodig vrijheden op buitensporige wijze worden ingeperkt, blijft onderbelicht.

 

Mensen mogen niet van boord van het cruiseschip ivm de uitbraak van het coronavirus in China
© Anthony Kwan/Getty Images

Mensenrechten in een noodsituatie

Als een land terechtkomt in een situatie die een bedreiging vormt voor het leven van de inwoners – bijvoorbeeld door een erg besmettelijke ziekte – dan kan de staat de noodtoestand uitroepen. In een officiële noodtoestand mag een staat veel vrijheden opschorten, maar alleen tijdelijk en alleen voor zover dat strikt noodzakelijk  is voor de veiligheid. Overheden leggen die beperkingen, zoals het verbieden van bijeenkomsten of het sluiten van de horeca, juist op om het recht op gezondheid en het recht op leven zo goed mogelijk te beschermen.

Lees meer

Er mag geen sprake zijn van willekeur en overheden mogen niet discrimineren bij het opschorten van fundamentele rechten zoals het recht om te demonstreren. Een voorbeeld: Toen Sierra Leone in mei 2015 ebolavrij werd verklaard, bleven de autoriteiten demonstraties van de oppositiepartijen verbieden. Het demonstratieverbod was duidelijk bedoeld om critici de mond te snoeren.

Britse regering krijgt ongekend veel macht met nieuwe corona-noodwet

De Britse regering heeft een corona-noodwet aangenomen die de overheid ongekend veel macht geeft. De wet zou twee jaar geldig zijn. Amnesty International en andere organisaties vinden dat dit te lang is, en uitten hun zorgen in een brief aan het Britse parlement.

De Coronavirus-wet staat de autoriteiten toe iedereen – ook kinderen – vast te zetten en te isoleren om ze gedwongen te testen. Ook mogen bijeenkomsten beëindigd worden, zijn de maatregelen tegen overheidssurveillance afgezwakt en is er gesneden in de zorg voor ouderen en gehandicapten. Lees meer.

Hongarije: regering Orbán kan voor onbepaalde tijd per decreet regeren

Op 30 maart nam het Hongaarse parlement de ‘Wet op de bescherming tegen het coronavirus’ aan waarmee premier Orbán per decreet kan regeren. Hiermee is het parlement buitenspel gezet. Dit duurt totdat de noodtoestand wordt ingetrokken. Alleen de regering – en niet het parlement – bepaalt hoe lang de noodtoestand blijft voortduren. Amnesty International vindt dat zeer zorgelijk. De premier zegt dat de wet nodig is om de coronacrisis te kunnen aanpakken.

De wet creëert twee nieuwe misdrijven die niet in overeenstemming zijn met de internationale mensenrechtenwetgeving. Iedereen die valse of verdraaide feiten publiceert die de ‘succesvolle bescherming’ van het publiek verstoren of die het publiek ‘alarmeren of opruien’, kan worden gestraft met maximaal 5 jaar gevangenisstraf. Iedereen die zich niet houdt aan een quarantaine- of isolatiebevel, kan ook een gevangenisstraf van maximaal 5 jaar krijgen. Die straf kan tot 8 jaar oplopen als iemand daardoor sterft. Lees het Volkskrant-artikel ‘Als kritische journalist in Hongarije ben je al snel een ‘corona-collaborateur’ over de gevolgen van de wet voor journalisten. Lees meer.

Letland schort verplichtingen EVRM op

Als eerste Europees land dat vanwege het coronavirus de noodtoestand heeft uitgeroepen, heeft Letland bepaalde mensenrechten uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) tijdelijk opgeschort. Het gaat om het recht op privéleven, het recht om te demonstreren en bijeen te komen, het recht op onderwijs en de bewegingsvrijheid.

Wat Letland doet, is niet in strijd met het EVRM. In artikel 15, over afwijking van het verdrag in geval van de noodtoestand, staat: ‘Elke Hoge Verdragsluitende Partij die gebruikmaakt van dit recht om af te wijken, moet de Secretaris-Generaal van de Raad van Europa volledig op de hoogte houden van de genomen maatregelen en van de beweegredenen daarvoor. Zij moet de Secretaris-Generaal van de Raad van Europa eveneens in kennis stellen van de datum waarop deze maatregelen hebben opgehouden van kracht te zijn en de bepalingen van het Verdrag opnieuw volledig worden toegepast.’

Letland heeft kortom het recht om af te wijken van zijn verplichtingen zoals die in het EVRM zijn vastgelegd en heeft zich aan de meldplicht hiervoor gehouden. Maar de Letse aankondiging enkele EVRM-verplichtingen op te schorten, betekent geenszins dat in Letland tijdens de noodsituatie alle mensenrechten niet meer gelden.

Opstand in de Lo Modelo-gevangenis in de Colombiaanse hoofdstad Bogotá. Gevangenen vinden dat er te weinig wordt gedaan om hen tegen het coronavirus te beschermen.
© AP Photo/Ivan Valencia

Het coronavirus en gedetineerden

Veel gevangenen zitten vast onder slechte omstandigheden: de gevangenissen zijn overvol, de sanitaire voorzieningen zijn er slecht en toegang tot medische zorg is vaak zeer beperkt. Het coronavirus kan zich er razendsnel verspreiden. Amnesty vindt dat niemand mag worden buitengesloten bij de bescherming tegen het virus. Mensenrechten gelden voor iedereen, altijd en overal. We roepen op om gewetensgevangenen onmiddellijk vrij te laten. We vragen staten na te gaan of ze gevangenen voorwaardelijk of vervroegd kunnen vrijlaten of ze een alternatieve straf te geven.

Lees meer

Iran
Sommige landen hebben uit voorzorg gevangenen (voorwaardelijk) vrijgelaten. Zo heeft Iran, dat zwaar te lijden heeft onder de coronacrisis, aangekondigd  gratie te zullen verlenen aan gevangenen die zijn veroordeeld wegens zogenaamde ‘veiligheidsdelicten’. Ook gevangenen die een gevangenisstraf van vijf jaar of minder kregen opgelegd zullen niet worden teruggestuurd naar de gevangenis. Naar verluidt zijn 85.000 mensen vrijgelaten, van wie 10.000 mensen krijgen gratie krijgen. Op 24 maart werd bekend dat zij langer vrij blijven.

Bahrein
In Bahrein heeft de koning 901 gevangenen pardon verleend. Een groep van 585 mensen zal buiten de gevangenis de resterende straf uitzitten. Amnesty verwelkomde de vrijlatingen, maar uitte zich in een tweet kritisch over de reden die de autoriteiten opgaven. De regering van Bahrein verklaarde dat de gevangenen zijn vrijgelaten in lijn met internationale mensenrechtenverdragen. Amnesty merkte daarna op dat ‘elke afzonderlijke mensenrechtenactivist (#NabeelRajab etc) die is opgesloten vanwege activiteiten die juist door deze verdragen worden beschermd, nog steeds gevangenzit’.

China
In China heeft het coronavirus ook de provincie Xinjiang bereikt. Die provincie wordt bevolkt door Oeigoeren en andere voornamelijk islamitische etnische minderheidsgroepen. De overheid bestempelt velen van hen als ‘vatbaar voor extremisme’, en sluit ze op in heropvoedingskampen om ‘Goede Chinezen’ van hen te maken. Circa 1 miljoen mensen zitten er opgesloten.

Italië
In meer dan twintig Italiaanse gevangenissen braken in maart protesten uit tegen de maatregelen om het coronavirus tegen te houden. Cipiers hebben over het hele land de opdracht gekregen geen bezoekers meer toe te laten. Ook het uitgaansverlof werd afgelast, wat voor onrust zorgde. Tijdens de opstanden kwamen twaalf gevangenen om het leven. De gevangenen die in Modena omkwamen, hadden in het ziekenhuis van de gevangenis ingebroken. Ze maakten er methadon buit en stierven aan een overdosis.

Colombia
In de Colombiaanse hoofdstad Bogotá braken op 21 maart protesten uit in de La Modelo-gevangenis. Gevangenen vroegen om maatregelen om hen te beschermen tegen de verspreiding van het coronavirus. Tijdens de protesten werden 23 mensen gedood en raakten 83 anderen gewond. In Colombia zijn de gevangenissen overvol, waardoor het onmogelijk is efficiënte maatregelen te nemen om mensen te isoleren die met het coronavirus zijn besmet. Bovendien is de toegang tot medische zorg en producten voor de hygiëne beperkt en is er niet altijd water beschikbaar. Hierdoor wordt het risico om besmet te raken groter en de kans om te genezen kleiner.

Pakistan
Amnesty heeft ook de autoriteiten van Pakistan opgeroepen om gevangenen te beschermen. Volgens berichten is in Camp Jail in Lahore een gevangene met het coronavirus besmet. De in Italië gearresteerde man verbleef in verschillende barakken van de gevangenis, waar ten minste 3.500 mensen worden vastgehouden. De provinciale regeringen van Sindh en Punjab hebben al maatregelen aangekondigd, zoals vervroegde vrijlating en het testen van gevangenen op corona. Amnesty roept de autoriteiten op in het hele land vergelijkbare maatregelen te nemen om meer dan 77.000 gevangenen te beschermen.

Egypte
In Egypte zijn de gevangenisomstandigheden ronduit slecht. Amnesty heeft de Egyptische autoriteiten opgeroepen om de duizenden activisten, mensenrechtenverdedigers, journalisten en vreedzame critici van de regering onmiddellijk en onvoorwaardelijk vrij te laten. Zij zitten alleen maar vast omdat ze gebruikmaakten van hun recht op vrije meningsuiting of op vreedzame wijze deelnamen aan protesten. Ook moeten de autoriteiten overwegen om mensen die in voorarrest zitten en mensen met een slechte gezondheid vrij te laten.

België

Amnesty International heeft al vaak gewezen op de zorgelijke toestand in Belgische gevangenissen. Vaak gaat het om verouderde gevangenissen met slechte omstandigheden en is er sprake van overbevolking. Er worden maatregelen genomen om een uitbraak van het coronavirus te voorkomen, onder meer om de overbevolking snel weg te werken. Sommige straffen worden ingekort en onder bepaalde voorwaarden komen gevangenen vervroegd vrij. In de gevangenissen wordt de temperatuur van de gevangenen gemonitord en bezoek is uitgesloten. Ze krijgen wel beltegoed om het contact met de buitenwereld te onderhouden.

Nederland
In Nederland zijn alle verloven van gedetineerden tot 6 april ingetrokken. Gevangenen van wie de detentie er bijna op zit en nu al overdag buiten de gevangenis verblijven, blijven buiten. Gevangenen die binnen moeten blijven, mogen geen bezoek ontvangen van familie en vrienden en ook het contact met advocaten is vergaand beperkt. Daarnaast kunnen gevangenen de komende tijd veel minder luchten en mogen ze minder vaak gebruikmaken van recreatiemogelijkheden in de gevangenis. Om het contact met de buitenwereld niet helemaal stil te leggen, krijgen gedetineerden een beltegoed van 25 euro en krijgen ze ook de mogelijkheid tot beeldbellen. Inmiddels is bij een Nederlandse gevangene besmetting met het coronavirus geconstateerd.

Mensen die in Nederland in vreemdelingendetentie verblijven, hebben niets strafbaars gedaan. Ze zitten vast in afwachting van hun uitzetting, wat nu niet kan doorgaan vanwege de internationale reisbeperkingen. Ook om besmetting van personeel en gedetineerden te voorkomen, vraagt Amnesty Nederland aan de regering om vrijlating van mensen in vreemdelingendetentie.

Amnesty’s standpunt
Gewetensgevangenen moeten onmiddellijk en onvoorwaardelijk worden vrijgelaten aangezien ze niets hebben misdaan. Hier zet Amnesty International zich altijd voor in. Voor alle gevangenen geldt dat zij bescherming verdienen tegen de gevaren van het coronavirus. Juist in gevangenissen waar mensen dicht op elkaar leven, lopen mensen risico. Verder zouden staten tijdens de coronacrisis moeten nagaan of gevangenen voorwaardelijk of vervroegd kunnen worden vrijgelaten of op een andere manier hun straf kunnen ondergaan. Ook moet rekening worden gehouden met individuele omstandigheden en met de risico’s die kwetsbare groepen lopen, zoals oudere gevangenen en mensen met een ernstige medische aandoening. Regeringen moeten serieus overwegen om oudere gedetineerden vrij te laten, bijvoorbeeld omdat zij niet langer een bedreiging vormen voor de openbare veiligheid of omdat zij al een deel van hun gevangenisstraf hebben uitgezeten.

De verspreiding van besmettelijke ziektes is een probleem voor de volksgezondheid, zeker ook in een gevangenis waar mensen vaak dicht op elkaar leven. Het onthouden van toereikende medische zorg en het samen met anderen in een overvolle cel vastzetten van gevangenen die een ernstige en zeer besmettelijke ziekte hebben, kan neerkomen op mishandeling. Wanneer gedetineerden niet een vervroegde of voorwaardelijke vrijlating op medische gronden kunnen aanvragen, kan dat een schending zijn van het recht op toegang tot een effectief rechtsmiddel.

De Raad van Europa, die toezicht houdt op het voorkomen van marteling, heeft de verplichtingen van staten tijdens de coronacrisis op een rijtje gezet.

Lees meer over gedetineerden en het coronavirus in Bahrein, Eritrea, Madagaskar, Tunesië, Chili, Syrië, Rusland, Turkije, Cambodja en Egypte.

© Omar Havana / Getty Images

Bijzondere aandacht nodig voor vrouwen

De coronapandemie raakt vrouwen anders dan mannen. Voor vrouwen die vastzitten in een gewelddadige relatie, betekent ‘thuis blijven’ dat ze vastzitten in een onveilige omgeving. Organisaties in Nederland melden een forse stijging van het aantal hulpvragen over huiselijk geweld. Sekswerkers voelen zich genoodzaakt om door te werken omdat zij anders geen inkomen hebben. En onder het mom van het aanpakken van de coronacrisis proberen sommige landen, onder meer de VS, abortusklinieken te sluiten.

Lees meer

Het bestrijden van het coronavirus moet gendersensitief zijn: maatregelen mogen niet voor de ene groep ongunstiger uitvallen dan voor de andere. Ook nu moeten vrouwenrechten beschermd worden. Lees hier de aanbevelingen van Amnesty International om de rechten van vrouwen te beschermen tijdens coronacrisis.

Ben je slachtoffer van seksueel geweld en zoek je hulp? Klik dan hier.

 

© Getty Images

Digitale technologie, privacy en corona

Om de verspreiding van het coronavirus in te dammen, kunnen technologie en data een grote bijdrage leveren. Daarmee kan worden nagegaan wie met wie contact heeft gehad. Analyse van de locatiegegevens kan inzicht geven of de quarantainemaatregelen worden nageleefd. Bovendien kunnen artsen gegevens snel uitwisselen. Als deze handige tools worden ingezet bij het tegengaan van de coronapandemie, zijn er wel een aantal mensenrechten in het geding. Sommige rechten mogen ingeperkt worden, maar er moet wel aan een aantal eisen worden voldaan, zoals de regels die data beschermen.

Lees meer

De maatregel moet een legitiem doel dienen
Als er in verband met de coronacrisis maatregelen worden genomen die onze rechten inperken, moeten die een legitiem doel dienen. In de huidige situatie is dat het beschermen van de bevolking tegen besmetting met het coronavirus.

De maatregel moet evenredig zijn
Gegevens over iemands locatie kunnen goed worden ingezet bij de strijd tegen het coronavirus. Je kunt ermee nagaan waar iemand die besmet is zich bevindt. In Europese privacywetten zijn de regels waar het gebruik van data in uitzonderingssituaties aan moeten voldoen goed uitgewerkt. De gouden regel is evenredigheid. Dat betekent bijvoorbeeld dat niet meer gegevens verzameld mogen worden dan die daadwerkelijk nodig zijn. Ook mogen ze niet langer bewaard worden dan noodzakelijk is voor de noodmaatregel.

Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), die onze privacy beschermt, mogen in Nederland alleen locatiegegevens worden gebruikt als daar een wettelijke regeling voor bestaat. Nederland stond voor de coronacrisis in de top vier van landen waar de privacy het strengst wordt bewaakt. Nu wordt daar echter heel soepel mee omgegaan.

China gaf drie Chinese telecombedrijven opdracht om een app te ontwikkelen waarmee naar verluidt zo’n 1,6 miljard mobiele telefoons worden gevolgd. De gebruikers zijn verplicht om over hun gezondheid te rapporteren. Samen met de miljoenen camera’s die in China op straat hangen, haken de autoriteiten grote hoeveelheden persoonlijke data op, waarmee ook het bestaande surveillancesysteem kan worden geperfectioneerd. Van evenredigheid is hier geen sprake.

In Zuid-Korea hebben de autoriteiten gezondheidsadviezen rondgestuurd. In de teksten staan naar verluidt ook persoonlijke gegevens van coronapatiënten, inclusief links met gedetailleerde gegevens over hun bewegingen. Dit is een forse inbreuk op hun privacy en voedt het stigma tegen besmette mensen. Lees het Volkskrant-artikel ‘En de hele buurt weet dat jij het was‘ over de gevolgen voor de privacy van het volgen van mensen.

Lees het NRC-artikel ‘Smartphone weet of mensen in de buurt van hun huis blijven’ hoe Europese overheden digitale surveillancemiddelen inzetten tijdens de coronacrisis.

De maatregel moet een basis hebben in wetgeving zodat het duidelijk is voor iedereen
In Polen heeft het ministerie van Digitale Zaken een app ontwikkeld om te controleren of coronapatiënten zich houden aan de verplichte quarantainemaatregel. Die schrijft voor dat ze veertien dagen binnen moeten blijven. De app registreert waar een patiënt verblijft en of hij of zij ook thuisblijft. Verplaatst iemand zich, dan wordt dit bij de politie gemeld die dan een huiscontrole uitvoert. Volgens een woordvoerder van het ministerie is de installatie van de app vrijwillig en geven de gebruikers toestemming om hun gegevens te verwerken.

In onze ogen gebeurt hier iets raars. De overheid vraagt toestemming voor het verwerken van de gegevens terwijl ze dreigt met onverwachte huisbezoeken van de politie. Kun je spreken van vrijwillig gegeven toestemming met zo’n machtsongelijkheid? Nee, de Europese privacywet is hier duidelijk over: als er sprake is van een duidelijke wanverhouding in macht mogen gegevens niet op basis van toestemming worden verwerkt. In dit geval zou een tijdelijke (nood)wet een veiliger basis bieden voor de verwerking van de gegevens. Uit de privacyverklaring van de app blijkt ook dat de gegevens 6 à 7 jaar worden opgeslagen. Regels staan de politie toe om ook na de coronacrisis te grasduinen door de app-gegevens voor het opsporen van strafbare feiten.

De noodmaatregelen moeten tijdelijk zijn

Lessen uit de recente geschiedenis leren ons dat er een reëel gevaar bestaat dat deze surveillancemaatregelen permanent worden. In de nasleep van de aanval op de Twin Towers in New York op 11 september 2001, breidde de surveillance zich uit. Dit had enorme gevolgen voor de privacy en het recht op de vrijheid van meningsuiting, vereniging en vreedzame vergadering. Mensenrechtenactivisten hebben hier nog steeds mee te maken. Dit komt omdat regeringen, zodra deze kennis en infrastructuur eenmaal aanwezig zijn, zelden de politieke wil hebben om de klok terug te draaien. Het is van cruciaal belang dat het coronavirus geen nieuwe aanleiding is om, net zoals na de aanval op de Twin Towers, de surveillance uit te breiden.

Vrije meningsuiting loopt gevaar

Veel landen nemen maatregelen tegen het coronavirus die een risico vormen voor de vrijheid van meningsuiting online. De arrestatie in Cambodja van zeventien critici die hun bezorgdheid uitten over het virus, is een goed voorbeeld. De coronacrisis mag geen excuus worden om mensen met een andere mening dan de regering intensief in de gaten te houden. Zeker nu steeds meer mensenrechtenorganisaties online gaan. Dit kan ze kwetsbaarder maken voor gerichte digitale bewaking.

Lees meer over Amnesty’s standpunt over surveillance en mensenrechten.

Blijf op de hoogte van al het nieuws en de meest recente acties over corona en mensenrechten.

Nieuwsbrief Corona en Mensenrechten

Aanmelden nieuwsbrief