Nederland, Hoorn. 15-03-2020 Bij de spoedeisende hulp van het Dijklander Ziekenhuis in Hoorn is een noodtent geplaatst ivm het coronavirus, dit vanwege de verwachte drukte. In deze tent worden alle patiënten opgevangen die binnenkomen voor de spoedeisende hulp. In de tent worden de patiënten vervolgens beoordeeld op hun klachten en beslissen artsen hoe zij het snelst geholpen kunnen worden.
© Ramon van Flymen / Hollandse-Hoogte

Coronacrisis: mensenrechten centraal

Mensenrechten vormen het fundament voor een menswaardig bestaan, juist tijdens de coronapandemie. In mensenrechtenverdragen is vastgelegd wat staten wel en niet mogen doen om deze rechten te waarborgen. Volgens artikel 12 van het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten erkennen de deelnemende landen dat iedereen het recht heeft op ‘de hoogst haalbare standaard van lichamelijke en geestelijke gezondheid’. Ook hebben staten de plicht om ziekten te voorkomen, te behandelen en te bestrijden. Dit is een harde verplichting.

Lees meer

Amnesty schreef op 20 augustus 2020 een brief met een aantal zorgen en vragen bij de Tijdelijke wet maatregelen COVID-19. Hierna zijn positieve aanpassingen doorgevoerd in het wetsvoorstel, zoals het versterken van de democratische controle, het inkorten van de duur van de wet en het afschaffen van de justitiële registratie waardoor iemand geen Verklaring Omtrent Gedrag kon krijgen na overtreding van de maatregelen. De Tijdelijke wet is aangenomen.

Ook schreef Amnesty op 20 april 2021 een brief over twee wetvoorstellen over de quarantaineplicht na reizen en het invoeren van het coronatestbewijs om mee te kunnen doen aan bepaalde activiteiten. Bij deze wetsvoorstellen zijn inperking van mensenrechten aan de orde. Om een inperking van mensenrechten te rechtvaardigen moeten deze altijd proportioneel zijn, gebaseerd zijn op een wet, noodzakelijk zijn en niet discriminerend uitpakken.

Amnesty had hierover bij de voorgestelde wetgeving nog vragen. De Tweede Kamer heeft hierna tijdens het debat vragen gesteld over de proportionaliteit en handhaafbaarheid van de wetsvoorstellen. De voorstellen zijn aangenomen door de Tweede Kamer. Wel worden er enkele wijzigingen doorgevoerd. Zo heeft de Kamer er voor gestemd dat de COVID-testen gratis worden en wil de Kamer dat testbewijzen in het hoger onderwijs alleen ingevoerd worden wanneer de instellingen daar zelf mee instemmen.

Eduard Nazarksi in de Olive Grove. Lesbos,
© Amnesty/Babs Assink

Extra zorg voor kwetsbare mensen

Het coronavirus is gevaarlijk en bedreigt de gezondheid van velen. Uiteraard vraagt dat om verstrekkende en uitzonderlijke maatregelen. Mensenrechtenverdragen verplichten tot bijzondere inspanningen om mensen te beschermen. Juist ook de mensen die extra kwetsbaar zijn, zoals ouderen, chronisch zieken, dak- en thuislozen, mensen die leven in armoede, migranten, asielzoekers en – niet in de laatste plaats – hulpverleners en medisch personeel die vooraan staan bij de bestrijding van de coronacrisis.

Lees meer

Amnesty roept regeringen overal ter wereld op om niemand buiten te sluiten bij de bescherming tegen het coronavirus. Voor arme landen kan dit een enorme, en zelfs een onmogelijke opgave zijn. Maar ze kunnen wel degelijk maatregelen nemen om kwetsbare groepen te beschermen. Een paar voorbeelden.

Regeringen kunnen mensen vrijlaten uit overvolle gevangenissen die geen gevaar vormen voor de samenleving, te beginnen met de vrijlating van alle gewetensgevangenen. Ook kunnen ze zorgen voor betere voorzieningen in gevangenissen, zoals voldoende sanitair, zeep, goede ventilatie en toegang tot medische zorg.

Enkele voorbeelden

India heeft een overbelast zorgstelsel. Volgens Artsen zonder Grenzen leeft ongeveer 1 op de 6 mensen onder de armoedegrens. Voor hen is er geen of nauwelijks medische zorg, waardoor besmettelijke ziektes vrij spel krijgen. Toch geeft India vijf keer zoveel uit aan defensie dan aan volksgezondheid, terwijl wereldwijd de meeste landen aanmerkelijk meer geld uitgeven aan gezondheidszorg dan aan het leger.

In Syrië heeft de regering-Assad in het hele land moedwillig ziekenhuizen gebombardeerd, waardoor de gezondheidszorg er erbarmelijk is en een corona-uitbraak onmogelijk kan worden opgevangen.

De Braziliaanse president Bolsonaro sloeg wetenschappelijke adviezen over het coronavirus lange tijd in de wind omdat hij economische belangen boven de gezondheid van zijn burgers plaatste. Inmiddels ziet hij de ernst van de coronapandemie in.

Oproep aan de Nederlandse regering: laat mensen vrij uit vreemdelingendetentie

Mensen die in Nederland in vreemdelingendetentie verblijven, hebben niets strafbaars gedaan. Ze zitten vast in afwachting van hun uitzetting, wat nu niet kan doorgaan vanwege de internationale reisbeperkingen. Ook om besmetting van personeel en gedetineerden te voorkomen, vroeg Amnesty in maart 2020 de regering om vrijlating van mensen in vreemdelingendetentie.

De Amnesty-sectie in de Verenigde Staten deed in maart 2020 een vergelijkbare oproep. Amnesty USA stuurde een brief naar de gouverneurs en verantwoordelijken voor de volksgezondheid van dertien staten. Daarin worden zij opgeroepen druk uit te oefenen op de federale regering om vastgezette immigranten vrij te laten.

Oproep aan de Europese leiders: evacueer vluchtelingenkampen op de Griekse eilanden

Amnesty riep op 20 maart 2020 samen met andere organisatie de Europese leiders op om de vluchtelingenkampen op de Griekse eilanden te evacueren. Daar zitten meer dan 40.000 asielzoekers in overvolle kampen. De situatie was er al mensonterend, maar werd door de dreigende besmetting met het coronavirus alleen maar erger. Volgens Artsen zonder Grenzen moeten 1.300 mensen één kraan delen en zijn er onvoldoende middelen voor persoonlijke hygiëne. Het is in de overvolle kampen onmogelijke om fysiek afstand van elkaar te houden. 

Europa moet ervoor zorgen dat deze mensen over voldoende sanitaire middelen kunnen beschikken, toegang hebben tot gezondheidszorg, hulp krijgen van humanitaire organisaties en meer fysieke ruimte krijgen. Het evacueren van de kampen en het opvangen van de bewoners op het vaste land is nu harder nodig dan ooit. De Europese lidstaten moeten solidair zijn met Griekenland en deze mensen opvang bieden. 

Migranten helpen in tijden van corona? Deze ‘buonisti’ in Italië gaan door

De Italiaanse economie ligt als gevolg van de coronacrisis haast volledig stil. Maar Afrikaanse migranten in het Zuid-Italiaanse Casal di Principe kunnen soms nog aan de slag. ‘Wij hebben hier geen sociaal vangnet, zoals bij jullie in West-Europa. Als de economie nog lang stilligt, krijg je echt een humanitair drama.’ Lees het hele artikel in Wordt Vervolgd.

Extra urgentie voor vrijlating van gewetensgevangenen

Sinds Amnesty’s oprichting strijden we voor onmiddellijke en onvoorwaardelijke vrijlating van gewetensgevangenen. Zij zitten louter vanwege het vreedzaam uiten van hun mening in de gevangenis. Daar lopen zij nog meer risico om besmet te raken dan daarbuiten en de medische voorzieningen voor mensen die ziek zijn er veelal volstrekt ontoereikend. Zij zijn daardoor letterlijk in levensgevaar.

Toen de Chinese arts en klokkenluider Li Wenliang aan het coronavirus overleed, werd op tragische wijze duidelijk hoe de Chinese overheid het delen van cruciale informatie tegenhoudt en zo het recht op vrije meningsuiting onderdrukt.
© © MARK RALSTON/AFP via Getty Images

Zo min mogelijk inperking van vrijheden

Om burgers te kunnen beschermen, is het begrijpelijk dat de overheid maatregelen neemt die diep ingrijpen in ons dagelijks leven. Vergaande maatregelen om besmetting met het coronavirus tegen te gaan, betekenen een flinke inperking van onze vrijheden. Overheden besluiten tot onder meer het sluiten van scholen, cafés en sportclubs, juist om het recht op gezondheid en het recht op leven zo goed mogelijk te beschermen. En politie en leger worden ingezet om overtreding van deze beperkingen te bestraffen. Dat is zeer uitzonderlijk.

Lees meer

Noodmaatregelen

In de mensenrechtenverdragen is vastgelegd dat noodmaatregelen die leiden tot een (zeer) forse inperking van de vrijheid van beweging, vergadering en samenkomst alleen zijn toegestaan als zij tijdelijk, strikt noodzakelijk en proportioneel zijn. Amnesty volgt de noodwetgeving en -maatregelen op de voet en komt in actie tegen overheden die onder het mom van de bestrijding van het coronavirus noodwetgeving inzetten om activisten, journalisten en wetenschappers de mond te snoeren.

Geen censuur en excessieve surveillance

Helaas verspreidt ook nepnieuws over het coronavirus zich razendsnel. Dit vergroot onzekerheid bij burgers en kan leiden tot paniek. Het is begrijpelijk wanneer overheden dit willen tegengaan. Maar censuur en excessieve (online) surveillance is niet het juiste antwoord. Journalisten, wetenschappers, hulpverleners en activisten hebben juist nu ruimte nodig om goed verslag te kunnen doen, beleid te volgen en bekritiseren en zichzelf te organiseren.

China perkt rechten verder in

Er was veel aandacht voor de wijze waarop de Chinese autoriteiten erin zijn geslaagd om snelle verspreiding van het coronavirus terug te dringen. Dat daarbij onnodig vrijheden op buitensporige wijze worden ingeperkt, bl eefonderbelicht.

In China zijn medici en journalisten die informatie naar buiten brachten over de verspreiding van het coronavirus opgepakt en soms ook ‘verdwenen’. Buitenlandse journalisten werden gehinderd en Amerikaanse journalisten zijn het land uitgezet. In China zijn burgers behendig om de buitensporige surveillance enigszins te omzeilen. Lees hier hoe zij via sociale media informatie uitwisselen over het coronavirus.

Mensen mogen niet van boord van het cruiseschip ivm de uitbraak van het coronavirus in China
© Anthony Kwan/Getty Images

Mensenrechten in een noodsituatie

Als een land terechtkomt in een situatie die een bedreiging vormt voor het leven van de inwoners – bijvoorbeeld door een erg besmettelijke ziekte – dan kan de staat de noodtoestand uitroepen. In een officiële noodtoestand mag een staat veel vrijheden opschorten, maar alleen tijdelijk en alleen voor zover dat strikt noodzakelijk  is voor de veiligheid. Overheden leggen die beperkingen, zoals het verbieden van bijeenkomsten of het sluiten van de horeca, juist op om het recht op gezondheid en het recht op leven zo goed mogelijk te beschermen.

Lees meer

Er mag geen sprake zijn van willekeur en overheden mogen niet discrimineren bij het opschorten van fundamentele rechten zoals het recht om te demonstreren. Een voorbeeld: Toen Sierra Leone in mei 2015 ebolavrij werd verklaard, bleven de autoriteiten demonstraties van de oppositiepartijen verbieden. Het demonstratieverbod was duidelijk bedoeld om critici de mond te snoeren.

Wereldwijd meer discriminatie en onderdrukking door corona

De coronapandemie heeft wereldwijd tot meer verdeeldheid, discriminatie en onderdrukking geleid, concludeert Amnesty International bij de publicatie op 7 april 2021 van het Jaarboek Amnesty International Report 2020/21: The State of the World’s Human Rights. In dit jaarlijkse overzicht analyseert Amnesty International de wereldwijde stand van de mensenrechten en beschrijft de organisatie de mensenrechtensituatie in 149 landen. Ouderen, vluchtelingen, vrouwen en etnische minderheden worden door al bestaande ongelijkheden het hardst geraakt door de coronapandemie. Zorgpersoneel, personeel in de informele sector en hulpverleners voor migranten kampen door de pandemie met verwaarloosde gezondheidszorgsystemen. Bovendien misbruiken regeringsleiders de pandemie voor een nieuwe aanval op mensenrechten. Lees meer.

Machtsmisbruik door de politie

Bij de uitvoering van coronamaatregelen misbruikte de politie haar macht en paste buitensporig geweld toe. In sommige gevallen is de gezondheidscrisis daardoor zelfs verergerd. In de Amnesty-briefing COVID-19 Crackdowns: Police Abuse and the Global Pandemic, die op 17 december 2020 werd gepubliceerd, documenteert Amnesty in zestig landen zaken waarbij wetshandhavers mensenrechtenschendingen pleegden onder het mom van de bestrijding van het virus. Er zijn zelfs gevallen waarin zij mensen doodden of ernstig verwondden omdat die beperkingen zouden overtreden of protesteerden tegen detentieomstandigheden.

Britse regering krijgt ongekend veel macht met nieuwe corona-noodwet

De Britse regering nam in maart 2020 een corona-noodwet aan die de overheid ongekend veel macht geeft. De wet zou twee jaar geldig zijn. Amnesty International en andere organisaties vinden dat dit te lang is, en uitten hun zorgen in een brief aan het Britse parlement. Op 25 maart 2021 stemde het parlement voor verlenging van de wet met 6 maanden.

De Coronavirus-wet staat de autoriteiten toe iedereen – ook kinderen – vast te zetten en te isoleren om ze gedwongen te testen. Ook mogen bijeenkomsten beëindigd worden, zijn de maatregelen tegen overheidssurveillance afgezwakt en is er gesneden in de zorg voor ouderen en gehandicapten. Lees meer.

Hongarije: regering Orbán regeert voor onbepaalde tijd per decreet

Op 30 maart 2020 nam het Hongaarse parlement de ‘Wet op de bescherming tegen het coronavirus’ aan waarmee premier Orbán per decreet kan regeren. Hiermee is het parlement buitenspel gezet. Dit duurt totdat de noodtoestand wordt ingetrokken. Alleen de regering – en niet het parlement – bepaalt hoe lang de noodtoestand blijft voortduren. Amnesty International vindt dat zeer zorgelijk. De premier zegt dat de wet nodig is om de coronacrisis te kunnen aanpakken.

De wet creëert twee nieuwe misdrijven die niet in overeenstemming zijn met de internationale mensenrechtenwetgeving. Iedereen die valse of verdraaide feiten publiceert die de ‘succesvolle bescherming’ van het publiek verstoren of die het publiek ‘alarmeren of opruien’, kan worden gestraft met maximaal 5 jaar gevangenisstraf. Iedereen die zich niet houdt aan een quarantaine- of isolatiebevel, kan ook een gevangenisstraf van maximaal 5 jaar krijgen. Die straf kan tot 8 jaar oplopen als iemand daardoor sterft. Lees het Volkskrant-artikel ‘Als kritische journalist in Hongarije ben je al snel een ‘corona-collaborateur’ over de gevolgen van de wet voor journalisten. Lees meer.

Letland schort verplichtingen EVRM op

Als eerste Europees land dat vanwege het coronavirus de noodtoestand heeft uitgeroepen, heeft Letland bepaalde mensenrechten uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) tijdelijk opgeschort. Het gaat om het recht op privéleven, het recht om te demonstreren en bijeen te komen, het recht op onderwijs en de bewegingsvrijheid.

Wat Letland doet, is niet in strijd met het EVRM. In artikel 15, over afwijking van het verdrag in geval van de noodtoestand, staat: ‘Elke Hoge Verdragsluitende Partij die gebruikmaakt van dit recht om af te wijken, moet de Secretaris-Generaal van de Raad van Europa volledig op de hoogte houden van de genomen maatregelen en van de beweegredenen daarvoor. Zij moet de Secretaris-Generaal van de Raad van Europa eveneens in kennis stellen van de datum waarop deze maatregelen hebben opgehouden van kracht te zijn en de bepalingen van het Verdrag opnieuw volledig worden toegepast.’

Letland heeft kortom het recht om af te wijken van zijn verplichtingen zoals die in het EVRM zijn vastgelegd en heeft zich aan de meldplicht hiervoor gehouden. Maar de Letse aankondiging enkele EVRM-verplichtingen op te schorten, betekent geenszins dat in Letland tijdens de noodsituatie alle mensenrechten niet meer gelden.

Opstand in de Lo Modelo-gevangenis in de Colombiaanse hoofdstad Bogotá. Gevangenen vinden dat er te weinig wordt gedaan om hen tegen het coronavirus te beschermen.
© AP Photo/Ivan Valencia

Het coronavirus en gedetineerden

Veel gevangenen zitten in overvolle gevangenissen met slechte sanitair en vaak beperkte toegang tot medische zorg. Het coronavirus kan zich er razendsnel verspreiden. Amnesty vindt dat niemand mag worden buitengesloten bij de bescherming tegen het virus. Mensenrechten gelden voor iedereen, altijd en overal. We roepen op om gewetensgevangenen onmiddellijk vrij te laten. We vragen staten na te gaan of ze gevangenen voorwaardelijk of vervroegd kunnen vrijlaten of ze een alternatieve straf te geven.

Lees meer

Uit het rapport Forgotten Behind Bars: COVID-19 and Prisons dat Amnesty op 18 maart 2021 publiceerde, blijkt dat gevangenissen in vele landen grote kans lopen om broedplekken te worden voor het coronavirus. Gevangenissen hebben grote moeite een virusuitbraak te voorkomen en genomen maatregelen leiden tot ernstige mensenrechtenschendingen. Amnesty roept op om de miljoenen mensen die vastzitten in overvolle cellen niet te vergeten bij landelijke vaccinatiecampagnes.

Amnesty’s standpunt

Gewetensgevangenen moeten onmiddellijk en onvoorwaardelijk worden vrijgelaten aangezien ze niets hebben misdaan. Hier zet Amnesty International zich altijd voor in. Voor alle gevangenen geldt dat zij bescherming verdienen tegen de gevaren van het coronavirus. Juist in gevangenissen waar mensen dicht op elkaar leven, lopen mensen risico. Verder zouden staten tijdens de coronacrisis moeten nagaan of gevangenen voorwaardelijk of vervroegd kunnen worden vrijgelaten of op een andere manier hun straf kunnen ondergaan. Ook moet rekening worden gehouden met individuele omstandigheden en met de risico’s die kwetsbare groepen lopen, zoals oudere gevangenen en mensen met een ernstige medische aandoening. Regeringen moeten serieus overwegen om oudere gedetineerden vrij te laten, bijvoorbeeld omdat zij niet langer een bedreiging vormen voor de openbare veiligheid of omdat zij al een deel van hun gevangenisstraf hebben uitgezeten.

De verspreiding van besmettelijke ziektes is een probleem voor de volksgezondheid, zeker ook in een gevangenis waar mensen vaak dicht op elkaar leven. Het onthouden van toereikende medische zorg en het samen met anderen in een overvolle cel vastzetten van gevangenen die een ernstige en zeer besmettelijke ziekte hebben, kan neerkomen op mishandeling. Wanneer gedetineerden niet een vervroegde of voorwaardelijke vrijlating op medische gronden kunnen aanvragen, kan dat een schending zijn van het recht op toegang tot een effectief rechtsmiddel.

De Raad van Europa, die toezicht houdt op het voorkomen van marteling, heeft de verplichtingen van staten tijdens de coronacrisis op een rijtje gezet.

Nederland

Amnesty drong in april 2020 onder meer aan op het verder terugbrengen van het aantal mensen in detentie om bestemming met het coronavirus te voorkomen, zie bijgevoegde brief.

Mensen die in Nederland in vreemdelingendetentie verblijven, hebben niets strafbaars gedaan. Ze zitten vast in afwachting van hun uitzetting, wat nu niet kan doorgaan vanwege de internationale reisbeperkingen. Ook om besmetting van personeel en gedetineerden te voorkomen, vraagt Amnesty Nederland aan de regering om vrijlating van mensen in vreemdelingendetentie.

Op 20 maart 2020 heeft het Europees Comité ter preventie van marteling de mensenrechtenprincipes die gelden voor gedetineerden en medewerkers van gevangenissen tijdens deze coronapandemie onder elkaar gezet. Ook dit comité dringt er bij regeringen op aan om waar mogelijk gedetineerden (onder voorwaarden) vrij te laten. Ook het VN-Kinderrechtencomité onderstreept de noodzaak hiervan. Het benadrukt ook het belang van het herstel van contact tussen ouders en kinderen die (vooralsnog) niet vrijgelaten kunnen worden.

Wit-Rusland

In Wit-Rusland zitten veel jonge mensen lange gevangenisstraffen uit vanwege lichte drugsvergrijpen die in andere landen vaak met een boete worden afgedaan. De mensenrechtenvertegenwoordiger van de VN roept de autoriteiten op om deze jongeren vrij te laten om besmetting met het coronavirus te voorkomen. De Wit-Russische mensenrechtenorganisatie Viasna roept daarnaast op tot het opschorten van korte administratieve detentie. Begin mei 2020 werden nog vijftig activisten veroordeeld tot administratieve detentie.

Colombia
In de Colombiaanse hoofdstad Bogotá braken op 21 maart 2020 protesten uit in de La Modelo-gevangenis. Gevangenen vroegen om maatregelen om hen te beschermen tegen de verspreiding van het coronavirus. Tijdens de protesten werden 23 mensen gedood en raakten 83 anderen gewond.

Pakistan

Amnesty heeft op 24 maart 2020 de autoriteiten van Pakistan opgeroepen om gevangenen te beschermen.

Egypte

In Egypte zijn de gevangenisomstandigheden ronduit slecht. Op 20 maart 2020 heeft Amnesty de Egyptische autoriteiten opgeroepen om de duizenden activisten, mensenrechtenverdedigers, journalisten en vreedzame critici van de regering onmiddellijk en onvoorwaardelijk vrij te laten. Zij zitten alleen maar vast omdat ze gebruikmaakten van hun recht op vrije meningsuiting of op vreedzame wijze deelnamen aan protesten. Ook moeten de autoriteiten overwegen om mensen die in voorarrest zitten en mensen met een slechte gezondheid vrij te laten.

België

Amnesty International heeft al vaak gewezen op de zorgelijke toestand in Belgische gevangenissen. Vaak gaat het om verouderde gevangenissen met slechte omstandigheden en is er sprake van overbevolking. Er worden maatregelen genomen om een uitbraak van het coronavirus te voorkomen, onder meer om de overbevolking snel weg te werken. Sommige straffen worden ingekort en onder bepaalde voorwaarden komen gevangenen vervroegd vrij. In de gevangenissen wordt de temperatuur van de gevangenen gemonitord en bezoek is uitgesloten. Ze krijgen wel beltegoed om het contact met de buitenwereld te onderhouden.

Lees meer over gedetineerden en het coronavirus in Bahrein, Eritrea, Madagaskar, Tunesië, Chili, Syrië, Rusland, Turkije, Cambodja en Egypte.

© Omar Havana / Getty Images

Bijzondere aandacht nodig voor vrouwen

De coronapandemie raakt vrouwen anders dan mannen. Voor vrouwen die vastzitten in een gewelddadige relatie, betekent ‘thuis blijven’ dat ze vastzitten in een onveilige omgeving. Organisaties in Nederland melden een forse stijging van het aantal hulpvragen over huiselijk geweld. En onder het mom van het aanpakken van de coronacrisis proberen sommige landen, onder meer de VS, abortusklinieken te sluiten.

Lees meer

Amnesty International heeft samen met de International Planned Parenthood Federation en Women’s Link aanbevelingen opgesteld om genderongelijkheid en discriminatie tegen te gaan ten tijde van de coronacrisis.

Maatregelen zijn nodig om de rechten van vrouwen en meisjes te waarborgen die disproportioneel worden geraakt door de pandemie. De nasleep van de gezondheidscrisis zal naar verwachting grote gevolgen hebben voor het levensonderhoud van vrouwen, met name voor degenen die in de zorg- of informele sector werken en degenen die al gemarginaliseerd zijn, zoals Roma, asielzoekende vrouwen, sekswerkers, vrouwen met een handicap, transvrouwen en anderen in situaties van marginalisering. De behoeften en rechten van vrouwen en meisjes moeten centraal staan in de reacties op de coronapandemie en de tijd daarna.

Lees hier A Guide for Europe: Protecting the rights of women and girls in times of the COVID-19 pandemic and its aftermath.

Het bestrijden van het coronavirus moet gendersensitief zijn: maatregelen mogen niet voor de ene groep ongunstiger uitvallen dan voor de andere. Ook nu moeten vrouwenrechten beschermd worden. Lees hier de aanbevelingen van Amnesty International om de rechten van vrouwen te beschermen tijdens coronacrisis.

Ben je slachtoffer van seksueel geweld en zoek je hulp? Klik dan hier.

 

© Getty Images

Digitale technologie, privacy en corona

In verschillende landen worden apps ingezet bij de bestrijding van het coronavirus. Daaraan zijn mensenrechtenrisicos verbonden. Niet alleen voor het recht op privacy, maar ook voor het recht om niet gediscrimineerd te worden. In Nederland was het proces van ontwikkeling van de CoronaMelder relatief transparant en de app zit technisch mooi in elkaar. Toch maakt Amnesty zich zorgen. De app voldoet niet aan essentiële randvoorwaarden, waardoor de app onmogelijk effectief kan zijn. Daarnaast achten we de afhankelijkheid van Google en Apple problematisch.  

Lees meer

Bij de aankondiging van de app werden door maatschappelijke organisaties tien uitgangspunten geformuleerd waaraan een corona-app zou moeten voldoen. De CoronaMelder is veilig en bestand tegen misbruik, maar voldoet niet aan alle uitgangspunten. Lees hier wat de tien uitgangspunten zijn, onze analyse en de beoordeling van de uiteindelijke app. In augustus 2020 bracht Amnesty mensenrechtenwaarborgen onder de aandacht ter verbetering van de Tijdelijke wet notificatieapp Covid-19. Eerder stuurde Amnesty al een brief naar de Tweede Kamer met aanbevelingen voor de inzet van apps. Amnesty benadrukte daarin dat apps niet mogen leiden tot ongelijke behandeling of surveillance. 

In sommige landen schenden corona-apps mensenrechten. Amnesty’s veiligheidslab analyseerde een aantal apps die hetzelfde doel als de CoronaMelder hebben in Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika. De meest zorgwekkende apps waren die van Bahrein, Koeweit en Noorwegen, omdat zij mensen live volgen en hun locaties uploaden naar een centrale server. 

Lees hier meer over corona en de inzet van surveillancetechnologieën. 

© © Louisiana National Guard

Corona en het recht op informatie

Iedereen heeft recht op onafhankelijke informatie. Dat is zeker belangrijk tijdens de coronapandemie. Het is noodzakelijk dat wetenschappers, hulpverleners en activisten mensen goed en eerlijk kunnen informeren via onafhankelijke journalisten. Overheden mogen noodwetgeving niet inzetten om activisten, journalisten en wetenschappers de mond te snoeren, onder het mom van de bestrijding van het coronavirus. Toch gebeurt dat in verschillende landen. Een paar voorbeelden.

Lees meer

In Hongarije kunnen journalisten maximaal vijf jaar cel krijgen als ze ‘valse of verdraaide’ feiten publiceren die de ‘succesvolle bescherming’ van het publiek verstoren of die het publiek ‘alarmeren of opruien’. Wat ‘valse feiten’ zijn is niet bekend, maar critici vrezen dat het aankaarten van misstanden in de corona-aanpak een reden kan zijn om journalisten op te pakken.

In Turkije werden İsmet Çiğit en Güngör Aslan van de lokale nieuwssite SES Kocaeli  op 18 maart 2020 gevangengezet. Ze hadden een artikel gepubliceerd over twee mensen die in het plaatselijke ziekenhuis aan corona waren overleden. De twee kwamen weer vrij nadat ze verhoord waren over hun bron – dat was het ziekenhuis zelf. Daarna voelden ze zich onder druk staan en schreven ze niet meer over de coronacrisis.

Het Turkse parlement heeft op 29 juli 2020 een wet aangenomen waarmee sociale media zoals Twitter, Facebook en YouTube aan banden kunnen worden gelegd. De wet legt draconische regels op aan sociale media-bedrijven met meer dan een miljoen gebruikers per dag.

In Iran werden in maart 2020 nieuwsuitzendingen over de corona-uitbraak geblokkeerd. Het heeft er alle schijn van dat de regering de omvang van de coronacrisis wil bagatelliseren. Journalisten moesten dezelfde aantallen besmetting noemen als het ministerie van Gezondheid doet, ook wanneer zij daar vraagtekens bij zetten. Zo werd Mostafa Faghihi van de gematigde nieuwsite Entekhab gedwongen om de artikelen te verwijderen waarin werd geschreven dat er meer mensen besmet zijn dan de overheid beweert, evenals alle daaraan gerelateerde tweets.

In China was journalist Chen Qiushi die als een van de eersten verslag deed over de coronacrisis in Wuhan. In maart 2021 waren er berichten dat Chen bij zijn ouders was ondergebracht en daar door de politie wordt bewaakt. Chen verdween op de dag dat arts Li Wenliang overleed. Die sloeg alarm over het coronavirus toen de autoriteiten er nog over zwegen. Hij werd daarop berispt vanwege het verspreiden van ‘geruchten’ en het ‘verstoren van de openbare orde’.  Wenliang ging daarna weer aan het werk, raakte besmet met het virus en overleed op 6 februari. Chen Qiushi deed vooral verslag op YouTube en Twitter. Hij meldde onder meer dat er tekorten waren om alle patiënten goed te kunnen opvangen.

Op 31 maart 2020 werden in Rusland in sneltreinvaart wijzigingen in het wetboek van strafrecht en het wetboek van administratieve misdrijven doorgevoerd. Daardoor is het onder meer strafbaar wanneer iemand tijdens noodsituaties ‘opzettelijk onjuiste informatie verspreidt’. Ook media die dit doen kunnen sancties krijgen. Amnesty vreest dat de wijzigingen worden gebruikt om de vrijheid van meningsuiting verder in te perken en kritiek op de autoriteiten te smoren. Hoewel de wijzigingen officieel worden gepresenteerd als een reactie op de coronapandemie, beperken de nieuwe wetten zich niet tot de huidige situatie en worden ze ook toegepast nadat de coronapandemie voorbij is.

Anastasia Vasilyeva, arts en leider van een vakbond voor medisch personeel, werd op 2 april 2020 op gewelddadige wijze gearresteerd en korte tijd vastgezet. Ze had haar twijfels geuit over de aanpak van de coronacrisis door de Russische autoriteiten.

De Russische journalist Elena Milashina van de kritische krant Novaya Gazeta werd op 12 april 2020 door president Ramzan Kadyrov van Tsjetsjenië met de dood bedreigd. Dat gebeurde nadat ze een kritisch artikel publiceerde over de aanpak van de coronacrisis in de Russische deelrepubliek. Kadyrov plaatste een video op Instagram waarin hij het Kremlin opriep om Milashina en andere ‘westerse marionetten’ van Novaya Gazeta te stoppen. Zo niet, dan zou iemand in Tsjetsjenië een misdrijf moeten begaan om haar het zwijgen op te leggen. Poetins persvoorlichter deed dit af als ‘een emotionele reactie’, ‘begrijpelijk gezien de huidige situatie’. In een open brief riep Amnesty op 26 maart 2021 samen met andere mensenrechtenorganisaties de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa op de voortdurende bedreigingen tegen Elena Milashina te onderzoeken.

In Bolivia ondertekende interim-president Jeanine Añez een decreet waarin staat dat personen strafrechtelijk vervolgd worden als zij onjuiste informatie verspreiden of onzekerheid veroorzaken onder de bevolking. Wie zich niet aan het decreet houdt riskeert een gevangenisstraf van één tot tien jaar.

Op 5 maart 2020 werd in Niger journalist Mamane Kaka Touda gearresteerd. Dat gebeurde nadat hij een bericht op sociale media publiceerde over een mogelijke coronabesmetting op de spoedeisende hulp van een ziekenhuis in de hoofdstad Niamey. Hij was aangeklaagd voor het ‘verspreiden van informatie die de openbare orde verstoort’. Op 26 maart 2020 werd hij vrijgelaten.

De Tanzaniaanse regering besloot om journalisten en media die over de ziekte berichten te censureren. Zo werd journalist Talib Ussi Hamad voor zes maanden geschorst omdat hij over het coronavirus had geschreven. Dat gebeurde nadat het blad een foto had geplaatst van de president John Pombe Magufuli die door een grote groep mensen werd omringd toen hij vis kocht. Hij hield zich daarbij niet aan de richtlijnen voor social distancing. Dit ontlokte een online discussie over de aanpak van de coronacrisis in het land.

De Egyptische veiligheidsdiensten pakten op 18 maart 2020 Atef Hasballah op, de hoofdredacteur van de krant AlkararPress. Bijna een maand was onbekend waar hij werd vastgehouden. Hasballah verdween nadat hij op Faceboek een bericht plaatste waarin hij de officiële cijfers over coronabesmettingen in twijfel trok.

De Venezolaanse journalist Darvinson Rojas deelde informatie over de verspreiding van het coronavirus in Venezuela. Hij werd op 21 maart gearresteerd en na twaalf dagen in afwachting van het politieonderzoek op borgtocht vrijgelaten. Rojas wordt beschuldigd van ‘haatzaaien’ en het ‘aansporen tot geweld’. Hiermee proberen de autoriteiten hem de mond te snoeren.

Als je in maar 2020 op de kaart van de Johns Hopkins University keek, ws er een handjevol landen waar het coronavirus aan voorbij leek te gaan. Turkmenistan was er daar een van. De autoriteiten deden het woord ‘coronavirus’ in de ban, alsof het simpelweg niet bestaat. De staatsmedia zeiden niets over de effecten van het coronavirus. Het woord werd zelfs verwijderd uit brochures waarin informatie over de gezondheid werd gegeven en die verspreid werden op scholen, ziekenhuizen en op werkplekken. Door mensen informatie te onthouden, vergrootten de autoriteiten de kans op besmetting met het coronavirus.

In Bosnië werd een arts aangeklaagd vanwege het verspreiden van ‘desinformatie ’en het aanwakkeren van ‘angst en paniek’ nadat ze op sociale media een bericht postte over het gebrek aan instrumenten in een lokaal ziekenhuis. Ze kan hiervoor een boete tot 1.500 euro krijgen.

En in Myanmar waarschuwden de autoriteiten dat iedereen die ‘nepnieuws’ over het coronavirus verspreidt, vervolgd kan worden. Bovendien liet het ministerie van Gezondheid weten een strafzaak te zullen beginnen tegen iedereen die zich uitspreekt over het gebrek aan beschermende kleding in ziekenhuizen.

In plaats van iets te doen aan de overvolle detentiecentra in Cambodja, gebruikten de Cambodjaanse autoriteiten de corona-uitbraak als een excuus om critici van de regeringen nog steviger aan te pakken.

Journalisten die in India berichtten over corona zijn verschillende keren op het politiebureau ontboden. Het gaat onder anderen om Peerzada Ashiq, journalist bij The Hindu in Kashmir en Siddharth Varadarajan, redacteur van The Wire in Uttar Pradesh. Vele anderen zijn gearresteerd, zoals Zubair Ahmed, freelance journalist op de Andamanen en Nicobaren, Andrew Sam Raja Pandian, oprichter van het webportaal SimpliCity in Tamil Nadu en Rahul Kulkarni, een ABP- Majha-verslaggever in Maharashtra, die later op borgtocht werd vrijgelaten. Ondertussen blijven de internetbeperkingen in Jammu en Kasjmir bestaan ondanks het stijgende aantal coronabesmettingen.

Amnesty’s secretaris-generaal: stel kennis en technologie om genoeg vaccins voor iedereen te maken, beschikbaar
© Mehmet Ali Ozcan/Anadolu Agency/Getty Images

Eerlijke verdeling vaccins

Nu er coronavaccins beschikbaar zijn, is het van groot belang dat ze voor iedereen beschikbaar zijn. Rijke landen hebben grote voorraden van de vaccins ingeslagen. Door zakelijke belangen en ongelijkheid zijn de vaccins niet voor iedereen toegankelijk. De coronacrisis is een wereldwijde pandemie, en coronavaccins moeten voor iedereen toegankelijk zijn – ongeacht waar mensen wonen, wij ze zijn, of wat ze zich kunnen veroorloven.

Lees meer

Begin mei 2021 kondigde de Amerikaanse regering aan dat ze afstand wil doen van de intellectuele eigendomsrechten voor coronavaccins. Amnesty riep daarop EU-leiders op zich aansluiten bij de wereldwijde inspanning om wereldwijd levens te redden door het opheffen van intellectuele eigendomsrechten voor coronavaccins te ondersteunen. Volgens Amnesty moeten ze ervoor zorgen dat bedrijven hun kennis delen, zodat vaccins snel en op grote schaal kunnen worden geproduceerd.

Dit is wat er verder moet gebeuren:

Mensenrechten moeten worden meegenomen in de beslissing wie een vaccinatie krijgt

Het is lastig te bepalen wie de vaccins eerst moet krijgen – iedereen heeft het recht te worden beschermd tegen corona. Maar de eerste voorraden zijn beperkt en er moet goed worden gekeken wie het meeste risico loopt. Dat zijn vaak mensen die in de gezondheidszorg werken, ouderen en mensen met gezondheidsrisico’s.

Regeringen moeten daarbij kijken naar bepaalde mensenrechtenfactoren die sommige mensen en gemeenschappen extra kwetsbaar maken. Denk bijvoorbeeld aan inheemse gemeenschappen, gemeenschappen die al te maken hebben met discriminatie, en mensen in vluchtelingenkampen.

Landen moeten samenwerken

Internationale mensenrechtenverdragen schrijven voor dat landen moeten samenwerken in reactie op de coronacrisis. Rijkere landen hebben de verantwoordelijkheid om landen met minder middelen te helpen. Sommige regeringen hebben echter een ‘ik eerst’-aanpak. Landen moeten samenwerken om ervoor te zorgen dat iedereen toegang heeft tot vaccinaties. Rijkere landen moeten geen deals sluiten met farmaceuten om grote voorraden voor zichzelf op te kopen.

Bedrijven moeten mensen voor patenten plaatsen

Als een nieuw medicijn op de markt komt, krijgt het bedrijf in kwestie vaak intellectuele eigendomsrechten. Dat houdt in dat zij het enige bedrijf zijn dat dit medicijn kan produceren, en zij kunnen dus ook de prijs bepalen. En ze kunnen informatie over het medicijn voor zichzelf houden. Volgens internationale mensenrechtenstandaarden moet de openbare gezondheid vóór het recht van bedrijven komen op hun intellectuele eigendomsrecht. Om bedrijven aan te moedigen hun kennis te delen, heeft de Wereldgezondheidsorganisatie de COVID-19 Technology Access Pool opgericht: hier kunnen bedrijven gegevens en patenten delen. Als bedrijven hieraan meedoen, komt er meer onderzoek beschikbaar over vaccins, kan er meer worden geproduceerd en dalen de kosten. Helaas heeft nog geen enkel land zich voor dit initiatief aangemeld.

Vaccins moeten gratis beschikbaar zijn

Farmaceutische bedrijven moeten ervoor zorgen dat hun producten voor zoveel mogelijk mensen beschikbaar zijn. Kosten kunnen hierbij een hindernis zijn: de helft van de wereldbevolking kan zich geen goede gezondheidszorg veroorloven. Dat betekent dat coronavaccins ook voor deze mensen niet goed toegankelijk zijn. Regeringen moeten zich inzetten ervoor te zorgen dat vaccins voor iedereen beschikbaar zijn.

Vaccins moeten veilig zijn en cultureel geaccepteerd

Vaccinaties moeten veilig en effectief zijn en veiligheid is daarbij belangrijker dan snelheid. Plannen voor het vaccineren moeten worden uitgevoerd in overeenstemming met mensenrechten, waarbij het van belang is dat er toestemming is. Dat betekent dat overheden duidelijk moeten communiceren over de voordelen van vaccinatie, moeten misinformatie tegengaan, en transparant moeten zijn over alle stadia van de ontwikkeling van de vaccins. Dit moet gedaan worden in een voor iedereen duidelijk te begrijpen taal en op een voor iedereen toegankelijke manier. Dit is een essentieel onderdeel van het recht op gezondheid en de sleutel naar succes: mensen kunnen pas goede beslissingen nemen als ze correcte en tijdige informatie krijgen.