De universiteit van Dali in de provincie Yunnan
© CC BY-NC-ND 2.0/Buzz

China voor studenten

Heb je in je studie met China te maken, ga je er naartoe of ben je gewoon benieuwd hoe het Chinese onderwijs in elkaar steekt? We vertellen hier welke mensenrechtenkwesties je zult tegenkomen, met speciale aandacht voor de vrijheden van jouzelf en de Chinezen.

Kennis van mensenrechten helpt je om China’s nationale en internationale aangelegenheden te begrijpen. In de aanloop naar je vertrek kun je al beginnen met inlezen. De informatie op deze pagina’s zijn een onmisbare aanvulling bij analyses van Chinese politiek, maatschappij en economie. We verwijzen daarbij naar relevante (ook Engelstalige) externe bronnen met meer informatie.

Internationale nieuwsbronnen

  • Het online magazine van het Center on U.S.-China Relations at Asia Society, ChinaFile, biedt Amerikaanse en Chinese perspectieven op politieke en maatschappelijke kwesties: gezaghebbende rapporten en boeken, vertalingen van Chinese rapporten en uitvoerige analyses.
  • China Digital Times biedt Chinees en buitenlands nieuws over recente onderwerpen. Hun Newsletter zet elke dag drie gebeurtenissen centraal en presenteert wat zowel Engelstalige als (vertaalde) Chineestalige bronnen daarover berichten.
  • Human Rights in China (HRIC) is toonaangevend op het gebied van berichtgeving over de mensenrechtensituatie in China. HRIC brengt nieuwsberichten en achtergrondverhalen, over onder meer het rechtssysteem en China’s betrekkingen met de VN. Ook de ‘Resources’ zijn interessant.
  • De nieuwsbrief Sinocism van Bill Bishop biedt een uitgebreid nieuwsoverzicht, inclusief korte commentaren en links naar verdiepende stukken.
  • SupChina biedt een amalgaam van columns, artikelen en podcasts over hedendaagse onderwerpen uit cultuur en politiek, met specifieke aandacht voor wat er leeft op het (Chinese) web.

Nieuwsbronnen onder Chinees staatstoezicht

  • China Daily – Global Edition is de Engelstalige editie van de staatskrant China Daily die onder direct toezicht staat van China’s censuur- en propaganda-apparaat. De krant schrijft over veel onderwerpen die ook westerse media bezighouden.
  • Ook de Global Times staat onder direct toezicht van de Communistische Partij en biedt inzicht in de Chinese propaganda over actuele onderwerpen.
  • Het online magazine Sixth Tone staat onder staatstoezicht, maar met een missie om westerse lezers aan te trekken en onderwerpen te behandelen die hen interesseren. Een mix van artikelen geeft inzicht in wat mensen in China bezighoudt en stelt problematische maatschappelijke tendensen aan de kaak. Het magazine kan soms meer zeggen dan officiële staatskranten zoals de China Daily en de Global Times. 

Krant lezende man

Het visum

Je aanstaande Chinareis valt of staat met het verkrijgen van een visum. China hanteert strikte voorwaarden voor het toelaten van buitenlanders. Voor het verkrijgen van een visum moet je een duidelijk doel kunnen aantonen en bewijs aanleveren over je verblijfplek. Het aanvragen van een Chinees visum vergt daarom de nodige voorbereidingen. Je moet een uitnodigingsbrief bemachtigen van een Chinese instantie zoals de universiteit waar je gaat studeren (niet altijd vereist voor een toeristenvisum), vliegtickets boeken voor je heen- en terugreis, accommodatie regelen, en één of twee tripjes naar het visumcentrum in Den Haag maken.

Soms worden aanvragen geweigerd doordat je in een land bent geweest waarmee de diplomatieke betrekkingen tijdelijk verslechterd zijn, zoals met Turkije gebeurde vanaf 2015. Een visum kan ook geweigerd worden op grond van beroep of werkomgeving, of om andere redenen die niet altijd duidelijk zijn. Amnesty International Nederland kent geen mensen die ooit een visum werd geweigerd omwille van het ondertekenen van een petitie of andere actie op de Amnesty-website.

Toezicht

Tijdens je verblijf in China wordt nauwlettend in de gaten gehouden waar je je begeeft. Dat begint bij de registratie bij de douane op het vliegveld. Je visum wordt gecheckt, je paspoort gescand en er wordt een foto van je gemaakt. Ook je vingerafdrukken worden afgenomen. Voor Chinezen gaat het toezicht nog veel verder, zoals door het sociaalkredietsysteem.

Eenmaal in China moet je voor elke nacht van je verblijf geregistreerd zijn bij een lokaal politiebureau. Dat doet het hotel voor je, vandaar dat je als buitenlander alleen in door de overheid goedgekeurde hotels mag overnachten. Verblijf je in een dormitory op de universiteitscampus, dan kan je universiteit je hierin bijstaan. In andere gevallen moet je het zelf doen, bijvoorbeeld wanneer je zelf een huis huurt of bij Chinese kennissen verblijft. Deze zaken zelf regelen kan een ingewikkelde, tijdrovende procedure zijn. Het beste is om de hulp van een Chinese kennis en/of je Chinese huisbaas in te schakelen. De Chinese bureaucratie kan een doolhof zijn. Het is echter belangrijk deze registratie in orde te maken: zeker op bepaalde (gevoelige) tijdstippen kan streng worden toegezien op registratie van buitenlanders.

Internet

De internetbeperkingen worden de Great Firewall of China genoemd, een naam die de enorme schaal van internetcensuur in China weerspiegelt. Een beproefde methode om de censuur te omzeilen en gewoon toegang te houden tot Facebook, Twitter, Google en andere geblokkeerde websites is het installeren van een Virtual Private Network (VPN), iets wat je moet doen vóór je vertrek naar China. Het gebruik van VPN’s onder buitenlandse expats en studenten in China is wijdverspreid en gedoogd. VPN-diensten worden wel soms tijdelijk onbruikbaar gemaakt, bijvoorbeeld tijdens belangrijke partijcongressen in Beijing.

Sociale media

Met een VPN kun je toegang houden tot de gebruikelijke sociale media en chat-apps, maar in China worden WhatsApp en Facebook maar zelden gebruikt. Ga je voor geruime tijd naar China, dan zul je dus moeten overwegen om enkele Chinese apps te installeren waarmee je wél in contact kunt komen met de lokale bewoners. Maar weet wat je in huis haalt, want Chinese internetbedrijven staan erom bekend het niet zo nauw te nemen met de privacy van hun gebruikers. Dat komt deels door de steeds striktere eisen die worden gesteld aan internetproviders, die veel privacygevoelige data moeten delen met de autoriteiten als die erom vragen. Andere oorzaken zijn het ontbreken van encryptie en het gebrek aan openheid van zaken over hoe deze bedrijven omspringen met de gegevens van hun honderden miljoenen gebruikers.

WeChat (Chinees: Weixin) en QQ, beide van moederbedrijf Tencent, zijn twee van de meest gebruikte chatapplicaties van China. Ze bedienen respectievelijk bijna 700 miljoen (WeChat) en meer dan 850 miljoen (QQ) actieve gebruikers. In een Amnesty-rapport uit 2016 waarin online berichtendiensten een rapportcijfer krijgen op het gebied van privacy, scoren zowel WeChat als QQ zeer slecht: 0 op 100. Alhoewel de berichten van WeChat versleuteld verstuurd worden, wordt deze versleuteling op de servers van Tencent weer ongedaan gemaakt. Hierdoor heeft het bedrijf volledig inzicht in alle verstuurde berichten, die ook regelmatig met de autoriteiten gedeeld worden.

Het wijdverspreide gebruik van beide chat-apps maakt het echter moeilijk om ze links te laten liggen. Vooral WeChat heeft een aantal functies die in het dagelijkse leven goed van pas kunnen komen, zoals betalingen, het bestellen van eten en het openmaken van een deelfiets. Verder zullen medestudenten, bedrijven, maar soms zelfs ook leraren via WeChat met je willen communiceren, want e-mail wordt maar zelden gebruikt in China. Kun je dan nog zonder?

Ook studenten maken in China veel gebruik van deelfietsen
Ook studenten maken in China veel gebruik van deelfietsen

De universiteitscampus

Voor je studie in China zul je waarschijnlijk voor langere tijd in China verblijven, meestal op de campus van een universiteit in een van de oostelijke grote steden. Universiteitscampussen zijn vaak groot en groen, oases van rust in de hectische binnensteden van de gemiddelde Chinese metropool. Op de campus vind je meestal alles wat je nodig hebt: een supermarkt, grote kantines, een kapper, een zwembad. Als (internationale) student hoef je eigenlijk de campus nooit af.

Er is altijd bewaking. Toegangswegen tot de campus zijn meestal beveiligd en worden door het bewakingspersoneel of gezichtsscanners soms afgesloten voor buitenstaanders. Woon- en slaapvertrekken van internationale studenten zijn meestal afgezonderd van die van Chinese studenten, waardoor buitenlanders relatief veel vrijheid genieten. In de reguliere studentenvertrekken zijn mannen en vrouwen strikt gescheiden, wordt aan- of afwezigheid geregistreerd en is er niet zelden een specifieke tijd waarop de deur op slot gaat.

Voorzieningen voor studenten met een handicap verschillen van universiteit tot universiteit, maar laten vooral in de kleinere universiteiten dikwijls te wensen over.

Partij en ideologie op de universiteit

Ook op de universiteit is de Communistische Partij alom aanwezig en zeer invloedrijk. Zoals op elke openbare instelling, beslist een partijsecretaris mee op het hoogste niveau. In de praktijk is zijn of haar functie de meest gezaghebbende binnen een universiteit. Velen van de overige directieleden en het personeel zijn doorgaans ook lid van de partij.

Studenten volgen verplichte lessen marxisme en ‘Chinees socialisme’, met als doel deze politieke ideologieën niet alleen veelvuldig terug te laten komen ‘in Chinese schoolboeken en klaslokalen’, maar ook in ‘het hoofd [van studenten]’, aldus de officiële richtlijn van de Chinese overheid.

Online Magazine Sixth Tone schrijft:

‘Bachelor-studenten moeten vier vakken [politieke ideologie] volgen: De basisprincipes van het Marxisme; Introductie in het gedachtegoed van Mao Zedong en Socialisme met Chinese Karakteristieken; Moderne Chinese Geschiedenis; en Ideologische en Morele Ontwikkeling en De Basis van Recht. Masterstudenten volgen verplicht Socialisme met Chinese Karakteristieken: Theorie en Praktijk, terwijl van PhD-studenten verwacht wordt dat ze Chinees Marxisme en Hedendaagse Wereld bijwonen.’

Lessen politieke ideologie worden door het gros van de studenten als oersaai en een noodzakelijk kwaad gezien, maar komen desondanks in elk leerjaar terug. Zelfs China’s Minister van Onderwijs moest in 2017 toegeven dat de lessen marxisme ‘niet erg aantrekkelijk zijn, en een specifieke focus missen’. Een daaropvolgende poging om de stof toegankelijker te maken door het als radioprogramma (inclusief Karl Marx-rap) aan te bieden en er Ted Talk-achtige colleges van te maken, heeft niet veel geholpen.

Als buitenlandse student zul je gewoonlijk niet geplaagd worden door dergelijke lessen, tenzij je een Chineestalige bachelor- of master-opleiding volgt.

Academische vrijheid

Op de universiteit hebben studenten en personeel te maken met dezelfde censuur en propaganda als elders in China, dus met inperking van de academische vrijheid. In het rapport “Obstacles to Excellence” toont de organisatie Scholars at Risk aan hoe de ambitie van Chinese universiteiten om wereldwijde ranglijsten aan te voeren wordt gefnuikt door het Chinese beleid dat academische vrijheid verwaarloost.

Financiering van universiteiten en wetenschappelijk onderzoek komt hoofdzakelijk van de Chinese overheid. Door het toezeggen of onthouden van geldstromen wordt veel invloed uitgeoefend op welk onderzoek er plaatsvindt. Zodoende wordt wetenschappelijk onderzoek vaak gebruikt voor politieke of economische doeleinden.

Buitenlandse wetenschappers die in China werken, moeten geheimhoudingsverklaringen tekenen waarin ze beloven geen “staatsgeheimen” te onthullen – wat daarmee precies bedoeld wordt, blijft onduidelijk.

Academische uitgeverijen en tijdschriften zijn in de meeste gevallen staatseigendom of staan onder toezicht van de staat. Ook alle universiteiten zijn ondergeschikt aan het Ministerie van Onderwijs. Deze verregaande staatsinvloed maakt de Chinese academische wereld vatbaar voor beïnvloeding en censuur. Zodoende wordt uitsluitend door de overheid goedgekeurd wetenschappelijk onderzoek gepubliceerd en worden in het onderwijs “gevoelige onderwerpen” gemeden.

In 2017 werd ook een aantal gevallen bekend van buitenlandse universiteiten die onder druk gezet werden om publicaties te verwijderen of in het onderwijs bepaalde onderwerpen te mijden. Zo’n 80 Taiwanese universiteiten tekenden een overeenkomst met die insteek, om een constante stroom van betalende studenten uit de Volksrepubliek te garanderen. Cambridge University censureerde in datzelfde jaar meer dan 300 artikelen van The China Quarterly voor het Chinese publiek. Die ingreep werd na internationale protesten teruggetrokken. Dit zijn geen geïsoleerde incidenten, maar doelgerichte pogingen van de Chinese autoriteiten om de academische vrijheid in het buitenland te beperken. Een uitvoerige analyse van deze pogingen tot censuur in het buitenland vind je hier 

Metrostation in Beijing
Metrostation in Beijing

Werken in China

China biedt een scala aan mogelijkheden voor het vinden van werk als buitenlander, bijvoorbeeld als docent Engels of als vrijwilliger bij een organisatie op het platteland. Omdat overeenkomsten voorheen voornamelijk informeel gesloten werden, konden veel buitenlanders met een studie- of toeristenvisum toch aan de slag, ondanks de restricties die gelden op werken. Dergelijke constructies maken je echter kwetsbaar voor oplichting en problemen die zich kunnen voordoen tijdens je dienstverband, vooral als leraar. Inmiddels lijkt het tij gekeerd en nemen de autoriteiten maatregelen tegen illegale dienstverbanden. Visa worden nauwkeurig gecheckt en overtredingen kunnen bestraft worden met uitzetting.

Er werken ook veel buitenlanders in legaal dienstverband in het Chinese zakenleven, onderwijs en de handel. Voorbereidingen voor werken in China bestaan vaak uit cultuurlessen en vele do’s en don’ts rondom eetgewoonten of sociale omgang. Niet minder belangrijk is professionele bijstand in het onderhandelen over het contract. Alhoewel contracten meestal tweetalig worden opgesteld, is het voor buitenlanders vaak onmogelijk om de Chinese (en tevens rechtsgeldige) versie te begrijpen. Conflicten over de voorwaarden van het dienstverband komen dan ook met enige regelmaat voor. Het aankaarten van onregelmatigheden of slechten van geschillen door de relevante autoriteiten verloopt zelden onpartijdig. Uitspraken zijn niet bindend of worden niet uitgevoerd. Verwikkeling in een conflict met een werkgever zal er eerder toe leiden dat de werknemer geen nieuw visum toegekend krijgt dan dat de misstanden aangepakt worden. Als buitenlander geniet je dus weinig tot geen rechtsbescherming tijdens je dienstverband bij een lokale organisatie.

Dat wil niet zeggen dat je niet in China moet of kunt werken. Wel moet je bewust zoeken naar een betrouwbare manier om dit alles aan te pakken. Doe navraag, zorg dat je zoveel mogelijk van de voorwaarden op papier hebt staan, laat de Chinese versie van contracten nog eens nakijken door een derde partij. Tegenover de valkuilen die je tegen kunt komen staat vaak een relatieve vrijheid in je positie wanneer je eenmaal aangenomen bent. Je kunt dikwijls zelf invulling geven aan je werkzaamheden of lesinhoud, zonder dat je daarbij veel verantwoording hoeft af te leggen aan een leidinggevende. Daarnaast is het interessant om meer te leren over de Chinese werkcultuur of het onderwijssysteem door er zelf deel van uit te maken.

Vrijwilligerswerk

Er zijn veel verschillende soorten vrijwilligerswerk die je kunt doen, zoals het Engels leren aan jonge kinderen, assisteren bij de dagelijkse werkzaamheden van een lokale ngo of werken bij ontwikkelingsprojecten in kansarme wijken en plattelandsregio’s. Vrijwilligerswerk biedt de mogelijkheid om een kant van China mee te maken die maar weinig mensen te zien krijgen. Bijvoorbeeld doordat je een tijdje op het Chinese platteland woont, waar het leven heel anders is dan in de stad. Het is ook een manier om met de lokale bevolking in contact te komen.

Vrijwilligerswerk doen in China verloopt voor buitenlanders in de meeste gevallen via een buitenlandse organisatie. Alhoewel er binnenslands ook een groot aanbod is van vrijwilligersposities, wordt dat vrijwel geheel gevuld door Chinese studenten. De aanmeldprocedures zijn vaak zeer competitief, omslachtig, ondoorgrondelijk en daarmee ontoegankelijk voor buitenlanders. Op internet zijn er vele internationale organisaties te vinden die je op weg kunnen helpen met het vinden van geschikte vrijwilligersposities. Via dergelijke organisaties kom je vaak terecht in één van China’s grote steden, óf op het Chinese platteland, waar je uit naam van een lokale ngo met de plaatselijke bevolking zult werken. Hou er rekening mee dat deze organisaties van jouw kant vaak een substantiële financiële bijdrage verwachten.

Terwijl je in China bent, kun je natuurlijk ook zelf op zoek gaan naar een Chinese ngo die je interesse heeft. Lees zeker het hoofdstuk over activisme op dit infoplatform; het bevat een overzicht van het Chinese ngo-landschap. De site China Development Brief heeft een overzichtelijke NGO Directory met contactgegevens van diverse maatschappelijke organisaties in heel China. Neem je tijd om een organisatie te leren kennen: stel je voor via email, ga op bezoek, maak kennis met het personeel en participeer in evenementen die ze organiseren. Verken op die manier wat je voor de organisatie kunt betekenen. Let wel: maatschappelijke organisaties zullen je vrijwel zeker geen officiële (vrijwilligers)positie of werkvergunning kunnen aanbieden. Ook is er een verscherpte controle op hun samenwerking met buitenlandse ngo’s (en buitenlanders in het algemeen). Toch zijn veel organisaties geïnteresseerd in internationale contacten, en verwelkomen ze (buitenlandse) studenten die interesse betonen in hun werkzaamheden. 

Censuur en propaganda in het dagelijks leven

Je moet er tijdens je verblijf in China mee rekening houden dat je geen toegang hebt tot bepaalde digitale bronnen. Niet alleen Gmail en Facebook zijn geblokkeerd, ook (wetenschappelijke) artikelen over gevoelige onderwerpen worden geweerd. Het kan ook gebeuren dat op WeChat berichten niet door de automatische censuur komen wanneer je een van de vele verboden termen gebruikt. Dit zijn allemaal manieren waarop ook jij met censuur te maken krijgt.

Niet alleen online, maar ook in het dagelijks leven word je geconfronteerd met propaganda en beperkingen in de vrijheid van meningsuiting. Je ziet banieren en billboards op straat met socialistische kernwaarden, die oproepen tot het naleven van bepaalde waarden, of die waarschuwen voor ‘buitenlandse invloeden’. Op het platteland hangen veel billboards die ‘etnische saamhorigheid’ etaleren. In steden vind je vaak referenties naar Xi Jinpings ‘Chinese Droom’ – een ongespecificeerde belofte van de overheid om China sterker en welvarender te maken. Het uiten van kritische tegengeluiden wordt maar zelden toegestaan; protesten of politieke manifestaties zul je dus niet zo snel tegenkomen. 

Campus in Hefei. Er slapen en studeren tot wel tien studenten op één kamer.
Campus in Hefei. Er slapen en studeren tot wel tien studenten op één kamer.

Wat je (niet) ziet

De vrijheid en ontspannen atmosfeer van het dagelijks leven die je aantreft in grote delen van China, staan in schril contrast met de grootschalige en systematische mensenrechtenschendingen die zich voordoen. Vele mensenrechtenschendingen zijn niet erg zichtbaar. Toch kan ook jij ze tegenkomen tijdens je verblijf.

Je zult ongetwijfeld arbeidsmigranten zien. Verspreid over het hele land moeten die soms jaren in barakken verblijven om onder erbarmelijke omstandigheden te werken aan de infrastructuur en in de bouw. Door restricties van het nationale huishoudregistratiesysteem (hukou) zijn deze goedkope arbeidskrachten buiten de eigen regio uitgezonderd van het recht op redelijke arbeidsomstandigheden en onderwijs voor hun kinderen. Je zult ook klagende burgers zien die voor hulp naar de stad zijn gekomen.

Als buitenlander ben je niet vrij om te gaan en staan waar je wilt. Bepaalde gebieden, voornamelijk in en rond Tibet, Xinjiang en andere grensgebieden, zijn niet vrij toegankelijk. Door middel van registratie van je verblijfplaats en verkeerscontroles worden je reisbewegingen gevolgd door de lokale autoriteiten.

Privacy

Andere zorgwekkende maatregelen die ook direct betrekking hebben op jouw privacy zijn grotendeels niet zichtbaar voor het individu. Administratieve registratieprocedures zijn niet transparant. Daarnaast wordt op grote schaal geëxperimenteerd met gezichtsherkenningssoftware waarmee camerabeelden uit de publieke ruimte geanalyseerd worden. In het kader van het sociaalkredietsysteem worden grote hoeveelheden data verzameld over mensen, vermoedelijk ook buitenlanders. Wat er met deze data gebeurt, is onduidelijk.

In China wordt regelmatig van je verwacht dat je je identificeert of registreert, bijvoorbeeld in het openbaar vervoer en bij het aanschaffen van internet of een simkaart. Veiligheidscontroles met metaaldetectors, bomdetectieapparatuur en bagagescanners vind je niet alleen op vliegvelden, maar ook bij veel metrostations, musea en bekende toeristische trekpleisters.

Persoonlijke vrijheden

In de ogen van veel Chinezen zijn het toezicht en de beperkingen noodzakelijk voor de openbare orde in een samenleving van deze diversiteit en omvang. Persoonlijke vrijheden worden door de Chinese staat ondergeschikt geacht aan het welzijn van de groep. Dat betekent dat individuele mensenrechten een relatief kleine rol spelen in de Chinese maatschappij.

Beperking van de vrijheid van staatsburgers wordt in China voornamelijk gezien in het licht van de grote welvaartsgroei die China de afgelopen decennia heeft doorgemaakt, maar ook de voortschrijdende internationalisering en mobiliteit in het land. Daarbij wordt vaak gedacht: grote veranderingen als dit vereisen vergaande maatregelen om alles in goede banen te leiden. De CCP wordt hier een bepalende rol in toevertrouwd. De aanpak van de partijstaat ondermijnt echter het universele en ondeelbare karakter van de mensenrechten: het recht op ontwikkeling zou niet ten koste moeten gaan van iemands burgerlijke of politieke rechten. In de Chinese dagelijkse praktijk werkt het wel zo; infrastructurele en stedenbouwkundige projecten gaan bijvoorbeeld dikwijls gepaard met grootschalige gedwongen verhuizingen zonder uitzicht op vervangende woonruimte.

Overheidscampagnes die mensenrechten afschilderen als een imperialistisch concept van het Westen, dragen hieraan bij. In een interne memo genaamd ‘Document 9’ waarschuwde de partijleiding in 2013 voor de ‘foute ideologische trends, posities en activiteiten’, zoals het promoten van westerse grondwettelijke democratie, het maatschappelijk middenveld (civil society) en westerse ideeën over journalistiek. Volgens het memo dient het promoten van ‘universele waarden’ zoals mensenrechten voornamelijk om de ‘theoretische grondbeginselen van het gezag van de Partij te ondermijnen’. In navolging van Document 9 verkondigde de Chinese minister van Onderwijs in 2015 een verbod op lesmateriaal dat “westerse waarden” uitdraagt. Het is onduidelijk in hoeverre dit verbod effectief werd doorgevoerd, maar het toont wel aan hoezeer de regering onder Xi Jinping de ideologische regels aanscherpt, en hoezeer de academische vrijheid onder zijn beleid verder werd ingeperkt. Vrijuit spreken over mensenrechten in China roept dus al snel weerstand op, mede doordat het binnenslands wordt neergezet als westerse bemoeienis met interne aangelegenheden.

Mapo tofu is een populair gerecht uit de Sichuan-keuken
Vriendschappen, contacten en klasgesprekken

Voor het contact met Chinese studenten geldt vooral: gebruik je gezond verstand. Bepaalde onderwerpen kunnen Chinese studenten in verlegenheid brengen als je er in het openbaar naar vraagt. Natuurlijk zijn er ook in China klasmomenten waarbij onderwerpen gerelateerd aan mensenrechten aan bod komen, vooral in programma’s gericht op internationale studenten, maar ook in andere studies die sociale, politieke, filosofische of juridische thema’s aanboren. Een buitenlandse student in een internationaal universitair programma beschreef zijn ervaringen met discussies over politieke thema’s in dit stuk. Hij vermeldt hoe het in publieke (klas)debatten moeilijk was om tot een gesprek zonder emoties en polariteit te komen. Dit betekent echter niet dat goede discussies (ook in de klas) niet mogelijk zijn.

Diepere gesprekken over meer gevoelige onderwerpen gaan het vlotst met mensen met wie je al een vertrouwensband hebt opgebouwd, in een vertrouwde setting. Ook bereik je meer met een open dialoog, waarbij je luistert naar de ander en deze niet bij voorbaat veroordeelt als een ‘voorvechter van de Chinese partijstaat’. Vragen beantwoorden van medestudenten en een debat aangaan dat ook zij willen voeren, is beter dan je gesprekspartner te overdonderen met de enorme waslijst van mensenrechtenschendingen door de Chinese partijstaat, wat je in de ogen van je Chinese medestudenten (en eventueel ook anderen) kan brandmerken als ‘een verspreider van gevaarlijke westerse propaganda’.

Jij moet bepalen wat je de moeite waard vindt om te weten, en waarover je een gesprek wilt aangaan. Let wel: Chinese studenten hebben over nogal wat (Chinese) zaken niet de informatie die jij hebt. Wie van je medestudenten kent Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo? Wat weten ze van gebeurtenissen zoals de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie en 4 juni 1989? Wat weten ze over de situatie in Taiwan, Xinjiang en Tibet? Welke informatie hebben ze over het China-beleid, inclusief boycots, dat gevoerd is door westerse regeringen en internationale instellingen? Chinese studenten zullen veelal geen toegang hebben tot dezelfde informatie als jij in Nederland, tenzij ze een VPN gebruiken. Dat betekent niet automatisch dat je studiegenoten minder op de hoogte zijn van wereldpolitiek of nationale en internationale aangelegenheden. Hun wordt wel een ander perspectief voorgehouden: dat van de Communistische Partij. Anderzijds is de Chinese berichtgeving niet alleen maar staatspropaganda. Censuur of niet, media moeten de publieke opinie reflecteren om lezers te blijven interesseren – zie bijvoorbeeld de Engelstalige websites van China Daily en Global Times. En ook zelfs onder het strikte systeem van censuur slagen mensen erin om belangrijke zaken op sociale media (of via andere kanalen) te bespreken.

Behalve vertrouwen in de economische toekomst is er ook veel politiek cynisme onder studenten. Uit een interview met een 24-jarige student:

‘Ik ben opgehouden het met m’n ouders te bespreken. Vooral mijn vader heeft het er altijd over hoeveel de partij voor ons gedaan heeft, “de welvaart die de partij ons gebracht heeft, de goede dingen die de partij voor ons land heeft gedaan.” Ik denk dan bij mezelf: maar wie heeft ons in de eerste instantie met al die ellende opgezadeld? Toch zeker ook diezelfde partij? Daar heeft hij het niet over. Ik inmiddels dus ook niet meer. Er valt niet tegenop te boksen. Jonge mensen gaan liever weg wanneer ze de kans krijgen. Ze vertrekken naar het buitenland in plaats van te proberen het systeem te veranderen.’

Buitenlanders in de Chinese media

In 2019 kwamen buitenlanders in China regelmatig negatief in het nieuws. De voorkeursbehandeling van buitenlanders ten opzichte van Chinezen werd gehekeld: de huisvesting van internationale studenten is beter dan die van de Chinese studenten, de politie pakt internationale stadsbewoners minder hard aan dan Chinese burgers, buitenlanders worden sneller en beter geholpen in de Chinese dienstverlening. Het onlinedebat dat erop volgde is onderdeel van bredere maatschappelijke aandacht voor de aanwezigheid van buitenlanders in China. Nu de privileges van buitenlanders meer onder de aandacht komen, lijken ze ook vaker ingeperkt te worden.

China’s mensenrechten en Nederland

Chinese mensenrechtenkwesties spelen zich ook af buiten de landsgrenzen. Ook in Nederland zijn er gevallen bekend van ongewenste Chinese invloed. In 2018 probeerden pro-China demonstranten een China-kritisch protest van Amnesty Nederland te censureren. Nederlandse Oeigoeren worden dikwijls bedreigd door middel van appjes en telefoontjes uit China en de Chinese ambassade probeerde in 2019 de Oeigoerse dissident Omir Bekali in diskrediet te brengen bij de Nederlandse politici die hem ontvingen. De Chinese invloed is dikwijls echter meer subtiel. Zo heeft Nederland ook een aantal Confucius Instituten, die in veel westerse landen zijn opgericht. Zij oefenen niet noodzakelijkerwijs actief invloed uit op de Nederlandse samenleving, maar hun lesmateriaal draagt het stempel van de Communistische Partij en geeft dus maar beperkt inzicht in de Chinese samenleving.

Amnesty vindt dat de Nederlandse regering daadkrachtiger moet zijn ten aanzien van China’s verantwoordelijkheid voor mensenrechten. In de China-notitie van de Nederlandse overheid (2019) wordt gesproken over het beschermen en uitdragen van ‘waarden’, in plaats van over universele mensenrechten. Een subtiel verschil met grote consequenties voor het debat: China benadrukt graag dat de ‘waarden’ per land verschillen en dat eigen keuzes daarin gerespecteerd moet worden. Met een dergelijke insteek verliest een regering invloed om misstanden in China en Nederland aan te pakken. Daarover schreef Amnesty een opiniestuk.