Mensenrechtenencyclopedie
© Flickr.com / CC / valerieroybal

Zelfbeschikking en mensenrechten

Zelfbeschikking is het recht op eigen keuzen en zelfstandigheid, zowel voor het individu als voor een collectief, bijvoorbeeld een volk.

In het eerste artikel van beide VN-verdragen van 1966 is het recht op zelfbeschikking van volken opgenomen. Het individuele recht op zelfbeschikking kan gezien worden als een element van de persoonlijke vrijheid, en daarmee als een grondslag van de mensenrechten. Het collectieve recht op zelfbeschikking wordt in de internationale verdragen weliswaar toegekend aan volken, maar er bestaat geen criterium op grond waarvan een bepaalde groep zich als ‘volk’ internationaal-rechtelijk zelfbeschikking kan verwerven, bijvoorbeeld door zich af te splitsen van een staat.

Balkan-volken, Tibetanen en Koerden

Toen Slovenië, Kroatië en Bosnië zich vanaf 1992 wilden losmaken van de Joegoslavische Federatie werd die zelfbeschikking pas door de andere landen erkend nadat de militaire situatie daartoe dwong. Over de zelfbeschikking van Kosovo kon de internationale gemeenschap het niet eens worden. Kosovo riep de onafhankelijkheid uit begin 2008. Het recht op zelfbeschikking van de Tibetanen heeft nooit een kans gekregen sinds 1950. Zelfbeschikking van Koerden in de vorm van een eigen staat is sinds de Eerste Wereldoorlog een utopie gebleken.

Catalanen en Basken

In een democratische rechtsstaat kan het volken of bevolkingsgroepen wel lukken een hoge mate van zelfbeschikking te krijgen. Zo is in Spanje sinds de val van het Franco-regime in 1975 geleidelijk steeds meer autonomie toegekend aan de Catalanen (met als hoofdstad Barcelona), die ook ijveren voor instandhouding van hun eigen taal, en zijn ook aan de Basken rechten van autonoom bestuur gegeven. Bij een referendum over onafhankelijkheid van de Catalaanse regio verzette de regering in Madrid zich sterk, ze stelde dat de Spaanse grondwet alleen onafhankelijkheid van een regio toestaat als die beslissing met nationale meerderheid wordt genomen.

Zelfbeschikking: Amnesty’s visie

Amnesty steunt het beginsel van zelfbeschikking, maar heeft geen standpunt over de rechtvaardigheid van concrete aanspraken. In elk geval mag een streven naar zelfbeschikking niet worden onderdrukt of afgedwongen met middelen die de mensenrechten schenden.