Het kiesrecht voor vrouwen werd gerealiseerd in 1919. Daar was tientallen jaren strijd voor geleverd door vrouwen van diverse politieke stromingen.

Het probleem

Demonstreren is een mensenrecht. Het is een belangrijke manier om te laten zien wat we vinden van bepaalde ontwikkelingen in de maatschappij. Demonstraties zijn de zuurstof voor de democratie. Ze geven mensen de mogelijkheid op een vreedzame manier misstanden aan te kaarten, hun mening te uiten, en deel te nemen aan het publieke debat. Demonstraties geven een stem aan minderheden en kunnen gemarginaliseerde groepen zichtbaarder maken. Vooral daar waar zij niet (voldoende) toegang hebben tot de media of de politiek in Den Haag.

Het is van groot belang dat burgers zich gezamenlijk in het openbaar kunnen uitspreken. Mensen die vreedzaam demonstreren willen een bijdrage leveren aan oplossingen voor maatschappelijke problemen. Demonstraties zijn daarmee van fundamenteel belang voor een gezonde democratie. Dat volgt ook uit de internationale verdragen en jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Daarom is het recht om te demonsteren stevig verankerd in mensenrechtenverdragen en ook in de Nederlandse (Grond)wet.

Vreedzame uitlaatklep

Demonstraties zijn een vreedzame uitlaatklep voor maatschappelijke onvrede die in de samenleving leeft. Ze hebben bijgedragen aan belangrijke, historische verbeteringen in de Nederlandse maatschappij, zoals het kiesrecht voor vrouwen, het homohuwelijk en het recht van arbeiders om vakbonden op te richten.

Amnesty benadrukt dat het demonstratierecht een belangrijk mensenrecht is en één van de manieren om samen met anderen in het openbaar vrij je mening te uiten. Dat recht moet zo goed mogelijk beschermd worden.

Demonstratierecht onder druk

Het aantal demonstraties is in Nederland, maar ook wereldwijd, de afgelopen jaren enorm toegenomen. In de ogen van veel overheden – en ook in die van een deel van de bevolking – worden demonstraties als een veiligheidsrisico gezien. Demonstranten krijgen te vaak te maken met onnodige, belemmerende regels, die bovendien in strijd zijn met de mensenrechten.

Veruit de meeste demonstraties verlopen vreedzaam en zonder problemen. Toch krijgen veel demonstraties te maken met voorschriften en regels, of mogen helemaal niet doorgaan. Uit vrees voor ongeregeldheden, of omdat de overheid ook rekening wil houden met omstanders, winkelend publiek of het verkeer, nemen burgemeesters maatregelen die het recht op protest inperken. Of de demonstratie mag helemaal niet doorgaan.

Knelpunten

De huidige regels en praktijk knellen.

Amnesty signaleerde de afgelopen jaren voorafgaand en tijdens demonstraties bijvoorbeeld de volgende knelpunten:

  • Uitingen werden verboden en protestborden met niet-strafbare uitingen zijn toch in beslag genomen. Dat is in strijd met het demonstratierecht en de vrijheid van meningsuiting.
  • Mensen die vreedzaam demonstreerden werden aangehouden. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens demonstraties tegen de monarchie, Zwarte Piet of het bestuur van Feyenoord en bij allerlei klimaatprotesten.
  • Demonstranten die geen regels overtraden zijn ‘zomaar’ om hun legitimatie gevraagd. Soms maakt de politie bij demonstraties foto’s en filmopnames van vreedzame demonstranten. Dat kan mensen ontmoedigen om zich uit te spreken en aan volgende demonstraties mee te doen (we noemen dat een chilling effect). Op 7 oktober 2021 vorderde de politie het legitimatiebewijs van een Amnesty-medewerker nadat hij een petitie in de brievenbus van de Chinese ambassade deed. De politie mag geen legitimatiebewijs vorderen van vreedzame demonstranten. Dat mag alleen als dat ‘noodzakelijk is voor de redelijke taakuitoefening’, bijvoorbeeld bij verdenking van een strafbaar feit, of als de politie iemand later wil horen als getuige. Als de politie om het legitimatiebewijs vraagt, is iemand niet verplicht om dit te laten zien.
  • Te strikte beperkingen (regels) zijn opgelegd aan organisatoren nadat ze de gemeente hadden geïnformeerd over hun voorgenomen demonstratie. Zo wordt het demonstreren bij ambassades geregeld niet toegestaan. En legden burgemeesters aan klimaatprotesten in maart 2021 meer beperkingen op dan strikt noodzakelijk.
  • Demonstraties zijn verboden op grond van gemeentelijke noodwetgeving. Dat gebeurde de afgelopen jaren bijvoorbeeld tijdens Sinterklaasintochten in onder meer Rotterdam (2016), Dokkum (2017), Zwolle en Nijmegen (2018). Maar ook recent bij een protest van Extinction Rebellen op de A12 (2022).
  • Mensen zijn slachtoffer geworden van onrechtmatig en excessief politiegeweld. Soms spreekt Amnesty zich daar publiekelijk over uit, zoals over het politiegeweld bij het beëindigen van een demonstratie tegen coronamaatregelen op het Malieveld in Den Haag, op 14 maart 2021. Amnesty International heeft onrechtmatig en excessief gebruik van de wapenstok tijdens vreedzaam protest gedocumenteerd in 35 landen, waaronder Nederland.

    Een demonstrant van Amnesty wordt zonder motivering om zijn ID gevraagd.
    Een demonstrant van Amnesty wordt zonder motivering om zijn ID gevraagd.

Waarom voert Amnesty campagne?

In Nederland horen we politici vaak zeggen dat het demonstratierecht heel belangrijk is. Dat is het ook. Toch is er een trend om demonstraties in te perken. Gemeenten en politie kijken vaak door een veiligheidsbril naar demonstraties. Vanuit zorgen over (mogelijke) risico’s voor de openbare orde en de doorstroming van het verkeer leggen ze organisatoren van demonstraties soms onnodig allerlei barrières op. Terwijl dat de verkeerde reflex is. De lokale overheid moet zich juist tot het uiterste inspannen om demonstraties mogelijk maken en te beschermen.

Vergaande en onrechtmatige beperkingen

De Nederlandse wetgever – het parlement en de regering – moet ervoor zorgen dat wetten en regels voor demonstraties in lijn zijn met de mensenrechten. Dat is nu onvoldoende het geval. Dit zorgt ervoor dat burgemeesters te vergaande en soms onrechtmatige beperkingen opleggen. Het opleggen van beperkingen gebeurt soms al bij de voorbereiding van een demonstratie. Zo vragen sommige gemeenten vooraf naar de teksten die op protestborden staan. Of mogen demonstranten, zonder dat dat gemotiveerd wordt, niet binnen gezichts- en geluidsafstand van het doel van hun protest staan. Ook vinden er onterechte aanhoudingen van demonstranten plaats en treedt de politie soms buitenproportioneel op. Hierdoor ontstaan conflicten tussen de organisatoren van demonstraties enerzijds en de gemeente en politie anderzijds – conflicten die vermeden hadden kunnen worden.

Right to Protest

In een aantal gemeenten is er onvoldoende kennis van het demonstratierecht. En ook veel Nederlanders weten niet precies hoe het zit. Uit een in opdracht van Amnesty, door I&O uitgevoerde opiniepeiling blijkt dat zeven op tien (72%) Nederlanders vindt dat iedereen vrij moet zijn om ergens tegen of voor te demonstreren. Een sterke stijging sinds 2018, toen 58% dit vond. Toch blijkt uit hetzelfde onderzoek ook dat ze al snel vinden dat een ‘lastige’ demonstratie verboden mag worden. Dat is niet zo. Een vreedzame demonstratie mag vrijwel altijd plaatsvinden.

Iedereen moet van dit recht gebruik kunnen maken, ongeacht de inhoud van het protest. Met de campagne Right to Protest laat Amnesty zien hoe belangrijk het demonstratierecht is.