Gelijkheid en gelijke behandeling

Het beginsel van mensenrechten is dat alle mensen van gelijke waarde zijn. De Universele verklaring stelt dat alle mensen vrij en gelijk in waardigheid en rechten worden geboren. In de juridische zin gaat gelijkheid terug op het idee van het natuurrecht, waarin ieder mens is begiftigd met een gelijke vrije wil. Een gevolg daarvan is dat het recht gelijkelijk geldt voor iedereen, behalve bij goed gemotiveerde uitzonderingen. Gelijkheid wil zeggen een gelijk recht op geestelijk en materieel goed, maar niet per se op eigendom of gebruik van gelijke zaken. De verdeling van dit goed is mede afhankelijk van inspanningen, aangeboren talenten en dergelijke. Gelijkheid voor de wet wil zeggen dat iedereen recht heeft op gelijke behandeling door de rechtbank, hoewel bijv. straffen kunnen variëren naar situatie en persoon. Andere belangrijke toepassingen van het gelijkheidsbeginsel zijn de gelijke rechten van man en vrouw, gelijke betaling voor gelijk werk en gelijke rechten bij verkiezingen. gelijke behandeling. 'Gelijke behandeling' is een gangbare aanduiding van gelijkberechtiging in toegang tot werk, betaling, toekenning van status e.d. De term heeft vooral betrekking op het vermijden van achterstelling van vrouwen, etnische minderheden, homoseksuelen enz. Gelijke behandeling wordt o.m. voorgeschreven door de VN-verdragen van 1966. De Europese Gemeenschap heeft tussen 1975 en 1986 vijf richtlijnen uitgevaardigd over de gelijke behandeling van man en vrouw inzake beloning, arbeidsvoorwaarden en sociale zekerheid. Deze moeten in de wetgeving van de lidstaten worden overgenomen. Artikel 1 van de Nederlandse grondwet zegt: 'Allen die zich in Nederland bevinden worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie op welke grond dan ook is niet toegestaan.' De gelijkheid geldt dus uitdrukkelijk niet alleen voor Nederlanders, maar voor iedereen die op welke grond dan ook in Nederland is. De 'Algemene wet gelijke behandeling' (1994) maakt het maken van onderscheid wel mogelijk, bijv. voor vrouwen die zwanger of moeder zijn. Ook mag onderscheid worden gemaakt als dat 'objectief gerechtvaardigd' is, bijv. als voor een functie sollicitanten worden gevraagd die goed Nederlands schrijven, als een acteur een donker uiterlijk moet hebben, als voor de marechaussee een vrouw wordt gevraagd voor het fouilleren van vrouwelijke arrestanten. In het onderwijs op godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag mag men eisen stellen aan de overtuiging van leraren en leerlingen. De Nederlandse Commissie Gelijke Behandeling, die bestaat uit 18 reguliere en plaatsvervangende leden, behandelt klachten van individuen en organisaties.

Voor vragen en klachten over gelijke behandeling en discriminatie, zie de adressen op de website Overheidsloket.

Zie ook burgerrechten; filosofie van de mensenrechten.

Wat is de rechtvaardiging van ongelijkheid?

Nationale wet- en regelgeving inzake gelijke behandeling, zoals die in Nederland, stuit op verschillende problemen, zoals: Is gelijke behandeling verenigbaar met 'positieve actie' Vereist gelijke behandeling registratie van minderheden? Hoe kan achterstelling in toegang tot bepaalde banen worden vastgesteld?
De Amerikaanse filosoof John Rawls (1921-2002), misschien wel de invloedrijkste denker van laatste deel van de 20ste eeuw, ontwierp in A Theory of Justice (1971) een politieke theorie voor een rechtvaardige democratische samenleving. De maatschappij is volgens hem een samenwerkingsverband tussen rationele en redelijke individuen. Het beginsel van de verdeling van schaarse goederen is 'rechtvaardigheid als billijkheid'. Mensen zijn zelf verantwoordelijk voor hun geluk. Maar mensen worden geboren met ongelijke kansen: talenten, de sociale klasse, handicaps en ziektes, en gewoonweg pech. Een rechtvaardige maatschappij corrigeert die nadelen. De taak van de overheid is onverdiende achterstanden op te heffen. Hoe moet ze dat doen? Stel, zegt Rawls, dat wij onze samenleving vanuit het niets moesten bedenken. We zouden niet weten waar en hoe we geboren werden, we zouden ons achter een 'sluier van onwetendheid' bevinden. In dat geval zouden we aan de samenleving drie eisen stellen. Ten eerste: dat iedereen gelijke rechten heeft en daarvan ook gebruik kan maken. Ten tweede: dat iedereen een zo groot mogelijke kans heeft om het best mogelijke te krijgen. En ten derde: dat elke maatregel die een overheid neemt erop gericht moet zijn om degenen die het minst bedeeld zijn naar verhouding het meest te bevoordelen. Bijv., als een overheid onderwijs subsidieert, dan moet ze ten eerste dat onderwijs voor iedereen open stellen, ten tweede het onderwijs dat onderwijs zo inrichten dat de talenten leerlingen zo goed mogelijk aan bod komen, en ten derde speciaal zorgen voor goede kansen voor de leerlingen die het niet zo goed met hun talenten of leefomstandigheden getroffen hebben.