Mensenrechtenencyclopedie
© Flickr.com / CC / valerieroybal

Racisme en rassendiscriminatie

Racisme is een groep om raciale redenen minderwaardig behandelen of daarover vernederende uitspraken doen.

In de oude geschiedenis was er veel etnocentrisme (het idee dat andere volken barbaars of in elk geval minder beschaafd zijn), maar meer op meer op culturele dan op raciale gronden. In het antisemitisme zoals dat in de 15e eeuw in Spanje opleefde werden religieuze en culturele elementen vermengd met raciale. Vanaf de 17e eeuw onderscheidden theologen een hiërarchie waarin de blanke mens het dichtst bij God stond, dan de neger, dan de aap, enzovoort.

‘Natuurwetenschappelijke’ rassentheorieën ontstonden in de 19e eeuw. Men meende dat bepaalde rassen een natuurlijk recht hadden op een hogere positie en dat het superieure blanke ras door vermenging met andere rassen ten onder dreigde te gaan. In de wetten van Neurenberg, door de nazi’s aangenomen in 1935, werd elk seksueel contact tussen Duitsers (ariërs) en joden verboden. Na 1945 ontstonden sterke antiracistische tendensen.

Verdrag tegen rassendiscriminatie

In 1965 namen de VN het Verdrag tegen rassendiscriminatie aan, dat bepaalt dat lidstaten elke twee jaar rapporteren en dat voorziet in een comité tot uitbanning van rassendiscriminatie. De Nederlandse hoogleraar Theo van Boven was lid van toeziend comité. Het verdrag bevat een procedure voor statenklachten en, mits speciaal ondertekend, voor individuele klachten.

De eerste individuele klacht die bij het VN-comité tegen rassendiscriminatie werd ingediend kwam uit Nederland. Het comité oordeelde in 1993 dat een Marokkaanse man, L.K., door de Utrechtse politie onvoldoende tegen racistisch geweld was beschermd en dat de Nederlandse overheid nalatig was geweest in het vervolgen van de schuldigen.

Krachtens het VN-verdrag zijn nationale overheden verplicht rassendiscriminatie tegen te gaan. Een voorbeeld is dat de Nederlandse rechter bepaalde dat het onrechtmatig was verkiezingspamfletten te verspreiden met een discriminerende en beledigende inhoud voor buitenlanders. Eind 1991 werd in de VN een resolutie ingetrokken die zionisme gelijkstelde met racisme.

Conferentie over racisme

In 2001 werd in Durban, Zuid-Afrika, een VN-conferentie tegen racisme belegd. Die leidde tot een groot aantal aanbevelingen, maar moest als mislukt worden beschouwd door de overheersende controversen over onder meer vermeende praktijken van racisme en genocide van Israël. De conferentie verklaarde slavernij tot een der misdrijven tegen de menselijkheid, maar er werd aan staten geen juridische verplichting opgelegd om compensatie te betalen

Anti-racisme-organisaties

Er bestaat een netwerk van Europese organisaties tegen racisme (ENAR). Het Bureau van de Europese Unie voor Grondrechten (FRA), gevestigd in Wenen, dient vooral de Europese Unie van advies.

Voor klachten over discriminatie in Nederland zie de website Discriminatie.nl.