Mensenrechtenencyclopedie
© Flickr.com / CC / valerieroybal

Godsdienst, geloof en religieuze onverdraagzaamheid

Tussen de termen geloof, religie en overtuiging is geen scherp onderscheid. Godsdienst is een geloof beleden binnen een bepaalde (kerk)gemeenschap.

Tot de wereldgodsdiensten behoren onder meer het boeddhisme, het christendom, het hindoeïsme, de islam en het joodse geloof, in onderscheid van niet-godsdienstige overtuigingen zoals communisme, humanisme en socialisme. Behalve de islam zijn alle wereldgodsdiensten meer dan tweeduizend jaar oud. Volgens het VN-verdrag (BuPo) moet geloof individueel of in gemeenschap kunnen worden beleden en onderwezen, maar mag een staat wettelijke beperkingen aanbrengen op grond van bijvoorbeeld de openbare orde. Ouders mogen voor hun kinderen een opvoeding kiezen die recht doet aan hun geloof. Dit alles geldt net zo voor een overtuiging of levensbeschouwing. De vrijheid tot het hebben, uiten en kiezen van een geloof of overtuiging behoort tot de kern van de mensenrechten, maar valt niet onder de niet-opschortbare rechten.

Geloof en religieuze onverdraagzaamheid

Een speciale rapporteur over religieuze onverdraagzaamheid, door de VN aangesteld in 1986, deed verslag van talloze maatregelen en praktijken als het verbieden van erediensten, inbeslagname van religieuze voorwerpen en literatuur, verbod op religieus onderwijs en het uitspreken van doodvonnissen over ketters. De rapporteur beval aan dat niet alleen de rechten van gelovigen, maar ook van niet-gelovigen zoals atheïsten en vrijdenkers beschermd moeten worden tegen discriminatie.Vooral aanhangers van fundamentalisme in de godsdienst leggen de godsdienstvrijheid sterk aan banden. In de strenge interpretatie van de wetgeving van de islam (sharia) staat op godslastering (blasfemie) de doodstraf. Ook is het een moslim verboden tot een andere godsdienst over te gaan of met een partner van een andere godsdienst te trouwen. Met name de communistische landen kenden of kennen bepalingen die godsdienstige propaganda verbieden. In China is er wel geloofsvrijheid, maar geen godsdienstvrijheid: men mag bijvoorbeeld slechts katholiek zijn binnen de ‘patriottische kerk’; de rooms-katholieke kerk is verboden.

Geloof: godsdienstvrijheid in Nederland

In de Nederlandse Grondwet geldt het recht op vrijheid van godsdienst ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid voor de wet’. De Hoge Raad bepaalde dat de vrijheid van godsdienst niet inhoudt dat men zich naar eigen inzicht mag onttrekken aan bijvoorbeeld het betalen van bepaalde belastingen. Artikel 6 van de Grondwet garandeert het vrijelijk belijden van godsdienst en levensovertuiging, maar dat recht kan ‘ buiten gebouwen en besloten plaatsen’ aan banden worden gelegd ‘ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden’. Volgens een uitspraak uit 2016 van het Europees Mensenrechtenhof mag een bedrijf een werkneemster verbieden een hoofddoek te dragen. Als het verbod gebaseerd is op een bedrijfsreglement waarin staat dat zichtbare politieke of religieuze symbolen niet zijn toegestaan, kan zo’n verbod gerechtvaardigd zijn. Dat geldt ook voor scholen.

Geloof: Amnesty’s visie

Amnesty zet zich in voor de vrijheid van meningsuiting, geloof en overtuiging. Mensen mogen nooit worden vervolgd vanwege het vreedzaam belijden of uitdragen van hun geloof. De wet mag alleen beperkingen stellen aan godsdienstuitoefening voor zover dat vanwege de openbare orde duidelijk nodig is. Een godsdienst (of en groep binnen een godsdienst) mag mensen geen plichten opleggen die strijdig zijn met de mensenrechten, zoals de dwang tot bekering of geweld tegen ongelovigen. Een godsdienst mag geen vrijbrief zijn voor haatzaaien: het oproepen tot discriminatie en geweld. Religieuze leiders en gemeenschappen moeten, zoals het verwoord is in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, bijdragen aan de verwezenlijking van de mensenrechten. Daarom roept Amnesty hen op tot het uitdrukkelijk verwerpen van de doodstraf, geweld tegen vrouwen, rassendiscriminatie, religieuze onverdraagzaamheid en andere mensenrechtenschendingen.