Bewakingscamera’s in Londen
© Amnesty International

Veiligheid en mensenrechten

Terrorisme vormt een directe bedreiging voor het recht op leven. Veiligheid is essentieel voor de verwezenlijking van mensenrechten. Staten hebben de taak om mensen te beschermen tegen terreuraanslagen, gewelddadig extremisme en andere bedreigingen. Maar daarbij moeten zij zich wel aan de mensenrechten houden. Amnesty verzet zich tegen onnodige en onevenredige inbreuken op mensenrechten in de naam van veiligheid. We zetten ons in voor het behoud van de rechtstaat als garantie voor vrijheid en veiligheid.

Het probleem

In de naam van veiligheid worden wereldwijd het recht op privacy, op vrije meningsuiting, gelijke behandeling, en nog veel meer rechten geschonden. De rechtsstaat wordt op de proef gesteld als het streven naar veiligheid ten koste gaat van individuele vrijheden en rechten. Maatregelen die leiden tot discriminatie, willekeur of onnodige inbreuken op de mensenrechten leiden bovendien niet tot meer, maar tot minder veiligheid. Zij kunnen namelijk een voedingsbodem zijn voor extremisme en geweld. Ook Nederland voert in rap tempo veiligheidsmaatregelen door die op gespannen voet staan met mensenrechten en de rechtsstaat.

Sleepwet: bedreiging voor de mensenrechten

Op 1 mei 2018 trad de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 in werking, inmiddels ook bekend als de Sleepwet. In 2017 stemden zowel de Tweede als de Eerste Kamer met de wet in. Deze wet geeft de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten onder andere de mogelijkheid om op grote schaal stelselmatig communicatiegegevens van iedereen te onderscheppen. Amnesty International maakt zich grote zorgen over de impact van de wet op het recht op privacy en andere mensenrechten van individuen en groepen mensen in binnen- en buitenland.

Op initiatief van enkele studenten was er in maart 2018 een raadgevend referendum over deze wet, waarbij een meerderheid van de stemmers ertegen stemde. Amnesty steunde dit initiatief en voerde campagne voor een stem tegen. Om tegemoet te komen aan de uitkomst van het referendum stelde het kabinet enkele aanvullende beleidsregels op en stelde enkele aanpassingen aan de wet voor. Deze beleidsregels en de beoogde wetswijzingen bevatten enkele verbeterpunten, maar Amnesty’s voornaamste bezwaren staan nog overeind. Lees Amnesty’s reactie op het conceptwetsvoorstel.

Onze belangrijkste oproepen aan de regering: Lees het nieuwsbericht: Kabinet laat kans liggen om Wiv mensenrechtenproof te maken

  • Gegevens van mensen die geen bedreiging zijn voor de nationale veiligheid zouden niet stelselmatig en op grote schaal verzameld en geanalyseerd moeten kunnen worden.
  • Deel nooit ongefilterde gegevens met buitenlandse geheime diensten.
  • Zorg voor een toezichthouder die bindend over de uitvoering van de activiteiten van de geheime diensten kan oordelen.

Vragen en antwoorden over het referendum over de Sleepwet

Schending recht op privacy

Computercriminaliteit en de dreiging van terrorisme worden gebruikt als excuus om meer staatscontrole over onze online activiteiten en telecomcommunicatie te rechtvaardigen. Ruimere bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten die bijvoorbeeld onze communicatiegegevens met het buitenland delen, zijn het antwoord op vermeende bedreigingen voor de samenleving en de democratische rechtsstaat. Onze privacy komt hierdoor in het geding. Zorgelijk is bijvoorbeeld massa-surveillance, waarbij er geen concrete dreiging hoeft te zijn om toch de communicatie van grote groepen burgers te onderscheppen.

© internetcensus
Een wereldkaart uit 2012 met de verspreiding van slecht beveiligde, op het internet aangesloten computers.

Bekijk het dossier Surveillance

Veiligheid voor vrijheid

De Nederlandse overheid grijpt steeds vaker naar strengere wet- en regelgeving om terrorisme tegen te gaan. Daarbij wordt dikwijls diep ingegrepen in de persoonlijke vrijheden van burgers zonder dat er een dwingende maatschappelijke noodzaak voor is of de getroffen maatregelen effectief zijn om een concrete dreiging af te wenden. Vrijheden kunnen worden beperkt op basis van vage en brede criteria en zonder sterke waarborgen, zoals een (voortijdse) rechterlijke toetsing en stevige toezichtmechanismen. Dit kan leiden tot onnodige en disproportionele inbreuken op onder meer het recht op non-discriminatie, de bewegingsvrijheid en de vrijheid van godsdienst.

Bekijk het dossier Contraterrorisme

Vrije meningsuiting loopt gevaar

Regeringen van verschillende landen gebruiken geavanceerde technologieën om de e-mails van journalisten en mensenrechtenverdedigers te lezen en op afstand de camera of microfoon van hun computers aan te zetten om zo in het geheim opnames te maken van hun activiteiten. De zo onderschepte gegevens gebruiken ze om critici te bedreigen of op te pakken. Dit is een ernstige bedreiging voor het recht op de vrijheid van meningsuiting.

Wat doet Amnesty?

Acties voor gewetensgevangenen

We voeren actie voor de vrijlating van gewetensgevangenen, die alleen maar vastzitten voor het uiten van hun mening en soms onder dubieuze terrorismewetgeving zijn vervolgd. We zetten ons in voor humane gevangenisomstandigheden en een eerlijk proces voor terrorismeverdachten. Ook voor mensen die in gevaar zijn omdat zij massa-surveillance aan de kaak stellen, komen we in actie. Zo vroegen we de Amerikaanse president Obama de klokkenluider Edward Snowden gratie te verlenen. Voor mensen die verdacht zijn van terroristische misdrijven bepleiten wij een eerlijke procedure en een humane behandeling.

© Rudi Netto
Edward Snowden onthulde in 2013 dat de regeringen van landen in de hele wereld onbeperkt toegang hebben tot privécommunicatie van burgers.

Technologie om je te beschermen tegen surveillance

Amnesty werkt samen met de technologiesector aan technologie die de mensenrechtenbeweging helpt bij haar werk. Zo introduceerden we in 2014 Detekt: software waarmee journalisten en mensenrechtenverdedigers kunnen controleren of op hun computer of telefoon spionagesoftware is geïnstalleerd. Ook voorzien we mensenrechtenverdedigers van technologie en kennis waarmee zij zich kunnen beschermen tegen digitale bedreigingen. We ontwikkelden bijvoorbeeld amlea.org, waarmee je informatie met Amnesty online kunt delen, zonder dat anderen kunnen zien dat je dat doet.

Aanspreken van autoriteiten

We vragen hun om mensen juridisch te beschermen tegen onwettige inmenging in hun privéleven. We dringen erop aan geen massa-surveillance toe te passen, alleen gericht surveillance in te zetten als er een dwingende maatschappelijke noodzaak voor is, en altijd te zorgen voor een rechterlijke toetsing vooraf en stevige toezichtmechanismen. Ook lobbyen we bij nationale overheden voor het aanpassen of niet invoeren van contraterrorismewetgeving die rechtstatelijke principes en mensenrechten ondermijnt. En voor een effectieve rechtsbescherming voor individuen die te maken krijgen met veiligheidsmaatregelen die de mensenrechten inperken.

In Nederland volgen we beleidsontwikkelingen op het gebied van surveillance en contraterrorisme op de voet en dringen we er bij de autoriteiten op aan dat het beleid voldoet aan de mensenrechten.

Bewustwording

We informeren het Nederlands publiek over het gevaar van surveillance die ongeoorloofde inbreuken op mensenrechten maakt en over het belang van de rechtstaat als integraal onderdeel van de aanpak van terrorisme. Ook vertellen we mensen hoe ze zich tegen onrechtmatige surveillance kunnen beschermen. Lees bijvoorbeeld onze blog  5 manieren om jouw privacy te beschermen.

Lobby bij technologiebedrijven

Ook vragen we technologie-, internet- en telecombedrijven zich te verzetten tegen wetten die hen ervan weerhouden de privacy van hun klanten te beschermen en hun klanten erover te informeren als hun data door de autoriteiten kunnen worden ingezien. Ook vragen we deze bedrijven zelf sterke privacybescherming in te bouwen in de producten die ze ontwikkelen en op de markt brengen, zoals de toepassing van volledige encryptie in berichtenservices.

Ontwikkelingen

Na de aanslagen in Parijs in 2015 en Brussel in 2016 voerden de EU en verschillende EU-lidstaten contraterrorismemaatregelen door die op gespannen voet staan met de mensenrechten. Tijdens de noodtoestand in Frankrijk, die ruime een jaar duurde, werden de mensenrechten geschonden. Dat bleek uit onderzoek van Amnesty International en Human Rights Watch.

Na de aanslag op het kantoor van het Franse tijdschrift Charlie Hebdo doorzoekt de politie huizen in het dorp Corcy, en houdt mensen staande om hun identiteit te controleren.
© Baptiste Giroudon / Getty Images
Na de aanslag op het kantoor van het Franse tijdschrift Charlie Hebdo doorzoekt de politie huizen in het dorp Corcy, en houdt mensen staande om hun identiteit te controleren.

Bij huiszoekingen werd vaak buitensporig geweld gebruikt, terwijl ze zelden leidden tot verder strafrechtelijk onderzoek. Ook Nederland voert in rap tempo contraterrorismewetgeving door die op gespannen voet staan met rechtstatelijke principes en mensenrechten.

In januari 2016 gaf het kabinet, tot vreugde van Amnesty, in een brief aan de Tweede Kamer aan geen beperkende wettelijke maatregelen te willen nemen ten aanzien van de ontwikkeling, de beschikbaarheid en het gebruik van encryptie binnen Nederland.

Inlichtingen- en veiligheidsdiensten

Op initiatief van enkele studenten was er in maart 2018 een raadgevend referendum over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017), waarbij een meerderheid van de stemmers ertegen stemde. Amnesty steunde dit initiatief en voerde campagne voor een stem tegen. Om tegemoet te komen aan de uitkomst van het referendum stelde het kabinet enkele aanvullende beleidsregels op en stelde enkele aanpassingen aan de wet voor. Deze beleidsregels en de beoogde wetswijzingen bevatten enkele verbeterpunten, maar Amnesty’s voornaamste bezwaren staan nog overeind. Lees Amnesty’s reactie op het conceptwetsvoorstel.

Amnesty’s oproep

We roepen regeringen op de volgende maatregelen te nemen.

  • Inbedding van veiligheidsmaatregelen in de rechtsstaat en mensenrechtenverdragen.
  • Veiligheidsmaatregelen alleen inzetten als er een dwingende maatschappelijke noodzaak voor is en deze aantoonbaar nut hebben om een direct en concreet gevaar of een strafbaar feit te voorkomen.
  • Pas bij zeer indringende veiligheidsmaatregelen een rechterlijke toetsing vooraf toe en zorg voor effectieve rechtsbescherming en stevige toezichtmechanismen.
  • Zorg voor duidelijke en specifieke terminologie in wet- en regelgeving, zodat mensen kunnen weten in welke gevallen en onder welke omstandigheden er een rechtmatige inbreuk op rechten kan worden gemaakt.
  • Geen massa-surveillance.
  • Bescherm mensen tegen onrechtmatige inmenging in hun communicatie en hun privéleven, bijvoorbeeld door encryptie mogelijk te maken.
  • Zorg ervoor dat het delen van informatie met buitenlandse geheime diensten alleen kan binnen wettelijke kaders waarbij voldaan wordt aan mensenrechtenverplichtingen.

Wat kan ik doen als ik een klacht heb over de AIVD of de MIVD?

De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) verrichten onderzoek in het kader van de nationale veiligheid. Zij beschikken daarbij over (bijzondere) bevoegdheden. Klachten over de activiteiten van deze diensten worden behandeld door de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD).
Meer informatie over de procedure van klachtbehandeling