Bouwsteigers in de Qatarese hoofdstad Doha, waar vooral buitenlandse arbeiders de infrastructuur voor het WK voetbal van 2022 aanleggen, onder vaak mensonterende omstandigheden
© Getty Images

Sport en mensenrechten

Je ziet het vaak: in landen die een groot internationaal sportevenement organiseren, nemen de mensenrechtenschendingen toe. De vrijheid van meningsuiting wordt onderdrukt, mensen worden zonder compensatie uit hun huizen gezet, en arbeiders die stadions bouwen worden uitgebuit. Het eigen straatje moet schoongeveegd, kritische geluiden gesmoord en kwalijke praktijken aan het oog onttrokken.

Het probleem

Rondom grote sportevenementen, zoals het wereldkampioenschap voetbal of de Olympische Spelen, kunnen twee vormen van mensenrechtenschendingen voorkomen. Allereerst zijn er schendingen die een direct verband hebben met de organisatie van het evenement of met het optreden als gastland. Denk hierbij bijvoorbeeld aan gedwongen huisuitzettingen voor de bouw van stadions en andere infrastructuur, of aan uitbuiting van arbeiders die betrokken zijn bij die bouw.

Daarnaast zijn er schendingen die niet direct samenhangen met de organisatie van het sportevenement, maar waarvan het risico bestaat dat ze rondom het evenement zullen verergeren. Bijvoorbeeld wanneer het gastland de vrijheid van meningsuiting onderdrukt, omdat de autoriteiten geen oproerkraaiers willen nu het land wereldwijd in de belangstelling staat.

Voor deze schendingen kunnen vier partijen verantwoordelijk worden gehouden. De overheid van het gastland is als eerste verantwoordelijk voor schendingen van mensenrechten in haar land. Het maakt niet uit of die worden begaan door de staat zelf of door ‘niet-statelijke actoren’, zoals bedrijven. Maar de overheid is niet de enige verantwoordelijke. Ook internationale organisaties zoals de wereldvoetbalbond FIFA en het Internationaal Olympisch Comité (IOC) hebben een verantwoordelijkheid tot het respecteren van de mensenrechten. Dit betekent dat ze met gepaste zorgvuldigheid – due diligence – moeten handelen om te voorkomen dat het organiseren van een WK of Olympische Spelen mensenrechtenschendingen veroorzaakt of eraan bijdraagt.

© Yasuyoshi Chiba / AFP / Getty Images

Een man zit te midden van het puin van zijn huis in de Braziliaanse stad Rio de Janeiro, dat moest wijken voor de aanleg van de infrastructuur voor de Olympische Spelen in 2016. Sommige mensen weigerden mee te werken en werden hun huis uitgezet.

Natuurlijk hebben de organisatoren van een sportevenement slechts een beperkte invloed als de staat mensenrechten schendt. Daarom vraagt Amnesty organisatoren en gastlanden vooraf in bindende documenten vast te leggen dat autoriteiten de mensenrechten respecteren en beschermen in de context van het sportevenement. Dat gebeurt nu niet of onvoldoende.

Bedrijven kunnen op uiteenlopende manieren een bijdrage leveren aan een sportevenement, van het bouwen van stadions tot de verkoop van merchandise. Ook hier geldt dat alle bedrijven een verantwoordelijkheid hebben om de mensenrechten te respecteren. Zij moeten de inbreuk op deze rechten voorkomen en uiterst zorgvuldig handelen om ervoor te zorgen dat hun zakelijke activiteiten of relaties geen negatieve invloed hebben. Dit staat in de Guiding Principles on Business and Human Rights van de Verenigde Naties (2011). Dit is geen wettelijke verplichting, maar wel een algemeen geaccepteerde standaard, die is onderschreven door de VN-Mensenrechtenraad.

Wat doet Amnesty?

  • Amnesty onderzoekt in landen waar een groot sportevenement plaatsvindt in hoeverre de mensenrechten in het kader van dat sporttoernooi worden geschonden. Dat deden we bijvoorbeeld voorafgaand aan de Europese Spelen in Azerbeidzjan (2015), waar mensenrechtenverdedigers in de aanloop naar de Spelen werden vastgezet.
  • We rapporteerden over het buitensporige politiegeweld in Brazilië, waar in 2016 de Olympische Spelen plaatsvonden. In de strijd tegen criminaliteit vielen daardoor veel burgerslachtoffers. Ook werden vreedzame demonstraties hardhandig neergeslagen.
  • We brachten verschillende rapporten uit over de uitbuiting van arbeidsmigranten in Qatar, waar in 2020 het WK voetbal plaatsvindt.
  • Op basis van onze bevindingen lobbyen we bij de autoriteiten in landen waar een groot sportevenement plaatsvindt en bij de organisatoren van dat evenement (zoals het IOC en de FIFA) om maatregelen te nemen die voorkomen dat het evenement mensenrechtenschendingen met zich meebrengt. En als het nodig is voeren we actie.
  • Voor mensen die in het kader van een groot sportevenement worden gevangengezet, voeren we gerichte actie voor hun vrijlating.
© Getty Images
Artist impression van het Khalifa International Stadium in Qatar. Bij de herbouw ervan worden arbeidsmigranten uitgebuit.

Amnesty’s oproep

Om mensenrechtenschendingen die verband houden met grote sportevenementen tegen te gaan of te voorkomen, doet Amnesty International de volgende aanbevelingen:

  • Gastlanden van een groot sportevenement moeten ervoor zorgen dat de mensenrechten niet worden geschonden in de context van het evenement.
  • De organisatoren, zoals de FIFA en het IOC, moeten due diligence-procedures hanteren om ervoor te zorgen dat het sportevenement geen schendingen van mensenrechten veroorzaakt of eraan bijdraagt. Dit betekent dat zij een mensenrechtenbeleid hebben en ook maatregelen nemen om dat uit te voeren.
  • Alle bedrijven die betrokken zijn bij het huisvesten en organiseren van een groot sportevenement moeten de mensenrechten respecteren en verzekeren dat dit ook geldt voor bedrijven en toeleveranciers waaraan zij werk uitbesteden.