Etnisch profileren

Etnische minderheden worden in Nederland vaker onderworpen aan (extra)controles dan witte Nederlanders, terwijl daar geen objectieve en redelijke rechtvaardiging voor is. De politie, de Koninklijke Marechaussee, de Belastingdienst en andere overheidsdiensten controleren mensen in een zoektocht naar potentiële normovertreders. Als mensen mede vanwege hun huidskleur gestopt, gecontroleerd of gefouilleerd worden, terwijl daarvoor geen objectieve en redelijke rechtvaardiging bestaat, is er sprake van etnisch profileren.

Etnisch profileren is een vorm van discriminatie en daarom in strijd met de mensenrechten. Het draagt bij aan een negatieve beeldvorming over etnische minderheden, schaadt de legitimiteit van de Nederlandse politie en draagt niet bij aan de bestrijding van criminaliteit.

Het probleem

Bij politiecontroles op straat worden mensen staande gehouden en gecontroleerd, ook wanneer zij geen verdachte zijn. Uit onderzoek, waaronder dat van Amnesty, blijkt dat etnisch profileren plaatsvindt bij identiteits- en verkeerscontroles, preventief fouilleren en bij controles op illegaal verblijf. In 2013 publiceerde Amnesty twee rapporten over het probleem en de gevolgen van etnisch profileren door de Nederlandse politie: ‘Proactief politieoptreden vormt een risico voor mensenrechten’ en ‘Gelijkheid onder druk’. In 2020 deed Amnesty onderzoek naar predictive policing, een project waaruit blijkt dat geautomatiseerd etnisch profileren voorkomt.

Niks nieuws, wel zorgwekkend

Etnisch profileren is geen nieuw fenomeen en ook niet een typisch Nederlands verschijnsel, maar Amnesty maakt zich er wel steeds meer zorgen over. Daarvoor zijn verschillende redenen.

  • Migratie en etnische minderheden worden in het politieke en maatschappelijke debat op een generaliserende manier in verband gebracht met criminaliteit en (on)veiligheid.
  • Het idee dat criminaliteit effectief bestreden kan worden door mensen die geen verdachte zijn toch te controleren is genormaliseerd.
  • De Nederlandse politie heeft allerlei bevoegdheden voor het controleren van mensen die geen verdachten zijn. Deze bevoegdheden, zoals de Wegenverkeerswet, zijn ruim en vaag omschreven en op de toepassing wordt nauwelijks toezicht gehouden. Daarmee staat de deur open voor willekeur en discriminatie.
  • De politie verzamelt steeds meer informatie. Het verzamelen van informatie is zelfs een specifiek doel voor het controleren van mensen die veelal geen verdachte zijn, maar wel als risico worden beschouwd. Als iemand ‘in het systeem zit’, vergroot dat de kans op politie-aandacht. In oktober 2020 bracht Amnesty een rapport uit over de mensenrechtenrisico’s van dit soort systemen: ‘Wij ruiken onraad’. In dit rapport legt Amnesty uit hoe de Nederlandse politie gebruikmaakt van gegevens en risicomodellen om te bepalen op wie zij hun aandacht richten. Dat wordt ook wel predictive policing genoemd. Een experiment van de politie in Roermond leidde tot geautomatiseerd etnisch profileren.
  • In Nederland is het gebruik van etniciteit of nationaliteit in risicoprofielen of selectiebeslissingen ten aanzien van niet verdachte mensen niet expliciet verboden.

Wat wil Amnesty?

Amnesty wil dat er betere waarborgen komen voor naleving van mensenrechten bij politiecontroles. Het beleid van het kabinet en de politie richt zich met name op training en bewustwording van agenten, diversiteit in de politieorganisatie en een betere klachtenbehandeling. Deze maatregelen zijn een stap in de goede richting, maar er is meer nodig om ervoor te zorgen dat controles eerlijk en effectief zijn. Amnesty meent dat etnisch profileren kan worden tegengegaan door de volgende maatregelen:

  • Een expliciet verbod op het gebruik van nationaliteit of etniciteit in risicoprofilering bij wetshandhaving. We doen daartoe een oproep aan het kabinet en schreven dit document over discriminerende risicoprofielen.
  • Betere verantwoording en evaluatie van politiecontroles. Doordat nu de controles op straat alleen worden geregistreerd wanneer ze leiden tot een boete of aanhouding, kunnen de effectiviteit én de onvoorziene neveneffecten (zoals discriminatie) niet goed worden vastgesteld en verantwoord. Stopformulieren zijn een beproefd instrument voor monitoring en verantwoording. Amnesty schreef hier een memo over.
  • Controle en toezichthoudende bevoegdheden duidelijker omschrijven, zodat politie, marechaussees en boa’s en ook burgers beter weten wat wel én niet mag.
  • Betere instructies voor politieagenten, marechaussees en andere wetshandhavers over hoe ze moeten selecteren bij identiteits- en voertuig- en grenscontroles, en bij preventief fouilleren.
  • Betere regels voor het gebruik van algoritmes in politiewerk, zoals een verplichte mensenrechtentoets voorafgaand aan experimenten.
Amnesty protesteert tegen etnisch profileren door de marechaussee
© Pierre Crom
Amnesty protesteert tegen etnisch profileren door de marechaussee

Hoe probeert Amnesty dit te bereiken?

Voorlichting en bewustwording

Amnesty informeert burgers over ‘de impact van etnisch profileren’. Ook hebben we informatie over je rechten tijdens politiecontroles, zoals een folder en een video. Speciaal voor het mbo ontwikkelde Amnesty het lesmateriaal ‘Een kwestie van kleur’. Amnesty werkt samen met Controle Alt Delete, een organisatie die (jonge) mensen informeert over en betrekt bij de discussies over de aanpak van etnisch profileren.

Rechtszaak tegen de marechaussee

Amnesty spande in februari 2020 samen met andere organisaties een rechtszaak aan tegen de Koninklijke Marechaussee. Bij grenscontroles selecteren marechaussees namelijk mensen mede op grond van hun uiterlijk voorkomen, huidskleur of afkomst (etniciteit).

Op 22 september 2021 oordeelde de rechtbank in Den Haag dat etniciteit wel mag worden gebruikt bij beslissingen en in risicoprofielen voor controles van de Koninklijke Marechaussee in het kader van mobiel toezicht veiligheid (MTV-controles). Eind november 2021 liet de Koninklijke Marechaussee echter weten etniciteit uit haar risicoprofielen te halen.

Lees meer over de rechtszaak.

Discriminatie  melden

Voel je je gediscrimineerd door de politie, Koninklijke Marechaussee of andere wetshandhavers? Of zie je dat een ander gediscrimineerd wordt? Doe er wat mee!