Protest tegen detentie van illegale asielzoekers bij een detentiecentrum in Rotterdam, op 13 december 2014.
© Peter Hilz / Hollandse Hoogte

Nederland

Het lijkt soms alsof het schenden van mensenrechten alleen maar ver weg gebeurt – in landen waar grote armoede heerst, regeringen corrupt zijn, of waar gewapende conflicten plaatsvinden. Maar mensenrechtenschendingen vinden overal plaats, ook in Nederland.

Wat is het probleem

De mensenrechten zijn in Nederland in beginsel goed gewaarborgd. Nederland is aangesloten bij internationale verdragen en heeft wetten en rechtspraak met veel garanties voor de mensenrechten. Maar ook in Nederland worden de mensenrechten niet altijd goed nageleefd. Zorgpunten zijn onder meer etnisch profileren door de politie, de behandeling van migranten zonder verblijfsrecht en het aantal mensen in vreemdelingendetentie.

Etnisch profileren

Amnesty constateert dat bij identiteits- en verkeerscontroles, preventief fouilleren en bij controles op illegaal verblijf etnisch profileren door de politie plaatsvindt. Mensen worden staande gehouden en gecontroleerd, ook wanneer zij geen verdachte zijn of er een daadwerkelijke aanwijzing voor de controle is.

Amnesty maakt zich zorgen over etnisch profileren Bekijk het dossier Etnisch profileren , onder meer omdat migratie en etnische minderheden in het politieke en maatschappelijke debat generaliserend in verband worden gebracht met criminaliteit en (on)veiligheid. Ook verzamelt de politie bijvoorbeeld steeds meer informatie over mensen die geen verdachte zijn, maar wel als risico worden beschouwd.

© ANP
Preventief fouilleren door de politie bij een actie tegen drugsgerelateerde overlast in het centrum van Enschede.
Bekijk het dossier Etnisch profileren 

 

Migranten zonder verblijfsrecht

Bepaalde groepen asielzoekers en migranten hebben in Nederland geen recht op opvang Bekijk het dossier Migranten zonder verblijfsrecht , bijvoorbeeld uitgeprocedeerde asielzoekers en vreemdelingen die geen verblijfsvergunning hebben aangevraagd of van wie de verblijfsvergunning is verlopen. Volgens de Nederlandse overheid moeten zij terugkeren naar hun land van herkomst.

Verblijf zonder geldige documenten is in Nederland geen strafbaar feit. Wel kunnen vreemdelingen zonder verblijfsrecht in vreemdelingendetentie worden gezet. Dat doet de overheid om hen beschikbaar te houden voor hun uitzetting. Amnesty vindt dat de mensenrechten van mensen die niet (meer) in Nederland mogen verblijven omdat ze geen verblijfsrecht hebben, onvoldoende worden gerespecteerd. Ze kunnen te makkelijk in vreemdelingendetentie terechtkomen of zonder voorzieningen op straat belanden.

Bekijk het dossier Migranten zonder verblijfsrecht 

 

Vreemdelingendetentie

Iedereen heeft recht op vrijheid. Dat is vastgelegd in de Nederlandse Grondwet en in internationale verdragen. Toch sluit Nederland ieder jaar duizenden onschuldige vreemdelingen op in een gevangenis. Niet omdat ze een strafbaar feit hebben gepleegd, maar omdat ze wachten op behandeling van hun asielverzoek of op uitzetting.

Amnesty maakt zich ernstige zorgen over de vanzelfsprekendheid van vreemdelingendetentie in Nederland en over de uitvoering ervan.
Het aantal mensen in vreemdelingendetentie is de afgelopen jaren fors gedaald. Dat is een belangrijke stap in de goede richting, maar voor Amnesty zeker nog geen voldoende eindresultaat.

 

Bekijk het dossier Migranten zonder verblijfsrecht

Wat doet Amnesty?

Etnisch profileren

Onderzoek en beleidsbeïnvloeding

Amnesty bracht eind 2013 twee rapporten uit over het probleem en de gevolgen van etnisch profileren door de Nederlandse politie: ‘Proactief politieoptreden vormt een risico voor mensenrechten’ en ‘Gelijkheid onder druk’. In beide rapporten staan aanbevelingen die de basis vormen voor Amnesty’s werk, haar politieke lobby en beleidsbeïnvloeding richting de politie en de verantwoordelijke instanties zoals het ministerie van Veiligheid en Justitie, de nationale Ombudsman en de Inspectie voor Veiligheid en Justitie.

Voorlichting en bewustwording

Amnesty draagt bij aan publieksdebatten en verzorgt lezingen over etnisch profileren. We vinden het belangrijk dat burgers zich bewust zijn van de impact van etnisch profileren en maakte daarvoor onder andere het filmpje ‘De impact van etnisch profileren’.

Vreemdelingendetentie en mensen zonder verblijfsrecht

Amnesty doet onderzoek naar onder meer de omstandigheden in vreemdelingendetentie en mensenrechten tijdens het uitzettraject. Lobby bij Kamerleden en de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie om de mensenrechten van mensen zonder verblijfsstatus te waarborgen is ook een belangrijke taak van Amnesty, evenals het geven van voorlichting. Amnesty levert bijvoorbeeld bijdragen aan symposia en voorziet professionals zoals advocaten, ngo’s en andere betrokkenen van informatie.

Ontwikkelingen

Vreemdelingendetentie en mensen zonder verblijfsrecht

Met rapporten, vervolgonderzoeken, lobby en door samenwerking met andere maatschappelijke organisaties zorgde Amnesty ervoor dat er veel meer aandacht kwam voor vreemdelingendetentie en mensen zonder verblijfsrecht.

Het aantal mensen in vreemdelingendetentie is, mede als gevolg daarvan, de afgelopen jaren fors gedaald, van zo’n 12.500 in 2005 naar ongeveer 2.300 in 2016.

© Elmer van der Marel / De Beeldunie
Uitgeprocedeerde asielzoekers van de groep ‘We are here’ verblijven in oktober 2015 in de kelder van het Wereldhuis in Amsterdam.

Amnesty’s oproep

Etnisch profileren

Amnesty wil dat er betere waarborgen komen voor naleving van mensenrechten bij politiecontroles op straat, in het bijzonder om etnisch profileren te voorkomen. Amnesty meent dat etnisch profileren kan worden tegengegaan door de volgende maatregelen.

  • Door politiebevoegdheden duidelijker te omschrijven, weten zowel politiemensen als burgers beter wat wel én niet mag.
  • Betere instructies voor de politie over hoe ze moeten selecteren bij identiteits- en voertuigcontroles, en bij preventief fouilleren.
  • Door mensen uit te leggen wat de aanleiding en wettelijke grondslag is voor een controle.
  • Aandacht voor etnisch profileren in politietraining.
  • Meer directe gesprekken tussen politie en migrantengemeenschappen.
  • Betere verantwoording en evaluatie van politiecontroles: doordat nu al die controles op straat alleen worden geregistreerd wanneer ze leiden tot een boete of aanhouding, kunnen de effectiviteit én de onvoorziene neveneffecten (zoals discriminatie) niet goed worden vastgesteld en verantwoord. Stopformulieren zijn een beproefd instrument voor monitoring en verantwoording. Amnesty schreef hier een memo Lees ons memo over stopformulieren over.

Vreemdelingendetentie

Amnesty vraagt de Nederlandse overheid zich in het geval van vreemdelingendetentie aan de volgende voorwaarden te houden:

  • Pas vreemdelingendetentie alleen toe als het niet anders kan en alle minder ingrijpende mogelijkheden zijn uitgeput. Sluit in geen geval zieke of andere kwetsbare mensen op en maak gebruik van alternatieven die humaner en minder schadelijk zijn.
  • Behandel mensen in detentie humaan.Als vreemdelingendetentie aantoonbaar onvermijdelijk is, zorg dan ten minste voor een gepast en humaan regime dat de mensenrechten respecteert en mensen niet verder in hun vrijheid beperkt dan strikt noodzakelijk is.
  • Maak gebruik van de beschikbare alternatieven voor detentie, zoals bijvoorbeeldmeldplicht of het onderbrengen van iemand op een toegewezen verblijfplaats, zoals een asielzoekerscentrum of de vrijheidsbeperkende locatie (VBL).

Mensen zonder verblijfsrecht

Amnesty vraagt de Nederlandse overheid zich bij mensen zonder verblijfrecht aan de volgende voorwaarden te houden:

  • Toepassing van vreemdelingendetentie zoveel mogelijk beperken en geen detentie van kwetsbare vreemdelingen.
  • Een opener en humaner regime in vreemdelingendetentie.
  • Basisvoorzieningen voor iedereen die zich in Nederland bevindt, dus ook voor mensen zonder verblijfsrecht.
  • Naleving van de mensenrechten tijdens het traject van gedwongen terugkeer.