Buitenlandse Agentenwet in Rusland

De ‘buitenlandse agentenwet’ uit 2012 verplicht een non-gouvernementele organisatie (ngo) zich als ‘buitenlandse agent’ te laten registreren wanneer deze financiële steun uit het buitenland ontvangt en zich bezighoudt met wat de wet in vage bewoordingen ‘het ondernemen van politieke activiteiten’ noemt.

Wanneer een ngo zich niet aan deze wet houdt, riskeert ze een forse boete tot zo’n 7.000 euro of sluiting. De leiders van een ngo kunnen boetes opgelegd krijgen of zelfs een gevangenisstraf van maximaal twee jaar.

Russische ngo’s in kwaad daglicht

De term ‘buitenlandse agent’ dateert uit het Sovjettijdperk en is voor veel Russen nog een equivalent van ‘spion’. De wet lijkt er op gericht om zo Russische ngo’s in een kwaad daglicht te stellen om zo de ontwikkeling van een maatschappelijk middenveld tegen te werken en critici van het regime het zwijgen op te leggen. Veel Russen, gevoed door de invloedrijke en Poetin-gezinde staatsmedia, zien veroordeelde mensenrechtenorganisaties en andere ngo’s werkelijk als spionnen van het Westen die Rusland kapot willen maken.

Voor ngo’s betekent het stempel buitenlandse agent dat ze zich in al hun uitingen ‘buitenlands agent’ moeten noemen en dat ze onder verscherpt toezicht staan. Hierdoor belanden ze in een maatschappelijk en financieel isolement, omdat weinigen nog met ze willen samenwerken. Zo komt het bijvoorbeeld vaak voor dat lokale overheidsinstanties en andere ngo’s zich terugtrekken uit eerdere samenwerkingsverbanden met ‘buitenlandse agenten’ uit angst zelf dat stempel te krijgen.

Sinds 4 juni 2014 is de Buitenlandse Agentenwet aangepast. Vanaf nu mag het Russische ministerie van Justitie ngo’s zelf aanwijzen als buitenlandse agent. Hier is geen rechter meer voor nodig. In december 2016 stonden zo’n 150 organisaties op de lijst van ‘buitenlandse agenten’.

De gevolgen van de Buitenlandse Agentenwet

Een paar voorbeelden van ‘buitenlandse agenten’ zijn gerespecteerde organisaties als Memorial uit Moskou, een van de oudste en bekendste mensenrechtenorganisatie van Rusland. Verder: Coming out, een organisatie uit Sint-Petersburg die opkomt voor homorechten. En het Mass Media Defense Centre, dat Russische media-organisaties en journalisten helpt als ze in de problemen komen met de Russische mediawetten. Buitenlandse organisaties als Amnesty International vallen niet direct onder de wet, maar worden wel gecontroleerd.

Lastercampagnes tegen ngo’s

Geregeld worden mensenrechtenorganisaties zwart gemaakt. Dit filmpje is een voorbeeld van het negatieve klimaat waarin Russische mensenrechtenorganisaties moeten werken. In het filmpje wordt het Comité voor de Preventie van Marteling neergezet als een geldverslindende, zichzelf verrijkende organisatie die rechters omkoopt en waarvan de medewerkers in dure auto’s rondrijden. In werkelijkheid kan het Comité zich met moeite financieel overeind houden en worden medewerkers geregeld fysiek bedreigd.

Comité tegen Marteling – Nizhny Novgorod

Het Comité tegen Marteling werd in 2000 opgericht om martelingen door wetshandhavers, zoals politie en veiligheidsdiensten,  aan de kaak te stellen en hulp te bieden aan slachtoffers. In januari 2015 registreerde het ministerie van Justitie het Comité als buitenlandse agent. Enige tijd later besloot het comité zich op te heffen en door te gaan onder een andere naam, het Comité voor de Preventie van Marteling. de nieuwe organisatie besloot geen buitenlands geld meer aan te nemen.

Mensenrechtencentrum ‘Memorial’ – Moskou

Memorial behoort tot de oudste en meest bekende mensenrechtenorganisaties in Rusland. De organisatie stelt schendingen van mensenrechten door overheidsinstanties aan de kaak. Zij richt zich voornamelijk op oorlogsgebieden binnen Rusland en op de bescherming van vluchtelingen en slachtoffers van discriminatie en politieke vervolging.

Vrouwen van de Don

De Unie van Vrouwen van de Don was 2014 een van de eerste ngo’s die door het Russische ministerie van Justitie gedwongen werd opgenomen in het register van ‘buitenlandse agenten’ omdat de Unie ook financiële steun uit het buitenland ontving. De vrouwen zetten daarop een nieuwe organisatie op, de stichting Vrouwen van de Don, om het werk uit te breiden buiten hun regio. In oktober 2015 werd ook deze tot ‘buitenlandse agent’ verklaard. Het stempel betekent dat de Vrouwen onder verscherpt toezicht staan en hoge boetes krijgen bij iedere overtreding. De vrouwen van de Don maken zich sterk voor de rechten van vrouwen en kinderen en die van dienstplichtigen, en zetten zich in voor vredesopbouw en verzoening in conflictgebieden zoals Oost-Oekraïne en de Noordelijke Kaukasus. Ze voorzien onder meer in kosteloos advies op diverse terreinen. De vrees bestaat dat de organisaties uiteindelijk geheel zullen moeten sluiten.