Protestanten raken slaags met de Moskouse politie bij een anti-regeringsdemonstratie in 2012

Rusland

Sinds Vladimir Poetin op 7 mei 2012 voor een derde termijn als president van Rusland werd beëdigd, verslechtert de mensenrechtensituatie in het land in hoog tempo. In de winter van 2011 en 2012 gingen tienduizenden Russen de straat op om te protesteren tegen een in hun ogen oneerlijke verkiezingsuitslag. De autoriteiten hadden deze omvang van de protesten totaal niet verwacht. Ze vreesden een scenario als in buurlanden Oekraïne en in Georgië, die zich na grootschalige opstanden westersgezind ontwikkelden. In Rusland moest dit voorkomen worden. Met nieuwe wetten legt Poetin daarom stap voor stap critici het zwijgen op. Het net sluit zich steeds meer om wie in Rusland anders denkt dan de regering.

In de winter van 2011 en 2012 gingen tienduizenden Russen de straat op om te protesteren tegen een in hun ogen oneerlijke verkiezingsuitslag. De autoriteiten hadden deze omvang van de protesten totaal niet verwacht. Ze vreesden een scenario als in buurlanden Oekraïne en in Georgië, waar een westerse leider na een revolutie de macht in handen had gekregen. De Russische autoriteiten gebruiken extreem repressieve maatregelen om dit te voorkomen.

Het probleem

Nieuwe wetten perken vrije meningsuiting verder in

Journalisten, mensenrechtenactivisten, advocaten, homo’s en kunstenaars worden in Rusland op allerlei manieren tegengewerkt om te voorkomen dat zij hun kritische stem laten horen.

Door recente wetten kunnen critici van het Poetin-regime boetes krijgen van meer dan 100.000 euro voor ‘laster’ en ‘smaad’. Daarnaast is de definitie van ‘hoogverraad’ aanzienlijk verruimd.

Ildar Dadin werd opgepakt omdat hij meerdere malen de demonstratiewet overtreden zou hebben.
© privéfoto
Ildar Dadin werd opgepakt omdat hij meerdere malen de demonstratiewet overtreden zou hebben.

Organisaties die financiële steun uit het buitenland ontvangen en daarnaast ‘politieke activiteiten’ ondernemen, wat bijzonder vaag is gedefinieerd, zijn verplicht zich als ‘buitenlandse agent’ te laten registreren. Buitenlandse organisaties die onafhankelijke ngo’s steunen, worden ook aangepakt met de wet tegen de ‘ongewenste organisaties‘.

Demonstreren is praktisch onmogelijk gemaakt. En wie de wet overtreedt, kan een draconische boete krijgen. Met de nieuwe Internetwet kunnen kritische websites worden geblokkeerd. Het ‘beledigen van traditionele religieuze gevoelens’ wordt hard aangepakt door de Blasfemiewet.

Homo’s worden terug de kast in gestuurd: openlijk spreken over homoseksualiteit is met een nieuwe wet verboden. Voor ‘homopropaganda’ (lees: hand-in-handlopen, elkaar in het openbaar een kus geven) kun je een enorme boete krijgen. Met de Internetwet kunnen website gemakkelijk geblokkeerd en gecensureerd worden. Ten slotte lijkt ook de Anti-Magnitsky-wet bedoeld om het maatschappelijk middenveld het zwijgen op te leggen.

Rusland is partij bij verschillende mensenrechtenverdragen, waaronder het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Internationaal Verdrag voor Burgerrechten en Politieke Rechten. Deze verdragen verplichten een regering het recht op vrije meningsuiting en het recht op vreedzame vergadering, waaronder ook een demonstratie valt, te respecteren. Met de nieuwe wetten die onder president Poetin zijn aangenomen, worden deze rechten echter met voeten getreden.

LGBT-activist Daniil Grachev wordt gearresteerd tijdens een Gay Pride-optocht in Sint Petersburg, Rusland in 2013. Deelnemers werden er aangevallen door ultranationalisten.
© Mads Nissen / Hollandse Hoogte
LHBT-activist Daniil Grachev wordt gearresteerd tijdens een Gay Pride-optocht in Sint Petersburg, Rusland in 2013. Deelnemers werden er aangevallen door ultranationalisten.

Oneerlijke processen

Word je in Rusland opgepakt, dan kun je er helaas niet automatisch vanuit gaan dat je een eerlijk proces krijgt. In Rusland is er sprake van diepgewortelde en wijdverbreide misstanden in het rechtssysteem. Verdachten krijgen in Rusland bijvoorbeeld niet altijd het recht om vertegenwoordigd te worden door een zelfgekozen advocaat. Daarnaast komt het vaak voor dat de aanklager en de verdediging niet over dezelfde wapens beschikken, in het nadeel van de laatste. De aanklager kan tijdens een zitting bijvoorbeeld op de proppen komen met geheime getuigen of bewijsstukken, die voor de verdediging vervolgens moeilijk te weerspreken of te weerleggen zijn. Een ander probleem is de inzet van illegale middelen als marteling om verdachten tot een bekentenis te dwingen. Uiteindelijk mondt slechts 0,5 procent van de rechtszaken in Rusland uit in vrijspraak. Lees verder

Onderdrukking van mensenrechtenverdedigers

Mensenrechtenactivisten

Mensenrechtenactivisten worden in Rusland van verschillende kanten geïntimideerd, bedreigd of aangevallen: door de overheid, extremistische groeperingen, media, machtige private belangengroeperingen of een combinatie hiervan. De noordelijke Kaukasus, en met name Tsjetsjenië, is een van de gevaarlijkste gebieden in Rusland voor mensenrechtenactivisten, advocaten en journalisten. Hun werk en integriteit worden geregeld bedreigd en in twijfel getrokken door de autoriteiten. In de Russische Federatie als geheel worden fysieke aanvallen op deze mensen nauwelijks onderzocht. Nog minder vaak worden de daders vervolgd.

© Anton Naumlyuk
Oleg Sentsov en Aleksandr Kolchenko zijn veroordeeld na protest tegen de Russische annexatie van de Krim

Journalisten

Journalisten die kritiek uiten op de autoriteiten of corruptie openbaar maken, lopen het risico te worden geïntimideerd of aangevallen. Doordat de autoriteiten weinig doen om de bedreigingen tegen te gaan, wordt de persvrijheid beperkt aangezien journalisten zichzelf censureren. Rusland staat op de vierde plaats van de ranglijst met landen met de meeste gedode journalisten.

Advocaten

Advocaten die zich inzetten voor de slachtoffers van schendingen van mensenrechten, en dan voornamelijk die advocaten die marteling van hun cliënt aan de kaak stellen, ondervinden stelselmatig doodsbedreigingen.

Kunstenaars

Het werk en de optredens van kunstenaars en artiesten valt ook onder het recht op vrijheid van meningsuiting, ook al kunnen sommigen de kunstuitingen als beledigend ervaren. Kunstenaars moeten vrij zijn om kritiek te leveren, ook al is deze hard, maar voorwaarde is wel dat deze kritiek niet neerkomt op het aanzetten tot haat tegen individuen of groepen.

 

© Natalia Kolesnikova / AFP / Getty Images
De Russische punkband Pussy Riot tijdens hun proces in augustus 2012. Ze waren aangeklaagd omdat ze met een ‘punkgebed’ een dienst hadden verstoord in de Christus de Verlosserkathedraal in Moskou.  In dat ‘gebed’ bekritiseerden zij de toenmalige presidentskandidaat Vladimir Poetin.

Seksuele minderheden

Niet alleen prominente critici van de regering of mensenrechtenactivisten die grove schendingen van mensenrechten aan de kaak stellen lopen het risico te worden bedreigd of aangevallen. Ook pleitbezorgers van zaken die in Rusland gevoelig liggen, zoals de rechten van lesbiennes, homo’s, biseksuelen en transgenders (LHBT’s), liggen onder vuur.

Homofobie is wijdverbreid in Rusland. Vooraanstaande publieke figuren en politici laten zich geregeld laatdunkend uit over LHBT’s, waardoor er een klimaat ontstaat van groeiende intolerantie.

Milieuactivisten

In Rusland heeft de verkoop van olie en gas topprioriteit boven de bescherming van het milieu. Er is een groeiend aantal lokale initiatieven om de aantasting van de natuur aan de orde te stellen. De druk van de autoriteiten op deze activisten neemt toe naarmate de initiatieven meer landelijke bekendheid krijgen, bijvoorbeeld via internet. Activisten krijgen te maken met rechtszaken en (fysieke) bedreigingen.

Organisaties

Organisaties die de regering onwelgevallig zijn worden met name met de Buitenlandse Agentenwet en de Ongewenste Organisatiewet tegengewerkt.

Wat doet Amnesty?

Amnesty voert momenteel campagne voor vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging en vrijheid van vergadering in Rusland. Daarnaast zetten we ons in voor eerlijke rechtspraak, vrijlating van gewetensgevangenen en steunen we mensen die door de nieuwe wetten het zwaarst onder vuur liggen: activisten, journalisten, advocaten, kunstenaars, homoseksuelen. We doen onderzoek en publiceren rapporten, onder meer over de situatie van ngo’s. We maken onafhankelijke Russische initiatieven voor mensenrechten mogelijk. We verzorgen training en uitwisseling. En we lobbyen bij de Russische autoriteiten maar ook bij de Europese Unie en internationaal voor verbetering van de mensenrechtensituatie op diverse terreinen en voor diverse cases.

Project om EU-richtlijnen na te leven

In de huidige situatie waarin de speelruimte van mensenrechtenactivisten in Rusland steeds kleiner wordt, is de rol van diplomaten nog belangrijker geworden. Amnesty vindt het dan ook cruciaal dat in Rusland de Richtlijnen van de Europese Unie voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers en de vrijheid van meningsuiting worden nageleefd door de Europese diplomaten. Die richtlijnen geven diplomaten op ambassades bijvoorbeeld de mogelijkheid om verdedigers van mensenrechten op te vangen als zij bescherming nodig hebben. Diplomaten kunnen ook rechtszaken bijwonen en rapporteren over de voortgang daarvan.

Om de naleving van deze EU-Richtlijnen in Rusland actief te ondersteunen, organiseert Amnesty Nederland workshops voor EU-diplomaten en Russische activisten in Moskou. Tijdens deze workshops wordt in kaart gebracht wat de meest urgente bedreigingen voor verdedigers van mensenrechten zijn. Ook wordt geïnventariseerd hoe de EU activisten in Rusland kan steunen en beschermen. Dit wordt uitgewerkt in concrete actieplannen.

In de workshops vergroten we ook de kennis bij de Russische activisten over de EU-Richtlijnen en leren zij met welke vragen ze bij ambassades terecht kunnen. Diplomaten leren tegen welke grote barrières ngo’s en mensenrechtenverdedigers aanlopen en welke hulp zij nodig hebben. Inmiddels hebben twee workshops plaatsgevonden. Daaraan namen zo’n twintig mensenrechtenorganisaties deel en bijna twintig vertegenwoordigers van EU-landen en Noorwegen. Amnesty wil graag veel meer van deze workshops organiseren.

Actiepunten voor het vergroten van de veiligheid van activisten

Voor de komende periode willen we de volgende actiepunten realiseren:

  • snelle en goedkope visa voor activisten in nood;
  • een efficiënter systeem voor het waarnemen van rechtszaken;
  • meer bezoeken van EU-vertegenwoordigers aan mensenrechtenorganisaties in Rusland;
  • betere informatie-uitwisseling over de situatie van activisten en het verloop van rechtszaken;
  • veilige manieren voor het geven van financiële steun door de EU.

Samenwerking met Russische mensenrechtenbeweging

Sinds 2014 werkt Amnesty Nederland samen met de Youth Human Rights Movement (YHRM), een internationaal netwerk van mensenrechtenverdedigers en activisten. Met de steun aan de YHRM beoogt Amnesty Nederland een bijdrage te leveren aan de bewustwording van het belang van mensenrechten in Rusland, uitwisseling tussen Russische en Europese mensenrechtenverdedigers en -organisaties een nieuwe generatie activisten op te leden.

Een van de projecten van YHRM is de Moscow Open School of Human Rights (MOSHR). De school biedt een educatief programma voor jongeren tussen de 18 en 30 jaar die meer over mensenrechten willen weten. De cursisten volgen eerst een basiscursus over de theorie en de geschiedenis van mensenrechten. In een vervolgcursus gaan ze dieper in op een specifiek thema.

De studenten ontmoeten mensenrechtenverdedigers en bezoeken diverse non-gouvernementele organisatie in Rusland om kennis te maken met de praktische kant van hun werk. Daarnaast worden de cursisten gestimuleerd vrijwilligerswerk te verrichten voor mensenrechtenorganisaties of zelf een (kleinschalig) mensenrechtenproject op te zetten. De cursisten krijgen daarbij ook praktische handvatten aangereikt zodat ze zonder risico voor mensenrechten kunnen opkomen. Zo leren ze bijvoorbeeld hoe je het beste het gesprek kunt aangaan met een politieagent en wat je moet doen als je onverwacht in een arrestantenbusje belandt.

De MOSHR heeft twee trainingscycli per jaar. Vanaf 2017 gaat YHRM het bereik vergroten door online-cursussen aan te bieden. YHRM probeert ook andere doelgroepen te bereiken, zoals scholieren of ouderen. Hiervoor gebruikt de beweging op de doelgroep toegesneden voorlichtingsactiviteiten, materialen zoals stripverhalen en animaties, trainingen en biedt zij mogelijkheden om met elkaar in dialoog te gaan.

© Memorial
Het gebouw van de ngo Memorial in Moskou is besmeurd met graffiti: ‘Buitenlandse agent. Vriend van de VS.’

Ontwikkelingen

Hoewel in de Russische grondwet het recht op vrije meningsuiting is gegarandeerd, ontwikkelen de autoriteiten steeds weer nieuwe en meer beperkende wetgeving om critici de mond te snoeren. Ook de sterk gepolitiseerde en vaak corrupte rechtbanken maken journalisten en anderen die kritiek uiten het leven zuur.

Anti-extremismewetten

Anti-extremismewetten worden op grote schaal gebruikt om politieke informatie tegen te houden zonder dat daar gerechtelijk toezicht op is. Onafhankelijke nieuwssites worden vaak gedwongen om politiek gevoelige inhoud te verwijderen onder dreiging dat er maatregelen genomen zullen worden. Sociale media en websites die berichten over LHBTI-onderwerpen worden structureel gecensureerd. Dat geldt ook voor sites van de politieke oppositie. Bovendien bevorderen de anti-extremismewetten het toepassen van zelfcensuur. Omdat in de wetten extremisme vaag is geformuleerd, kunnen ze breed en willekeurig ingezet worden. De Europese Unie en de Raad van Europa hebben Rusland al regelmatig gevraagd om de wetten aan te passen of in ieder geval een duidelijke definitie te geven van extremisme, maar daaraan is geen gehoor gegeven.

© KIRILL KUDRYAVTSEV / AFP / Getty Images
Lyudmila Aleksyeva, voorzitter van de mensenrechtenorganisatie Moscow Helsinki Group, met een poster met de tekst ‘Ik ben tegen wetten van sadisten’.

Nieuwe maatregelen die vrije meningsuiting verder aan banden leggen

Tussen 2014 en 2016 is er een breed scala aan initiatieven ontplooid die de vrije meningsuiting verder onderdrukken.

  • Het decreet dat de publicatie verbiedt van informatie over militaire slachtoffers in vredestijd. Deze maatregel is bedoeld om journalisten ervan te weerhouden om over Oekraïne, Syrië en andere ‘speciale operaties’ die Rusland uitvoert, te berichten.
  • De wet op het ‘recht om te vergeten’.
  • De wet die blogs, websites en sociale media met meer dan 3.000 volgers per dag verplicht zich als massamedium te registreren. Daardoor worden ze verplicht specifieke wetgeving na te leven.
  • De wet die anonieme publicaties verbiedt.
  • De wet die de mogelijkheid dat Russische media in buitenlandse handen zijn sterk beperkt, waardoor grote buitenlandse geldschieters zich hebben teruggetrokken.
  • De nieuwe antiterrorismewet die mensen die ‘aanzetten’ tot terrorisme op websites en sociale media of die dit het ‘goedkeuren’ kan bestraffen met maximaal zeven jaar cel. Met de wet kunnen de autoriteiten gebruikers van sociale media aanpakken. Ook wordt de wet gebruikt om inhoud te blokkeren over de radicale islam, over de politieke oppositie, nationalisme, het Oekraïne-conflict of andere gevoelige onderwerpen.
  • De ‘Yarovaya’-wet is de meest ingrijpende aanpassing van een wet sinds de val van de Sovjet Unie. Het beperkt de internetvrijheid in hoge mate en maakt het strafbaar wanneer ‘betrouwbare’ informatie over geplande terroristische aanvallen, opstanden en kapingen niet aan de autoriteiten wordt gemeld. Zo kunnen met deze wet mensen die er een andere mening op na houden dan de regering na verzonnen aanklachten worden vastgezet. Telefoon- en internetproviders zijn verplicht gegevens lange tijd te bewaren en moeten inlichtingendiensten helpen om berichten te ontcijferen. Wat religieuze groepen betreft, vereist de wet dat mensen toestemming moeten krijgen van geregistreerde religieuze groepen om toe te treden. Ook mogen bijeenkomsten alleen plaatsvinden in officieel erkende religieuze gebouwen. En de wet bepaalt dat kinderen vanaf hun veertiende gevangenisstraf kunnen krijgen.

Oude wetten gebruikt om internetgebruikers te intimideren

Oudere wetten worden ook gebruikt om internetgebruikers te intimideren en tegen te werken. Strafbaar is onder meer het oproepen tot terrorisme, extremisme, separatisme of haat, evenals het belasteren van een rechter of aanklager, het beledigen van de autoriteiten of van religieuze gevoelens, het verspreiden van valse informatie over activiteiten van de Sovjet Unie tijdens de Tweede Wereldoorlog en het verspreiden van Nazisymbolen of symbolen van organisaties die als extremistisch worden beschouwd.

De onafhankelijke media onder vuur

De Russische regering bezit vijf nationale televisiezenders, de grootste radiostations en nationale kranten en daarnaast meer dan 60 procent van de regionale en lokale periodieken. Onafhankelijke media zijn gedwongen alleen online te verschijnen. Om nog meer grip op de verspreiding van nieuws te krijgen, huren de autoriteiten commentatoren (‘trollen’) in om de online publicaties te beïnvloeden en activisten tegen te werken.

Regelmatig vinden cyberaanvallen plaats op onafhankelijke media, blogs en nieuwssites. Daardoor wordt de toegang tot deze platforms beperkt. Ook worden persoonlijke accounts en e-mails van journalisten en activisten gehackt. In 2016 nam het aantal aanvallen toe op gewone internetgebruikers berichten plaatsen, deelden of liketen.

Maar ondanks de voortdurende druk die de autoriteiten op het internet uitoefenen, blijft dit medium een belangrijk en effectief instrument voor mensenrechtenactivisten. Het wordt gebruikt om staatspropaganda en corruptie tegen te gaan en protesten te organiseren.

Wat wil Amnesty?

Amnesty streeft ernaar dat het recht op vrijheid van meningsuiting gaat gelden voor alle Russen. Dit recht is vastgelegd in artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Rusland heeft beloofd de rechten in deze verklaring te respecteren. Ook in de Russische grondwet is de vrijheid van meningsuiting vastgelegd. Zo staat in artikel 29: Voor iedereen zal de vrijheid van gedachte en van meningsuiting gewaarborgd zijn. Iedereen zal het recht hebben om vrijelijk informatie te zoeken, te ontvangen, te versturen, te produceren en te verspreiden op elke wettige wijze. De vrijheid van massacommunicatie zal gewaarborgd zijn. En in artikel 28 staat onder meer: Voor iedereen zal de vrijheid van geweten, de vrijheid van godsdienst gewaarborgd zijn.

In Rusland is er sprake van diepgewortelde en wijdverbreide misstanden in het rechtssysteem. We streven ernaar dat het rechtssysteem wordt aangepast zodat er eerlijke rechtspraak zal plaatsvinden. Een ander probleem is de inzet van illegale middelen als marteling om verdachten tot een bekentenis te dwingen. Met de ratificatie van het Verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke en onterende behandeling of bestraffing heeft de Russische regering beloofd marteling uit te bannen. Dit gebeurt echter niet.

Daarom roept Amnesty de Russische autoriteiten op de volgende maatregelen te nemen.

•  Herroeping of ten minste aanpassing van wetten die de mensenrechten inperken.
•  Herroeping van onderdrukkende wetgeving die het werk van ngo’s belemmert, zoals de Buitenlandse Agentenwet en Ongewenste Organisatiewet.
•  Het waarborgen van onafhankelijke rechtspraak.
•  Onafhankelijk onderzoek om de daders van geweld tegen journalisten, advocaten en mensenrechtenverdedigers voor de rechter te brengen
•  Einde aan straffeloosheid in de Noordelijke Kaukasus
•  De onvoorwaardelijke vrijlating van gewetensgevangenen.
•  De naleving van internationale wetgeving, waartoe Rusland zich heeft verplicht.
•  De volledige en onvoorwaardelijke uitvoering van de uitspraken van het Europese Hof van de Rechten van de Mens, zoals zaken waarbij de    mensenrechten in Tsjetsjenië zijn geschonden.
•  Erkenning van het belang van mensenrechten en de rechtsstaat.