Verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties

Grote risico’s

Amnesty International ziet grote risico’s voor fundamentele rechten en vrijheden van burgers, zoals privacy, demonstratievrijheid en vrijheid van meningsuiting. Vooral het recht om anoniem te protesteren komt in het gedrang. Bovendien is zo’n landelijk verbod niet nodig: burgermeesters kunnen nu al besluiten om gezichtsbedekking te verbieden wanneer ze vinden dat dit bij een specifieke demonstratie noodzakelijk is. Een algeheel verbod op het anoniem demonstreren schiet zijn doel voorbij.

Wat regelt het wetsvoorstel

Het wetsvoorstel gaat over een wijziging van de Wet openbare manifestaties (Wom). In de Wom staat welke maatregelen een burgemeester mag nemen met betrekking tot een demonstratie. De ministers willen de volgende gedraging toevoegen aan de Wom, waardoor dit strafbaar wordt:

“Het tijdens of onmiddellijk volgend op een betoging dragen van kleding die het gezicht geheel bedekt of zodanig bedekt dat alleen de ogen onbedekt zijn, dan wel onherkenbaar maakt, tenzij die kleding noodzakelijk is ter bescherming van de veiligheid van een of meer personen of andere zwaarwegende belangen van persoonlijke aard.”

Demonstrant steeds vaker gezien als probleem en risico

Het demonstratierecht, de vrijheid van meningsuiting en het recht op privacy zijn onmisbaar voor een vrije samenleving. Ze vormen de basis van een vrije en veilige maatschappelijke ruimte, waarin iedereen kan deelnemen aan het maatschappelijke debat. Deze rechten houden onze democratie gezond. Toch staan deze rechten wereldwijd onder druk, ook in Nederland.

De overheid ziet vreedzame demonstranten steeds vaker als risico’s in plaats van als bezorgde burgers die zich organiseren en hun mening uiten. De politie voert onrechtmatige controles uit, monitort demonstranten met geavanceerde camera’s en zoekt hen thuis op. Politici en media zetten vreedzame demonstranten weg als ‘relschoppers’ die ‘misbruik’ maken van het demonstratierecht.

Dit wetsvoorstel draagt bij aan verdere stigmatisering van mensen die zich inzetten voor een betere samenleving. Het doet voorkomen alsof iemand met gezichtsbedekking automatisch een onveilig gevoel oproept, communicatie belemmert of een dreigende sfeer veroorzaakt. Zo ontstaat het beeld dat demonstranten met gezichtsbedekking per definitie iets slechts van plan zijn. De overheid moet er juist van uit gaan dat demonstranten vreedzaam zijn, en demonstraties niet onmiddellijk koppelen aan geweld of een bedreiging voor de openbare orde.

Belang van anoniem demonstreren

Voor veel demonstranten is anonimiteit nodig om veilig te kunnen demonstreren. Daar zijn veel verschillende redenen voor: iemand wil werk en activisme gescheiden houden en voorkomt liever dat een leidinggevende of collega haar herkent. Iemand anders wil zijn seksuele geaardheid (nog) niet publiek delen, maar wel meelopen met een Pride March.

Beelden van demonstranten kunnen via sociale media miljoenen mensen bereiken, en in een verharde samenleving leidt dat regelmatig tot online haat, doxing of bedreigingen door politieke tegenstanders. Ook dát willen de meeste mensen liever niet meemaken.

Sommige mensen durven niet zonder gezichtsbedekking te demonstreren omdat ze bang zijn dat een buitenlandse regering, bijvoorbeeld die in hun geboorteland, meekijkt. Die demonstranten kunnen volgens het wetsvoorstel een uitzondering krijgen. Maar de angst om in de Nederlandse politiesystemen te belanden is een net zo goede reden om anoniem te willen demonstreren.

Toegenomen surveillance bij allerlei demonstranten

Amnesty ontvangt van allerlei mensen signalen over ID-controles, monitoring van sociale media en politiebezoeken: klimaatactivisten, mensen die demonstreren tegen de genocide in Gaza, de woonbeweging, boeren en mensen die tegen de coronamaatregelingen protesteerden.

Nu al is er sprake van een afschrikkend effect door de toegenomen surveillance. Dit houdt in dat mensen het spannender vinden om te demonstreren, omdat ze bang zijn voor politiecontroles. Met de vele nieuwe surveillancetechnologieën is het dan ook begrijpelijk dat demonstranten hun privacy willen beschermen.

Masker op als boodschap

De wens om anoniem te blijven hoeft niet de enige reden te zijn om gezichtsbedekking te dragen. Een masker of andere vorm van gezichtsbedekking kan ook onderdeel zijn van de boodschap en de inhoud van het protest.

Het demonstratierecht beschermt zulke inhoudelijke uitingen, ze mogen dus niet worden verboden. Denk bijvoorbeeld aan een masker van Poetin of Netanyahu in een protest tegen regeringsleiders die de mensenrechten schenden.

Demonstraties vragen maatwerk

Internationale mensenrechtennormen wijzen een standaardverbod op het dragen van gezichtsbedekking af. Demonstranten moeten anoniem kunnen demonstreren, behalve wanneer er duidelijke redenen zijn om iemand aan te houden. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer iemand geweld gebruikt of wanneer de gezichtsbedekking duidelijk wordt gebruikt om aan te zetten tot haat, door bijvoorbeeld op te roepen tot discriminatie, vijandigheid of geweld.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde bovendien dat iemand niet strafrechtelijk veroordeeld mag worden alleen omdat hij een plastic masker draagt.

Standaardverboden botsen met het demonstratierecht. Elke demonstratie moet apart beoordeeld worden op basis van de omstandigheden op dat moment. Een burgemeester heeft nu al de bevoegdheid (en de plicht) om per demonstratie te beoordelen of een verbod op gezichtsbedekking nodig is.

Een algemeen verbod op gezichtsbedekking is disproportioneel en discriminerend. Het treft iedereen die vreedzaam wil demonstreren zonder rekening te houden met specifieke omstandigheden. Bovendien raakt het bepaalde groepen extra hard, zoals moslimvrouwen en –meisjes, waardoor het ook genderspecifiek en racistisch discriminerend uitpakt.

Vrijheid is de regel, beperking de uitzondering

Het wetsvoorstel maakt enkele uitzonderingen mogelijk, maar dat maakt het er niet beter op. Sterker nog, het is de wereld op zijn kop: demonstreren is een recht, geen gunst. Ook waar het gaat om anoniem demonstreren. Dat zou niet alleen bij hoge uitzondering moeten mogen. De overheid moet dit recht respecteren, beschermen waar nodig en mogelijk maken. Ze moet demonstranten bovendien beschermen tegen bedreiging en geweld van vijandig publiek. Zoals voormalig VN-rapporteur voor het demonstratierecht Maina Kiai het verwoordde: “Vrijheid moet de regel zijn, beperkingen de uitzondering”.

De wensen van demonstranten horen centraal te staan: zij bepalen hoe zij protesteren, ook of zij daarbij gezichtsbedekking willen dragen. Alleen wanneer het strikt noodzakelijk en proportioneel is mag een burgermeester dat beperken.

Burgermeesters en politie tegen algeheel verbod

Het wetsvoorstel stelt dat een verbod noodzakelijk is. Volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) moet zo’n maatregel voldoen aan een pressing social need, een dringende maatschappelijke noodzaak. Daar lijkt geen sprake van. Burgemeesters, verantwoordelijk voor het waarborgen van het demonstratierecht, én politievertegenwoordigers gaven meermaals aan geen voorstander te zijn van een verbod op anoniem demonstreren. Sterker nog, de burgemeesters spraken zich recent opnieuw uit tegen dit wetsvoorstel. Kortom: van een pressing social need is geen sprake.

Extra hoge drempel om te demonstreren

Amnesty merkt daarnaast op dat het onduidelijk is of een demonstrant vooraf toestemming moet vragen om met gezichtsbedekking te mogen demonstreren, of in geval van strafrechtelijke vervolging na overtreding van het verbod – achteraf moet aantonen waarom gezichtsbedekking nodig was. In beide gevallen moet de demonstrant de anonimiteit opgeven, om anoniem te kunnen demonstreren. Dat maakt de drempel om gebruik te maken van je demonstratierecht extra hoog.

Ook kan de maatregel een afschrikwekkend effect (chilling effect) hebben. Mensen kunnen besluiten helemaal niet meer te demonstreren uit angst voor problemen. Dat is zorgelijk. Maatregelen mogen juist niet bedoeld zijn om mensen te ontmoedigen om van hun demonstratievrijheid gebruik te maken.

Oproep Amnesty International Nederland

Een algemeen verbod op gezichtsbedekking is in strijd met de mensenrechten. Amnesty roept de regering op om:

1. het recht op anoniem demonstreren te waarborgen en af te zien van een algeheel verbod op gezichtsbedekking bij demonstraties;
2. met burgemeesters te bespreken welke ondersteuning zij nodig hebben bij de ingewikkelde taak het demonstratierecht te waarborgen.

Meer lezen

• Amnesty International’s reactie op het wetsvoorstel zoals gestuurd naar het demissionaire kabinet: https://www.amnesty.nl/content/uploads/2026/02/Amnesty-inbreng-consultatie-gezichtsbedekking_DEF.pdf
• Rapport Amnesty International Nederland, Demonstratierecht onder druk. Regels en praktijk in Nederland moeten beter, november 2002, nieuwsbericht en rapport beschikbaar via: https://www.amnesty.nl/wat-we-doen/demonstratierecht-in-nederland/rapport
• Amnesty over het demonstratierecht in Nederland: https://www.amnesty.nl/wat-we-doen/demonstratierecht-in-nederland
• Rapport Amnesty International, Ongecontroleerde macht: ID-controles en gegevensverzameling van vreedzame demonstranten in Nederland. Voor de Engelstalige en Nederlandstalige versie van het rapport, zie: https://www.amnesty.org/en/documents/eur35/6650/2023/nl/
• Amnesty over surveillance bij demonstraties: https://www.amnesty.nl/wat-we-doen/tech-en-mensenrechten/surveillance-bij-demonstraties