Mensenrechten: uitleg en lijst van alle rechten

Iedereen heeft mensenrechten. Ze beschermen je vrijheid, veiligheid en waardigheid. Maar wat valt onder mensenrechten? En wie moet ze beschermen? Op deze pagina lees je wat mensenrechten zijn, welke soorten er bestaan en hoe ze zijn vastgelegd. Ook vind je hier een uitgebreide lijst van mensenrechten.

Direct naar: Definitie: wat zijn mensenrechten? | Welke mensenrechten zijn er? | Lijst van mensenrechten volgens de UVRM | Volledige lijst van mensenrechten | Hoe zijn mensenrechten ontstaan? | Gelden mensenrechten voor iedereen? | Hoe worden mensenrechten beschermd? | Kunnen mensenrechten worden misbruikt? | Wat doet Amnesty International? | Wat kun jij doen? | Veelgestelde vragen

Definitie: wat zijn mensenrechten?

Mensenrechten, ook wel rechten van de mens of fundamentele rechten genoemd, zijn de basisrechten en vrijheden die ieder mens heeft. Ze gelden voor iedereen, overal ter wereld. De mensenrechten zijn vastgelegd in internationale verklaringen en verdragen. De belangrijkste basis is de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die de Verenigde Naties in 1948 aannamen. 

© Joris van Gennip

Welke mensenrechten zijn er?

Mensenrechten beschermen verschillende onderdelen van het leven. Denk aan het recht op leven, vrijheid van meningsuiting, onderwijs, gezondheidszorg en bescherming tegen discriminatie.

Ze worden vaak opgedeeld in drie groepen:

  • Klassieke rechten beschermen onder andere je vrijheid, veiligheid en deelname aan de samenleving. Denk aan vrijheid van godsdienst, het recht op een eerlijk proces en het recht om te stemmen.
  • Sociaaleconomische en culturele rechten gaan bijvoorbeeld over werk, onderwijs, gezondheid, huisvesting en deelname aan het culturele leven.
  • Collectieve rechten gaan over rechten van groepen en volken, zoals het recht van volken op zelfbeschikking.

Lijst van mensenrechten volgens de UVRM

In 1948 namen de Verenigde Naties (VN) de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) aan. Dat gebeurde na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. De verklaring bevat dertig artikelen over de rechten en vrijheden van ieder mens. Denk aan het recht op leven, vrijheid van meningsuiting, onderwijs en bescherming tegen discriminatie. 

De Universele Verklaring is zelf geen bindend verdrag. Wel vormt zij de basis voor veel internationale mensenrechtenverdragen.

Lees alle dertig artikelen van de UVRM

Volledige lijst van mensenrechten

De dertig artikelen van de UVRM vormen de basis van de mensenrechten. In de loop der jaren zijn deze rechten verder uitgewerkt en aangevuld in internationale verdragen. Daardoor zijn er inmiddels veel meer mensenrechten vastgelegd dan de dertig artikelen uit 1948.

Hieronder vind je de belangrijke internationale verdragen en protocollen (bijlagen bij een verdrag) over mensenrechten. Sommige rechten overlappen elkaar of hangen nauw met elkaar samen. Alle mensenrechten zijn even belangrijk en gelden voor iedereen.

Lijst van alle mensenrechten

 

–Universele Verklaring van de Rechten van de Mens(UVRM)
– Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (BuPo)
– Facultatief Protocol bij het BuPo-verdrag
– Tweede Facultatieve Protocol bij het BuPo-verdrag
– Internationaal Verdrag over Economische, Sociale en Culturele rechten
– Europees Verdrag ter Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden en bijbehorende protocollen, vooral het Zesde Protocol bij het Europees Verdrag
– Europees Sociaal Handvest
– Amerikaans Verdrag over de Rechten van de Mens of Verdrag van San José
– Afrikaans Handvest voor de Mensenrechten en de Rechten van Volkeren
– Verdrag betreffende de Status van Vluchtelingen of Vluchtelingenverdrag
– Verdrag inzake de Voorkoming en de Bestraffing van Genocide of Genocideverdrag

In de lijst hieronder staan de meest geaccepteerde mensenrechten.
* Rechten die volgens het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (BuPo) onvoorwaardelijk of niet-opschortbaar zijn: ze kunnen niet buiten werking worden gesteld, ook niet tijdens een oorlog of noodtoestand.

Algemene rechten en integriteitsrechten
– genot van de mensenrechten
– gelijke bescherming door de wet
– gelijkheid voor de wet
– *erkenning als persoon voor de wet
– *leven
– integriteit van de persoon
– bescherming van privacy, huis, briefgeheim
– bescherming van eer en goede naam
– *vrijwaring van marteling en wrede, vernederende of onmenselijke bestraffing
– omzetting van doodstraf
– verbod op doodstraf in vredestijd
– verbod op doodstraf ook in vredestijd
– vrijwaring van discriminatie op grond van ras, taal, huidskleur, afkomst, geslacht
– vrijwaring van propaganda voor nationale, raciale of religieuze haat
– vrijwaring van oorlogspropaganda

Vrijheidsrechten
– vrijheid en veiligheid van de persoon
– *vrijheid van geweten, geloof en gedachte
– vrijheid een geloof of overtuiging te belijden
– van geloof of overtuiging te veranderen
– informatie te zoeken en verspreiden ongeacht grenzen
– vreedzame vereniging en vergadering
– vrijwaring van dwang tot lidmaatschap
– *vrijwaring van slavernij en dwangarbeid
– vrije toestemming tot huwelijk
– vrijheid van ouders hun kinderen op te voeden volgens hun overtuiging
– vrijheid van schoolkeuze
– vrije toestemming tot medisch en wetenschappelijke experimenten
– vrijheid van meningsuiting
– vrijheid van drukpers
– vrijheid van beweging binnen de landsgrenzen

Participatierechten
– recht te kiezen en gekozen te worden in algemene, geheime verkiezingen
– gelijk kiesrecht voor man en vrouw
– recht op deelname aan het bestuur van het land
– recht op deelname aan het culturele leven
– individueel klachtrecht BuPo
– gelijke rechten op openbare functies
– recht op nationaliteit

Rechten van arrestanten, beklaagden en gedetineerden
– recht op effectieve rechtsmiddelen
– vrijwaring van willekeurige arrestatie
– op de hoogte te worden gebracht van de aanklacht
–eerlijk en openbaar gehoord te worden
– onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak
– voor onschuldig te worden gehouden tot schuld is bewezen
– voldoende tijd en middelen voor de voorbereiding van de verdediging
– een proces binnen redelijke termijn
– verdediging door een raadsman naar keuze
– zo nodig kosteloze rechtsbijstand
– het horen van getuigen
– (kosteloze) bijstand van een tolk
– vrijwaring van dwang tot bekennen
– scheiding tussen beklaagden en veroordeelden
– scheiding tussen jeugdige en volwassen gedetineerden
– beroep bij een hogere rechtbank
– vrijwaring van een tweede proces voor dezelfde zaak
– *vrijwaring van bestraffing voor een misdrijf dat niet strafbaar was
– compensatie na onterechte veroordeling
– *vrijwaring van gevangenisstraf voor schulden
– reclassering

Rechten van beschermde groepen
– recht op gelijke rechten voor vrouwen en mannen
– vrijwaring van terechtstelling voor personen jonger dan 18 jaar
– vrijwaring van terechtstelling voor personen ouder dan 70 jaar
– vrijwaring van terechtstelling van zwangere vrouwen
– bijzondere bijstand voor moeders en kinderen
– bescherming voor en na de geboorte
– bijzondere bescherming van kinderen
– bescherming van kinderen tegen schadelijk werk

Rechten van vreemdelingen en vluchtelingen
– recht het land te verlaten en er terug te keren
– bescherming tegen collectieve uitzetting van vreemdelingen
– beroep tegen uitzetting van vreemdelingen
– gezinshereniging van migranten
– bescherming en ondersteuning van migranten
– asiel te zoeken en te genieten
– bescherming tegen refoulement (het terugzenden van vluchtelingen naar hun land van herkomst als zij vervolging te vrezen hebben)

Sociale en economische rechten
– recht op een billijke levensstandaard
– vrije keuze van werk
– volledige werkgelegenheid
– bescherming tegen werkloosheid
– sociale voorzieningen
– vrijheid van vakvereniging
– collectieve onderhandeling
– staking
– voorzieningen bij arbeidsongeschiktheid
– eerlijke, veilige en gezonde werkomstandigheden
– rust en vakanties met behoud van loon
– gelijke betaling bij gelijk werk voor man en vrouw
– eerlijke beloning
– beroepsopleiding
– eigendom
– voldoende voedsel
– huisvesting
– onderwijs en opvoeding
– gratis en verplicht onderwijs
– bescherming van openbare gezondheid
– hoger onderwijs open voor iedereen
– hoogst mogelijke graad van gezondheid
– medische zorg bij ziekte
– preventie van ziekten
– bescherming van gezinsleven
– gelijke rechten binnen het huwelijk

Culturele rechten
– recht op bescherming van auteursrecht
– rectificatie
– de eigen taal spreken
– eigen naam
– ontwikkeling van de persoonlijkheid
– vrijheid van wetenschappelijk onderzoek

Collectieve rechten
– recht op internationale vrede en veiligheid
– economische, sociale en culturele ontwikkeling
– zelfbeschikkingsrecht van volken
– vrije beschikking over hulpbronnen door volken
– bevrijding van gekoloniseerde en onderdrukte volken
– een milieu gunstig voor ontwikkeling
– eigen cultuur, taal en religie van minderheden
– te delen in wetenschappelijke vooruitgang en de voordelen daarvan
– vrijwaring van maatregelen gericht op vernietiging van een groep

Hoe zijn mensenrechten ontstaan? 

De geschiedenis van mensenrechten gaat ver terug. Zo liet de Babylonische koning Hammurabi van Mesopotamië rond 1780 voor Christus al wetten vastleggen. Daarin stond ondermeer dat armen, weduwen, wezen en onderdrukten beschermd moeten worden.

Ook eeuwen later kwamen mensen op voor meer vrijheid en gelijkheid. In 1789 werden ideeën hierover vastgelegd in de Franse Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger. In de 19e eeuw streden mensen voor de afschaffing van de slavernij en betere arbeidsomstandigheden. Later kwam ook de strijd voor gelijke rechten voor vrouwen op gang, waaronder de strijd voor het vrouwenkiesrecht.

Mensen en bewegingen over de hele wereld hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van mensenrechten. Een belangrijke mijlpaal is het opstellen van de UVRM in 1948. Voor het eerst werden mensenrechten vastgelegd in een wereldwijde verklaring.

Lees meer over de geschiedenis van de mensenrechten

Gelden mensenrechten voor iedereen?

Volgens de UVRM heeft ieder mens dezelfde rechten en vrijheden. Het maakt niet uit wat je afkomst, geslacht, geloof of nationaliteit is. Mensenrechten zijn daarom universeel: ze gelden voor iedereen, overal ter wereld. Landen die internationale mensenrechtenverdragen hebben aanvaard, zijn verplicht om de daarin opgenomen afspraken na te komen.

In 1993 bevestigden landen tijdens een VN-wereldconferentie in Wenen dat alle mensenrechten even belangrijk zijn en met elkaar samenhangen. Dit wordt ook wel de ondeelbaarheid van mensenrechten genoemd. Dat betekent dat je mensenrechten niet los van elkaar kunt zien. Zo kan iemand die wordt gediscrimineerd ook worden uitgesloten van onderwijs. En zonder toegang tot onderwijs kan iemand worden uitgesloten van de arbeidsmarkt. Als het recht op gelijke behandeling wordt geschonden, kan dat dus als gevolg hebben dat ook andere rechten worden geschonden.  Daarom moeten álle mensenrechten worden beschermd.

Hoe worden mensenrechten beschermd?

Mensenrechten zijn vastgelegd in internationale verdragen en nationale wetten. Daarmee spreken landen af welke rechten ze moeten beschermen.

Een belangrijke stap was de aanname van twee VN-verdragen in 1966: het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten en het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten Samen met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vormen deze verdragen de basis van het internationale mensenrechtenstelsel. Ze worden ook wel de International Bill of Human Rights genoemd.

Andere VN-verdragen richten zich bijvoorbeeld op de bestrijding van discriminatie en de bescherming van vrouwen, kinderen en mensen met een beperking. Daarnaast bestaan er regionale mensenrechtenverdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Internationale mensenrechtenverdragen zijn juridisch bindend voor landen die ze hebben aanvaard. Dat betekent dat deze landen verplicht zijn om de rechten uit de verdragen te respecteren, te beschermen en maatregelen te nemen om ze te verwezenlijken. Sommige rechten mogen onder strikte voorwaarden worden beperkt, bijvoorbeeld om discriminatie te voorkomen. Andere rechten, zoals het verbod op marteling, zijn absoluut en mogen nooit worden beperkt.

Kunnen mensenrechten worden misbruikt?

Ja, mensen kunnen hun rechten misbruiken om de rechten van anderen te schenden. Zo kan iemand zich beroepen op de vrijheid van meningsuiting om anderen aan te zetten tot discriminatie of geweld.

Ook andere rechten en procedures kunnen worden misbruikt. Bijvoorbeeld:

  • De vrijheid van informatie: door vertrouwelijke informatie openbaar te maken en daarmee de privacy van anderen te schenden.
  • Het recht op zelfbeschikking: door terroristisch geweld te gebruiken om politieke onafhankelijkheid af te dwingen.

Daarom staat in artikel 30 van de UVRM dat niemand zijn rechten mag gebruiken om de rechten en vrijheden van anderen te vernietigen.

Wat doet Amnesty International voor mensenrechten?

Overal ter wereld worden mensenrechten geschonden. Mensen worden willekeurig gevangengezet, gemarteld, gediscrimineerd of vervolgd omdat ze hun mening geven. Amnesty International onderzoekt deze schendingen, maakt ze openbaar en oefent druk uit op overheden en andere machthebbers.

Wat kun jij doen?

Wil jij ook opkomen voor de rechten van anderen? Je kunt bijvoorbeeld een petitie tekenen, een protestmail sturen of meedoen aan een schrijfactie.

Bekijk hoe jij in actie kunt komen

Veelgestelde vragen over mensenrechten

Hoeveel mensenrechten zijn er?

Er is geen officieel vastgesteld totaal. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens bevat dertig artikelen. In internationale verdragen zijn deze rechten verder uitgewerkt en aangevuld. Daarom zijn er veel meer afzonderlijke mensenrechten te onderscheiden.

Wat zijn fundamentele rechten?

Fundamentele rechten zijn basisrechten die mensen beschermen, zoals het recht op leven, vrijheid van godsdienst en het verbod op discriminatie. De term wordt vaak gebruikt als een andere naam voor mensenrechten.

Wat is het verschil tussen mensenrechten en grondrechten?

Mensenrechten zijn rechten die voor iedereen gelden, overal ter wereld. Ze zijn vastgelegd in internationale verklaringen en verdragen. Grondrechten zijn rechten die in de wetgeving van een land zijn vastgelegd, bijvoorbeeld in de Nederlandse Grondwet. Veel grondrechten beschermen dezelfde vrijheden als mensenrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting en het recht op gelijke behandeling. Het belangrijkste verschil is dus waar de rechten zijn vastgelegd.

Wat zijn voorbeelden van mensenrechtenschendingen?

Voorbeelden zijn marteling, slavernij, willekeurige gevangenschap, discriminatie en het met geweld onderdrukken van vreedzame demonstraties. Ook het niet naleven van verplichtingen rond gezondheidszorg, huisvesting of onderwijs kan een mensenrechtenschending zijn.

Mogen mensenrechten worden afgenomen?

Mensenrechten komen ieder mens toe. Een overheid kan sommige rechten onder strikte voorwaarden beperken, bijvoorbeeld om anderen te beschermen. Bepaalde rechten, zoals het verbod op marteling, zijn absoluut en mogen nooit worden beperkt.
  • Eleanor Roosevelt bekijkt een poster met daarop de UVRM in het Spaans

    Geschiedenis van de mensenrechten

    De geschiedenis van de mensenrechten kan op verschillende manieren geschreven worden. Dat is omdat ‘de mensenrechten’ verschillende betekenissen hebben.

  • De filosofie van de mensenrechten was eeuwenlang gestoeld op het natuurrecht. Vanaf de 17e eeuw vond het idee van een ‘sociaal contract’ weerklank, dat het eigendom als een basisrecht beschouwde. Het sociaal contract is ontwikkeld door onder andere de filosofen Thomas Hobbes (1588-1679) en John Locke (1632-1704) uit Engeland en Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) uit Frankrijk.

    Filosofie van de mensenrechten

    De filosofie van de mensenrechten was eeuwenlang gestoeld op ideeën van het natuurrecht. In de twintigste eeuw veranderde dat.

  • Eleanor Roosevelt bekijkt een poster met daarop de UVRM in het Spaans

    Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM)

    Wat is de UVRM? Lees over het ontstaan en de betekenis van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en download de 30 artikelen.

Jouw donatie

Wist je dat je met een jaarlijkse bijdrage van v.a. € 10,- lid bent van Amnesty?

Dit formulier kan niet worden getoond vanwege de instellingen van je browser. Mogelijk staat javascript uit of zit je in Reader Mode.

Hoe vaak wil je doneren?
Dit is het emailadres dat bij ons bekend is, weet je zeker dat je je email wilt wijzigen?