Mensenrechtenencyclopedie
© Flickr.com / CC / valerieroybal

Wapenhandelsverdrag

Amnesty is tegen de verkoop of uitvoer van wapens als het aannemelijk is dat de wapens zullen worden gebruikt voor ernstige mensenrechtenschendingen of schendingen van humanitair recht.

In de internationale productie en handel van wapens ging in 2006 wereldwijd meer 300 miljard dollar om. De grootste exporteurs waren in 2001-2005 Rusland (31 procent), VS (30 procent) en Frankrijk (9 procent); verder Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, China en Italië. Nederland stond in 2006 volgen sommige lijsten tiende (onderling verschillen die lijsten nogal). Vooral in de grote landen vertoont wapenexport een gestage groei. De grootste wapenimporteurs waren in de genoemde periode de Verenigde Arabische Emiraten, India, Zuid-Korea, Japan, China, Pakistan en Saudi-Arabië.

Maatregelen tegen wapenhandel weinig succesvol

Voor de wapenhandel zijn verschillende motieven: versterking van bondgenoten, politieke invloed en financieel profijt. Pogingen om de wapenhandel aan banden te leggen, zoals door een internationaal register van die handel, zijn tot dusver weinig succesvol. In de Wapenexportnota van de Nederlandse regering uit 1983 wordt gesteld dat wapenhandel moet worden beperkt door geen wapens te leveren aan spanningsgebieden en aan landen waar gevaar van gebruik van wapenmaterieel tegen de eigen bevolking bestaat.

De motie-Mateman uit hetzelfde jaar bepaalde dat geen wapens mogen worden geleverd aan landen waar de mensenrechten stelselmatig worden geschonden en waar die leveranties aan schendingen zouden bijdragen.

Gedragscode Europese Unie

In 2005 is de `Gedragscode inzake de wapenexport’ van de Europese Unie herzien. De meeste EU-staten willen de code nu juridisch bindend maken. De nieuwe code is beter, maar schiet nog tekort. Er zijn lacunes ten aanzien van onder meer de doorvoer van wapens, de handel in onderdelen en de wapenproductie via buitenlandse ondernemingen. Tot op heden bestaan er vrijwel geen sancties voor staten die de afspraken overtreden.

Regeringen kunnen de afspraken vrij gemakkelijk naast zich neerleggen of ze ontduiken. Zo hebben sommige Europese staten zich ondanks de Gedragscode schuldig gemaakt aan de levering van wapens aan landen die de mensenrechten op grote schaal schenden, zoals Sudan. Verbreiding van kleine wapens moet vooral worden tegengegaan door internationale wetgeving (zoals het Verdrag over Conventionele Wapens uit 1981 en het Verdrag van Ottawa uit 1997) en afspraken over handel en productie.

Wapenhandelsverdrag: Amnesty’s visie

Amnesty International, Oxfam Novib, PAX en andere organisaties pleitten voor een internationaal Wapenhandelsverdrag om de verbreiding van vooral kleine wapens aan banden te leggen. Het Wapenhandelsverdrag moet staten verplichten tot verantwoorde wapenhandel. Door het verdrag kan worden voorkomen dat wapens in verkeerde handen terechtkomen. De coalitie pleit voor het aanpakken van illegale wapenmakelaars, het verscherpen van nationale en internationale exportcontroles, meer openheid over wapenhandel, en het beter registreren en merken van wapens zodat hun herkomst te herleiden is. Amnesty en andere organisaties zijn niet tegen verantwoord gebruik en gecontroleerde handel in wapens; wapens kunnen nodig zijn om de veiligheid van burgers te garanderen. Amnesty is tegen de handel in wapens als het risico bestaat, of aantoonbaar is dat de wapens leiden tot ernstige mensenrechtenschendingen of schendingen van humanitair recht.

Amnesty wil daarnaast een goede aanpak van de wapens die er al zijn. Zo’n aanpak houdt in: voorlichting over misbruik van wapens, het inzamelen van overtollige wapens, demobilisatie van soldaten en strenge wetgeving omtrent het gebruiken, bezitten en verder verhandelen van wapens. Sinds de start van de Control Arms Campaign in 2003 zegden circa 50 staten het verdrag steun toe. In november 2006 besloten de VN zo’n verdrag op te stellen; het trad in werking nadat het door 54 landen was bekrachtigd, eind 2014.

Amnesty is niet tegen verantwoord gebruik en gecontroleerde handel in wapens. Wapens kunnen nodig zijn om de veiligheid van burgers te garanderen. Amnesty is tegen de verkoop of uitvoer van wapens indien het aannemelijk is dat de wapens zullen worden gebruikt voor ernstige mensenrechtenschendingen of schendingen van humanitair recht. Soms wordt door Amnesty gepubliceerd over en actie gevoerd in verband met specifieke wapenleveranties of een goed wapenexportbeleid van afzonderlijke landen of van de Europese Unie. Voorts pleit Amnesty voor het aanpakken van illegale wapenmakelaars, het verscherpen van nationale en internationale exportcontroles, meer openheid over wapenhandel, en het beter registreren en merken van wapens zodat hun herkomst te herleiden is.

Eén mensenleven per minuut

Jaarlijks sterven meer dan 500 duizend mensen als gevolg van het misbruik van conventionele wapens: dat is één mensenleven per minuut. Per jaar worden meer dan acht miljoen kleine en lichte wapens geproduceerd. Het merendeel komt terecht in de handen van burgers. Een op de drie landen in de wereld geeft meer uit aan het militair apparaat dan aan gezondheidszorg.