Mensenrechten in Iran

Begin jaren vijftig vindt een machtsstrijd plaats tussen premier Mohammad Mosaddeq en sjah Mohammad Reza Pahlavi. (Sjah is de Perzische titel voor koning.) Mosaddeq wil de olievoorraden nationaliseren, sjah Reza Pahlavi wil dat ze in handen blijven van Britse bedrijven. In augustus 1953 wil de sjah de macht overnemen van de premier, maar die coup mislukt en hij vlucht het land uit. Gesteund door de CIA en de MI6 pleegt de sjah enkele dagen later alsnog een staatsgreep, en laat premier Mosaddeq gevangenzetten.

Sjah Mohammad Reza Pahlavi voert in 1963 hervormingen door om de positie van arbeiders en boeren te verbeteren. In deze ‘Witte Revolutie’ wordt het land herverdeeld over kleine landbewerkers, en verliezen grote landeigenaren en de religieuze elite veel macht. Ook krijgen vrouwen in 1963 het kiesrecht en mogen ze voor de overheid werken. Deze maatregelen leveren de sjah veel kritiek op onder de conservatieve elite. De sjahs voornaamste tegenstander: de sjiitische Ayatollah (religieuze leider) Ruhollah Khomeini. Al voor de Witte Revolutie verzette Khomeini zich tegen het pro-Westerse beleid van de sjah, waarop hij in 1962 gevangen wordt gezet. En in 1964 wordt hij verbannen naar Irak. De sjah regeert met harde hand en laat de Iraanse geheime dienst honderden politieke gevangenen doden. In de grote steden komt de hippiecultuur op.

De onvrede neemt toe over het beleid van de sjah, die de olie nationaliseert en meer en meer uitgeeft aan Defensie. Intussen stagneren de landbouwhervormingen: veel boerderijen hebben het economisch zwaar. Een groot deel van de bevolking in armoede. Conservatieve sjiitische Iraniërs zijn het niet eens met de secularisering van Iran, zoals de invoering van het vrouwenkiesrecht in de jaren zestig. De repressie van de sjah neemt intussen toe: in 1976 rapporteert Amnesty International dat politieke tegenstanders en critici van de sjah worden gevangengezet, gemarteld en geëxecuteerd. Protesten worden bloedig neergeslagen.

Overal in Iran breken grootschalige demonstraties uit tegen de sjah en vóór terugkeer van de sjiitische Ayatollah (religieuze leider) Khomeini (die tot nu toe nog in Irak verbannen was). In januari 1979 vlucht de sjah het land uit. Twee weken later keert Khomeini terug naar Teheran en neemt de macht over. In maart 1979 stemt een overgrote meerderheid van de Iraniërs in een referendum in met de oprichting van de Islamitische Republiek Iran, onder leiding van ayatollah Khomeini. Khomeini richt de Islamitische Revolutionaire Garde op “om de islamitische revolutie te beschermen”. Deze garde is een para-militair korps met grote militaire, economische en politieke macht.

Direct na de Iraanse revolutie werden politieke gevangenen geëxecuteerd. Na protesten van een gewapende verzetsgroep, de Volksmoedjahedien (bekend onder de afkorting MKO), nam de repressie van ayatollah Khomeini toe. Intussen was Iran in oorlog met Irak, dat in 1980 de olierijke provincie Khuzestan was binnengevallen. In juli 1988 verdwijnen plotseling duizenden politieke gevangenen, veelal jonge vrouwen en mannen. Vermoedelijk als vergelding voor een mislukte staatsgreep van MKO. De gevangenen worden in het geheim geëxecuteerd en in massagraven begraven. De autoriteiten ontkennen dit bloedbad nog altijd en herdenken is verboden. Zelfs voor het leggen van bloemen op een van de enkele teruggevonden graven, zijn mensen gevangengezet. Niet alleen politieke tegenstanders krijgen de doodstraf: veel verdachten van diefstal, prostitutie, drugsgebruik en overspel worden in het openbaar opgehangen. In 1989 overlijdt Khomeini. Ayatollah Ali Khamenei volgt hem op. 

De onderdrukking van de jaren tachtig zet zich ook onder ayatollah Khamenei voort: politieke gevangenen, onrechtmatige veroordelingen, martelingen, executies, zweepslagen en amputaties als straf, gedwongen verdwijningen. Meerdere tegenstanders van de regering worden in het buitenland gedood onder omstandigheden die wijzen op buitengerechtelijke straffen. Religieuze minderheden worden vervolgd. Er zijn regelmatig protesten en er is gewapend verzet van onder andere het MKO, de Koerdische Democratische Partij van Iran, Beloetsj en Arabische groepen uit Khuzestan. Ook deze oppositiegroepen schenden mensenrechten. Na tegenaanvallen van het Iraanse leger op Koerden in Irak vluchten tienduizenden Koerden naar Iran. Eind jaren negentig sluit de regering de krant Salam, waarmee de persvrijheid afneemt.

De onderdrukkingen en mensenrechtenschendingen van eerdere decennia vinden nog altijd plaats. Begin jaren 2000 lopen de spanningen op tussen ayatollah Khamenei, die de meeste macht bezit, en de huidige president, Mohammad Khatami. Khatami en diens aanhangers in het parlement willen sociale hervormingen doorvoeren maar stuiten op verzet van Khamenei. Hij ontslaat meerdere parlementariërs vanwege hun gender, etniciteit of politieke voorkeur en verbiedt vrouwelijke presidentskandidaten in 2005 mee te doen aan de presidentsverkiezingen. Mahmoud Ahmadinejad, een volgeling van Khamenei en hiervoor burgemeester van Teheran, wordt verkozen als president. Internationaal groeit onrust over Irans atoomprogramma. In 2009 wordt Ahmadinejad herkozen, maar die uitslag wordt betwist. Er volgen grote demonstraties, waarbij veiligheidstroepen en paramilitairen het vuur openen op demonstranten. De autoriteiten onderdrukken de vrijheid van meningsuiting als niet eerder tevoren, door telefoon- en internetnetwerken te blokkeren.

De Verenigde Naties houden de continue mensenrechtenschendingen in Iran nauwlettend in de gaten via verschillende onderzoeken en comités. Maar veel onderzoekers, onder wie de Speciale Rapporteur van de VN Mensenrechtenraad, krijgen geen toegang tot het land. Er verandert qua schendingen weinig, al accepteert Iran in 2015 een deel van aanbevelingen van het VN Mensenrechtenraad. Tussen de VS, Israël en Iran lopen de spanningen over Irans atoomprogramma op; met in 2011 beschuldigingen van moord en moordpogingen over en weer. De VN, EU en o.a. de VS voeren in 2012 extra sancties in, bovenop sancties die al gelden sinds de Iraanse Revolutie. Dit leidt tot voedseltekorten en economische malaise. In 2013 probeert de nieuw verkozen president Hassan Rohani mensenrechten-hervormingen door te voeren, maar stuit op verzet in het parlement. Na internationale onderhandelingen over het atoomprogramma in 2015 worden sommige sancties opgeschort. In 2017 wordt president Rohani herkozen, na een ondemocratisch proces met uitsluiting van honderden kandidaten. Dat jaar vinden grootschalige protesten plaats. President Trump (VS) verbreekt in 2018 het atoomakkoord met Iran en voert de economische sancties weer in.