Iran, de politie trad hard op tegen demonstranten die in 2019 de straat op gingen om te protesteren tegen een verhoging van de benzineprijs. Zeker 300 mensen werden gedood
© Amnesty InternationalIndividual photos © Private

Wat is er aan de hand in Iran

Iran

Iran

Iran ligt in het Midden-Oosten en grenst aan Afghanistan, Armenië, Azerbeidzjan, Irak, Pakistan, Turkije en Turkmenistan. Het land is bijna 40 keer groter dan Nederland. Iedereen boven de 18 jaar – mannen en vrouwen – mag stemmen voor een president en het parlement. De macht van het parlement is echter beperkt. Wie zich daarvoor kandidaat mag stellen, wordt bepaald door de Raad van Hoeders. De ayatollah, de geestelijk leider, benoemt de helft van de leden van deze raad en heeft zo een flinke vinger in de pap. In feite heeft hij de macht in handen. Bovendien kan de Raad van Hoeders wetsvoorstellen die het parlement heeft aangenomen, afwijzen.

Iran, Persepolis

Een korte geschiedenis

Iran, dat de bakermat van de menselijke beschaving wordt genoemd, is altijd een ontwikkeld land geweest. Doordat belangrijke handelsroutes tussen het Romeinse Rijk en Azië door het oude Perzië liepen, zoals bijvoorbeeld de zijderoute, is het gebied al eeuwenlang met het Westen verbonden. In de twintigste eeuw was hoofdstad Teheran een mondaine stad die aan Parijs deed denken. Daar kwam een einde aan toen de bevolking in 1977 tegen de sjah in opstand kwam. Hij bracht weliswaar welvaart, maar hij verbood politieke partijen, er was geen vrijheid van meningsuiting of persvrijheid en zijn geheime dienst, de SAVAK, werd door de bevolking gevreesd vanwege de martelingen en executies die ze uitvoerden.

 

Iran, ayatollah Khomeini
© Getty Images

Strijd om de macht

Onder sjah Mohammed Reza Pahlavi groeide ook de kloof tussen arm en rijk en nam de werkloosheid toe. De protesten tegen de sjah zwollen aan waarbij veel doden vielen door het harde optreden van de elitetroepen. Daarnaast legden stakingen het land plat. De opstanden leidden er uiteindelijk toe dat de sjah op 16 januari 1979 het land verliet. Op 1 februari 1979 kwam de sjiitische ayatollah Ruholla Khomeini terug uit ballingschap. Er ontstond een democratische beweging en de stakingen hielden aan. Khomeini wist met repressie de stakingsbeweging te breken en in enkele jaren andere politieke tegenstanders uit te schakelen en werd voor het leven tot Opperste Leider van het land benoemd.

Iran, demonstraties tegen de sjah
© Getty Images

Winter van angst

Na het vertrek van de sjah brak er een periode aan waarin veel Iraniërs geloofden in een vrij land. Dat gevoel van vrijheid sloeg al snel om in angst voor de in 1979 opgerichte Revolutionaire Garde. Angst voor het uiten van je mening, om geëxecuteerd te worden of om opgepakt te worden omdat je niet kuis genoeg was gekleed. Ook controleerden de Gardisten mensen op het bezit van wapens, muziek en alcohol. Het werd snel duidelijk dat er opnieuw een despoot aan de macht was gekomen die weinig ophad met de rechten van vrouwen, christenen, homoseksuelen en politieke tegenstanders. Na de dood van Khomeini in 1989 volgde Ali Hosseini Khamenei hem op.

Iran, portretten van mensen die in 1988 gedood werden tijdens massale executies
© Private

De wrede zomer van 1988

Eind juli 1988 verdwenen duizenden meestal jonge mannen en vrouwen die in gevangenissen in heel Iran vastzaten vanwege hun politieke opvattingen en vreedzame politieke activiteiten. Overal in het land werden gevangenissen afgesloten en familieleden mochten hun dierbaren niet bezoeken. Maandenlang werd er niets vernomen. Toen kwamen de angstaanjagende geruchten over massale geheime executies en het dumpen van lichamen in massagraven. De ergste angsten van de families werden eind oktober 1988 bewaarheid toen de autoriteiten bevestigden dat de gevangenen waren geëxecuteerd. De autoriteiten beschouwen de moorden als een staatsgeheim. Wie er iets over zegt, kan in de gevangenis belanden.

Iran, na de presidentsverkiezingen in 2009 gingen honderdduizenden mensen de straat op om te protesteren tegen de regering
© ANP

Geen ‘fluwelen revolutie’

Voor de presidentsverkiezingen in 2009 waren de verwachtingen hooggespannen. Er zou  een ‘fluwelen revolutie’ op handen zijn. Velen hoopten dat er een einde zou komen aan het autoritaire regime en het economisch wanbeheer van zittende president Mahmoud Ahmadinejad. Toen de conservatieve Ahmadinejad als winnaar toch uit de bus kwam, braken in heel Iran massale protesten uit. Twee miljoen demonstranten gingen de straat op omdat ze de uitslag betwistten. De politie trad keihard op tegen de demonstranten waardoor tientallen doden vielen. Vele anderen werden gearresteerd. Een filmpje van het overlijden van Neda Soltani werd wereldwijd verspreid en stond symbool voor het politiegeweld.

Iran, de politie trad hard op tegen demonstranten die in 2019 de straat op gingen om te protesteren tegen een verhoging van de benzineprijs. Zeker 300 mensen werden gedood
© Private

Massale protesten in 2019

In november 2019 gingen Iraniërs massaal de straat op toen bekend werd dat de benzineprijs fors zou stijgen. De politie trad keihard op. Zeker 300 mensen werden gedood, ten minste 7.000 mensen werden gearresteerd. De meesten kwamen om door een schot in het hoofd of in de borst. Dit wijst erop dat de veiligheidstroepen bewust mensen doodschoten. Waarschijnlijk ligt het werkelijke aantal doden veel hoger. De autoriteiten legden tijdens de protesten internet plat om de werkelijke schaal van het aantal buitengerechtelijke executies geheim te houden. Amnesty-onderzoek wees uit dat tientallen demonstranten en omstanders werden gemarteld om hen tot een ‘bekentenis’ te dwingen.

Iran, protest tegen de verplichte hoofddoek
© White Wednesdays Campaign

De rechten van vrouwen

Vrouwen zijn in Iran tweederangsburgers. Ze hebben zeer beperkte rechten bij een echtscheiding en na de scheiding worden kinderen vanaf 7 jaar bij hun vader geplaatst. Vrouwen erven de helft van wat mannen krijgen en ze kunnen niet buiten Iran reizen zonder toestemming van hun man. In de rechtbank is de getuigenis van de vrouw de helft waard in vergelijking met die van een man. Vrouwen kunnen gegeseld worden of de doodstraf krijgen bij overspel. Een man kan zijn vrouw verbieden te werken. Vrouwen mogen niet zingen, tenzij ze dat in een koor doen. De hoofddoek is verplicht voor vrouwen en wie daar tegen protesteert kan daarvoor tot 10 jaar cel krijgen.

In Iran zijn Facebook, Telegram, Twitter en YouTube zijn geblokkeerd
© Getty Images

De vrije meningsuiting en persvrijheid

De autoriteiten onderdrukken het recht op vrijheid van meningsuiting en het demonstratierecht op grove wijze. Onafhankelijke politieke partijen, mensenrechtengroepen en maatschappelijke organisaties zijn verboden. De media worden gecensureerd, buitenlandse televisiezenders worden verstoord en de staat heeft nagenoeg volledige controle over internet. Facebook, Telegram, Twitter en YouTube zijn geblokkeerd. Honderden mensen zitten gevangen omdat ze vreedzaam voor hun mening uitkwamen. Onder hen zijn onder meer demonstranten, journalisten, mediawerkers, politieke dissidenten, kunstenaars, schrijvers, advocaten en vrouwenrechtenverdedigers. Op de index van persvrijheid in 180 landen van Reporters without Borders bungelt Iran onderaan op plek 174.

Iran veroordeelt mensenrechtenverdediger Narges Mohammadi opnieuw
© private

Mensenrechtenverdedigers onder vuur

Mensen die in Iran opkomen voor de mensenrechten worden geregeld na oneerlijke processen voor lange tijd gevangengezet. Het overkwam ook de bekende activiste Narges Mohammadi. Ze kreeg in 2021 een celstraf van 2,5 jaar en 80 zweepslagen opgelegd voor het ‘verspreiden van propaganda’. Ze kreeg deze straf nadat ze een klacht indiende over marteling in de Evin-gevangenis. Narges kreeg in 2016 tot 16 jaar cel omdat ze actievoerde tegen de doodstraf. Na 4 jaar kwam ze vervroegd vrij. Vanuit haar cel liet Narges eerder weten: ‘Tot ik mijn laatste adem uitblaas, zal ik niet ophouden te spreken over gerechtigheid, zal ik mijn stem verheffen tegen onderdrukking, zal ik degenen verdedigen die vrijheid willen.’

Iran voert de doodstraf uit.
© ANP

De doodstraf

Iran voert de doodstraf uit. Zo werd op 24 november 2021 Arman Abdolali geëxecuteerd. De meeste misdrijven waarop de doodstraf staat, zijn niet de ‘meest ernstige misdaden’ waarvoor volgens internationaal recht een doodvonnis kan worden uitgesproken. Het gaat bijvoorbeeld om seksuele ‘misdrijven’ zoals seks met iemand van hetzelfde geslacht, het vervloeken van de profeet of het drinken van alcohol. Ook kinderen die op het moment dat zij een misdrijf begingen jonger waren dan 18 jaar worden geëxecuteerd. Dit is in strijd met het Kinderrechtenverdrag waarbij Iran partij is. Een onbekend aantal deelnemers aan landelijke protesten tegen de regering en activisten riskeert de doodstraf of is al ter dood veroordeeld.

Iran, Iraniërs in gebed
© STRINGER/AFP

Waarom is er strijd tussen Iran en Saudi-Arabië

Na de dood van de profeet Mohammed in 632 raakten zijn volgelingen verdeeld. De sjiieten vonden dat Ali, de man van Mohammeds dochter Fatima, zijn opvolger moest worden. Stamhoofden vonden echter Mohammeds vriend en adviseur Abu Bakr de meest bekwame man om hen te leiden. De onenigheid over Mohammeds opvolging verdeelde de islamitische wereld in sjiieten, en aanhangers van de stamhoofden, de soennieten. Nu is in de Arabische wereld de meerderheid, zo’n 85 procent, soenniet. Alleen in Iran, Irak en Azerbeidzjan woont een sjiitische meerderheid. Het sjiitische Iran en het soennitische Saudi-Arabië zijn aartsrivalen. Beide landen zien zich als hoeder van de ware islam.

Iran is een bondgenoot van president Assad van Syrië.
© Anadolu Agency

In welke landen heeft Iran invloed?

Iran steunt in Libanon de sjiitische Hezbollah met geld en wapens. Iran is een bondgenoot van president Assad van Syrië. Na de val van de soennitische president Hoessein steunt Iran ook Irak, waar de bevolking overwegend sjiitisch is. Die steun gaat naar milities die strijden tegen Islamitische Staat. Ook helpt Iran bij het neerslaan van Iraakse burgerprotesten. In Jemen geeft Iran militaire steun aan sjiitische Houthi-rebellen. En in de Palestijnse gebieden krijgt onder meer Hamas financiële steun. Deze militante beweging is weliswaar soennitisch, maar strijdt tegen Irans vijand Israël.

Iran, voor de Amerikaanse ambassade in Teheran wordt geprotesteerd tegen opgelegde sancties, 2018
© Majid Saeedi

Waarom staan de VS en Iran zo fel tegenover elkaar?

De Verenigde Staten steunden in de jaren 70 de dictatoriale en door Iraniërs gehate sjah. Daardoor keerde de bevolking zich tegen de VS. Na de bezetting van de Amerikaanse ambassade in de hoofdstad Teheran in 1979 verbraken de VS de diplomatieke banden en legden economische sancties op waar vooral de bevolking onder leed. President Bush rekende Iran na de aanslagen op 9/11 tot de ‘as van het kwaad’. Iran zou terroristen beschermen. De onderlinge vijandschap nam verder toe tot er in 2015 een nucleaire deal kwam tussen het Westen en Iran. Iran zette zijn nucleaire activiteiten op een lager pitje en stond controles toe. De spanning steeg weer toen president Trump het verdrag eenzijdig opzegde en weer sancties oplegde.

Het nucleaire programma van Iran is zeer omstreden. Westerse regeringen zijn bang dat Iran in het geheim werkt aan kernwapens
© IIPA

Het nucleaire programma van Iran

Het nucleaire programma van Iran is zeer omstreden. Westerse regeringen zijn bang dat Iran in het geheim werkt aan kernwapens. Om de autoriteiten hiervan te weerhouden, hebben ze sancties opgelegd. Maar het zijn vooral de gewone Iraniërs die hieronder lijden. De rial, de munt van Iran, werd minder waard waardoor de koopkracht van de bevolking daalde. Geïmporteerde goederen of luxeproducten, maar ook alledaagse levensmiddelen zijn voor de gewone Iraniër onbetaalbaar. Ook is er een groot gebrek aan medicijnen.