Doodstraf

Amnesty voert actie voor wereldwijde afschaffing van de doodstraf, zonder voorbehoud. De doodstraf is onherroepbaar in geval van voorschrijdend inzicht of nieuwe informatie. De afschrikwekkende werking van de doodstraf, vergeleken met andere straffen zoals lange gevangenisstraf, is nooit aangetoond. De doodstraf wordt discriminerend toegepast, ze treft in alle landen vooral mensen met weinig middelen voor hun verdediging. Maar het doorslaggevende argument tegen de doodstraf is dat het een wrede en onmenselijke straf is. Het opleggen van dergelijke straffen is verbonden in internationaal recht, zoals in het Verdrag tegen Marteling.

Van de doodstraf is sprake wanneer iemand van het leven wordt beroofd op grond van een vonnis dat is uitgesproken door een bevoegde rechter na een strafrechtelijk proces. Misdrijven waarop de doodstraf staat heten halsmisdrijven. Amnesty International zet zich in voor de onvoorwaardelijke afschaffing van de doodstraf. De Universele verklaring stelt: 'Een ieder heeft recht op leven, vrijheid en onschendbaarheid van zijn persoon', en: 'Niemand mag onderworpen worden aan enige wrede, onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing.' Het meest algemeen is doodstraf nu op grond van oorlogsmisdrijven en desertie in oorlogstijd. Landen die de doodstraf in vredestijd handhaven leggen deze m.n. op voor moord, samenzwering tegen de regering, kinder- en mensenhandel en drugshandel. In landen van de islam kunnen overspel, prostitutie en pornografie met de dood worden bestraft.

In China is o.m. corruptie en smokkel van panda's een grond. De trend naar een wereldwijde afschaffing van de doodstraf is onmiskenbaar. De doodstraf wordt in Europa niet meer toegepast. De doodstraf werd in z'n geheel (ook in vredestijd) afgeschaft in Nederland in 1983; de laatste terechtstelling in vredestijd was voltrokken in 1860. In België was die laatste burgerexecutie in 1863; daarna werden tot 1950 259 mensen voor oorlogsmisdrijven geëxecuteerd, vooral door de kogel; in 1996 werd de doodstraf geheel afgeschaft. Vanaf 2000 vond het overgrote deel van de executies plaats in zes landen: China (tweederde van het wereldtotaal), VS (meer dan 880 executies 1976-2003), Irak, Iran, Democratische Republiek Congo en Saudi-Arabië. Enkele internationale verdragen kennen facultatieve protocollen waarin wordt opgeroepen tot afschaffing van de doodstraf: het Zesde protocol bij het Europees Verdrag, het protocol bij het Amerikaanse Verdrag, het Tweede protocol bij het VN-verdrag (BuPo). Deze schrijven afschaffing van de doodstraf voor in vredestijd, het Europese verdrag ook in oorlogstijd. Volgens het VN-verdrag (BuPo) is het verboden de doodstraf op te leggen voor misdrijven begaan door personen onder de 18 jaar, volgens het Amerikaanse verdrag ook aan mensen ouder dan 70 jaar. Zwangere vrouwen mogen niet worden terechtgesteld.

In 1981 aanvaardde de Wereld Medische Associatie, de grootste organisatie van medici, een resolutie waarin werd gesteld dat het voor artsen onethisch was deel te nemen aan executies, hoewel dat niet verhinderde dat artsen een certificaat van overlijden tekenen. Slechts enkele landen executeren personen die bij het begaan van hun misdrijf minderjarig waren: van 1990 tot 2004 telde Amnesty in totaal 38 gevallen, de Democratische Republiek Congo, Iran, Nigeria, Pakistan, Saudi-Arabië, VS (19 gevallen), China en Jemen. Het opleggen van de doodstraf aan minderjarigen is o.m. verboden in het Verdrag voor de rechten van het kind (1989). In 2005 schafte het Hooggerechtshof van de VS de doodstraf af voor degenen die ten tijde van het misdrijf nog minderjarig waren.

De hedendaagse trend is onmiskenbaar die naar wereldwijde afschaffing: in 30 jaar (1976-2006) schaften 60 landen de doodstraf af. Er zijn 96 landen (in juni 2011) die de doodstraf hebben afgeschaft voor alle misdrijven. Het laatste land dat dit deed was Gabon in 2010. Ook de aantallen doodstraffen in de VS tonen een duidelijke daling. In de VS groeit het verzet tegen de doodstraf; zo verleende de gouverneur van de staat Illinois in 2003 alle gevangenen op death row gratie. In 2007 kwam het tot een voorlopige opschorting van doodstraffen omdat het Hooggerechtshof had vastgesteld dat de gebruikte methode van dodelijke injectie mogelijk een 'wrede en ongebruikelijke straf' was. In maart 2011 is de doodstraf in de staat Illinois afgeschaft.

Bekende activisten tegen de doodstraf waren en zijn o.m. Thomas Buergenthal, Kim Dae-jung, Séan MacBride, Nelson Mandela, Jaribu Hill, Nigel Rodley, Bertrand Russell en Bart Stapert. Zie ook moratorium, geschiedenis en methoden.

Actuele informatie over de doodstraf en campagnes ertegen op de themapagina van deze website

Is de doodstraf altijd verwerpelijk?

De Amerikaanse antidoodstrafbeweging voert sinds tientallen jaren campagne met de slogan: 'Waarom doden we mensen om te laten zien dat het doden van mensen verwerpelijk is?'

Over het kwalijke karakter van veel soorten schendingen van mensenrechten bestaat brede overeenstemming. Marteling, politieke moorden, ‘verdwijningen’, het opsluiten wegens een vreedzame mening – zeker in westerse landen vindt het publiek dat onaanvaardbaar. Maar over de doodstraf is zo’n overeenstemming er niet. In de VS, waar jaarlijks meer dan honderd mensen worden terechtgesteld, is het grootste deel van de bevolking ervóór. Zelfs in Nederland, waar sinds vijftig jaar geen doodstraf is voltrokken, wijzen opiniepeilingen uit dat hooguit een kleine meerderheid onvoorwaardelijk tegen die straf is. De doodstraf is namelijk in de ogen van velen, ook mensen die geweld verafschuwen, een rechtvaardige straf. Oog om oog, tand om tand. Als een moordenaar ooit vrijkomt, bestaat de kans dat hij het weer doet. En sommige misdaden zijn zo afschuwelijk, bijvoorbeeld het vermoorden van een ontvoerd kind, dat alleen de ergste straf genoeg is.

De volgende argumenten worden vaak in discussies over de doodstraf gebruikt: 1) De doodstraf zou afschrikwekkender zijn dan enige andere straf. Meerdere onderzoeken hebben echter aangetoond dat er geen verband is tussen de doodstraf en het aantal ernstige misdaden dat gepleegd wordt in een land of (deel)staat. 2) De doodstraf zou de enige manier zijn om moordenaars en verkrachters definitief onschadelijk te maken. Dit is echter is strijd met het beginsel dat straffen alleen betrekking mogen hebben op misdrijven die zijn gepleegd, niet op misdrijven die nog gepleegd zouden kunnen worden. 3) De doodstraf zou het beginsel 'oog om oog, tand om tand' dienen. Straffen moeten echter niet worden opgelegd uit wraak, maar om de samenleving een signaal te geven en de schuldige met harde hand te dwingen tot verbetering van zijn gedrag. 4) De doodstraf is onomkeerbaar. Altijd bestaat het risico dat een onschuldige wordt geëxecuteerd. In de Verenigde Staten zijn tussen 1976 en 1999 in totaal 79 personen uit de dodencel vrijgelaten nadat was gebleken dat zij ten onrechte de doodstraf hadden gekregen. In 23 zaken in de 20e eeuw kwam deze vaststelling pas nadat de veroordeelden waren terechtgesteld. 5) De doodstraf wordt discriminerend toegepast en treft vooral zwakkere groepen in de samenleving. Zo wordt in de VS veel vaker de doodstraf geëist tegen een zwarte dan tegen een blanke dader. Terwijl het aantal zwarte en blanke slachtoffers van moord in de VS ongeveer even hoog is, is 80 procent van alle geëxecuteerden sinds 1977 veroordeeld voor moord op een blanke.

Wie met al te veel argumenten komt wordt al gauw minder serieus genomen. Is er één doorslaggevend argument? Dat is er: de doodstraf is een uiterst wrede straf. Wachten op een executie kan een jarenlange marteling zijn. De doodstraf is wreed, want een ‘pijnloze’ executie bestaat niet. De doodstraf is letterlijk een ‘onmenselijke’ straf omdat ze aan een leven als mens een einde maakt. Het Tweede protocol van het VN-verdrag (BuPo), over afschaffing van de doodstraf, zegt het in de eerste zin in positieve bewoordingen: ‘…dat de afschaffing van de doodstraf bijdraagt tot de versterking van de menselijke waardigheid en de voortschrijdende ontwikkeling van de rechten van de mens …’ Niet alle activisten zijn tevreden met dit argument dat doodstraf verboden moet worden omdat het een wrede straf is. Ze willen liever een absolute uitspraak, want wreedheid bestaat in soorten en maten. Je zou immers kunnen zeggen dat het alternatief, lange gevangenisstraf, ook wreed is. En dat is zo. De belangrijke les is: in de mensenrechten bestaan geen absolute argumenten. Lijfstraffen die we nu wreed vinden, vond men honderd jaar geleden normaal. Dus staat de ontwikkeling van de mensenrechten nooit stil. Het gaat erom álle wreedheid geleidelijk uit te bannen. Afschaffing van de doodstraf is een slechts een eerste, maar wel een noodzakelijke stap.