Russisch onderwijs gedomineerd door propaganda

Rusland biedt kinderen geen goed onderwijs en schendt daarmee hun rechten. De schoolboeken en lessen staan vol propaganda, onder andere over de oorlog tegen Oekraïne. Ook zet de overheid scholen onder druk om ‘afwijkende’ meningen van leerlingen en docenten te rapporteren.

Dit zegt Amnesty International in het vandaag verschenen rapport “Only Official Sources”: Indoctrination in the Russian Educational System, over het onderwijs in heel Rusland en het door Rusland bezette deel van Oekraïne. Amnesty toont hierin aan hoe kinderen via een centraal gestuurd leerplan worden onderworpen aan een onderdrukkende staatsideologie. Het rapport beschrijft ook hoe leraren de opdracht krijgen om hun leerlingen online in de gaten te houden, dossiers over hun meningen bij te houden en afwijkende standpunten over politieke en maatschappelijke kwesties aan de overheid te melden.

Politieke propaganda

“Russische scholen worden omgevormd van tempels van kennis tot fabrieken van gehoorzaamheid”, zegt Marie Struthers van Amnesty International. “De Russische staat bepaalt wat kinderen moeten leren over Rusland, zijn buurlanden en de rest van de wereld. Hoewel politieke propaganda op scholen ook in andere landen voorkomt, zijn de intensiteit en de omvang van de indoctrinatie in het Russische onderwijs buitengewoon systematisch.”

Geweld wordt gerechtvaardigd

Russische schoolboeken tonen slechts één visie op de geschiedenis, die elk geweld tegen Ruslands buren rechtvaardigt. Ze stellen dat de Russische agressie tegen Oekraïne een historische noodzaak is, die van belang is voor het voortbestaan van Rusland. Afwijkende meningen worden afgeschilderd als ‘vijandig’ of ‘destructief’.

Rusland als ‘belegerde vesting’

Sinds 2023 voerde het Russische ministerie van Onderwijs een verplichte reeks geschiedenisboeken en lesmateriaal in. Daarin wordt Rusland neergezet als een ‘belegerde vesting’, worden de Oekraïense identiteit en soevereiniteit ontkend of gebagatelliseerd, en worden alle militaire interventies door de voormalige Sovjetunie en Rusland als noodzakelijk of legitiem afgeschilderd.

Kinderrechtenverdrag

Kinderen hebben het recht om, op een vormende leeftijd, hun eigen mening te vormen en onafhankelijk en kritisch te leren denken. Onderwijs voldoet niet aan mensenrechtenwetgeving en -normen wanneer het is ontworpen om kinderen de kans daarop te ontnemen. Het Russische onderwijssysteem schendt de verplichtingen die Rusland heeft volgens een aantal internationale mensenrechtenverdragen, waaronder het Verdrag inzake de rechten van het kind.

“De Russische overheid doet er alles aan om haar sterk gepolitiseerde, ideologische verhaal aan de volgende generatie op te dringen”

Dit verdrag vereist dat onderwijs gericht is op ‘de ontwikkeling van respect voor de mensenrechten en fundamentele vrijheden’ en kinderen voorbereidt op een verantwoordelijk leven in een vrije samenleving, in de geest van ‘begrip, vrede, verdraagzaamheid, gendergelijkheid en vriendschap tussen alle volkeren’.

‘Profilaktika’

De Russische overheid versterkt haar pogingen om gehoorzame, kritiekloze burgers te kweken door dwang, controles en het profileren van leerlingen. De overheid voerde hiertoe zogenaamde ‘profilaktika’-maatregelen in. Dit betreft voortdurende heimelijke controle van leerlingen, zowel binnen als buiten de school, waaronder ook online. Hoewel dit ogenschijnlijk gebeurt om ‘extremisme’, ‘terrorisme’ en ‘destructieve ideologieën’ te voorkomen, moedigen deze richtlijnen in de praktijk scholen aan om kinderen te screenen op politieke, religieuze en persoonlijke opvattingen van kinderen.

Niet-bestaande ‘internationale lhbt-beweging’

Scholen worden aangemoedigd om leerlingen en personeelsleden te identificeren van wie meningen, online activiteiten en contacten blijk geven van ‘ontrouw’ of ‘vatbaarheid’ voor ‘destructieve’ invloeden. Deze begrippen zijn zo breed gedefinieerd dat ze ook vreedzame oppositie en maatschappelijke organisaties omvatten. Hieronder vallen ook de Anti-Corruptiestichting van wijlen Aleksei Navalny, de jongerenprotestbeweging Vesna en de niet-bestaande ‘internationale lhbt-beweging’. Deze beweging is een verzonnen juridische constructie die de overheid gebruikt om lhbti-activisme strafbaar te stellen. Al deze organisaties en ‘bewegingen’ zijn uitsluitend gecriminaliseerd omdat ze opkwamen voor de mensenrechten.

Verdacht

Zelfs vormen van afwijkende meningen die in Rusland niet formeel verboden zijn, zoals het bespreken van de negatieve gevolgen van de oorlog in Oekraïne voor de levensstandaard, kunnen verdacht gevonden worden. Dit leidt ertoe dat scholen leerlingen als ‘risicovol’ bestempelen, en hun standpunten over de oorlog, ‘traditionele waarden’ en het overheidsbeleid optekenen en doorgeven aan schoolbesturen, de politie of veiligheidsdiensten.

Privacy geschonden

“De Russische overheid doet er alles aan om haar sterk gepolitiseerde, ideologische verhaal aan de volgende generatie op te dringen”, zegt Struthers. “Wie daar niet in meegaat, wordt opgespoord en gestraft. Dit schendt het recht van kinderen op privacy, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van vereniging, ondermijnt het vertrouwen binnen scholen en berooft kinderen van hun individualiteit.”
Ze vervolgt: “De geest van een kind is geen eigendom van de staat. Toch lijkt de Russische overheid klaslokalen te behandelen als een voedingsbodem voor verzet, dat direct de kop ingedrukt moet worden.”

Oproep aan Rusland

Amnesty roept de Russische autoriteiten op om ervoor te zorgen dat het lesmateriaal de vrije meningsuiting en vrije uitwisseling van standpunten niet onderdrukt of verhindert, geen desinformatie bevat en het respect voor de mensenrechten niet ondermijnt. Leerlingen en leraren moeten toegang krijgen tot een breed scala aan bronnen en vrij kunnen discussiëren over geschiedenis en actuele gebeurtenissen, zonder angst voor represailles.

De overheid moet
• wetten en voorschriften intrekken die vreedzame meningsuiting bestraffen of afwijkende stemmen uit het onderwijs buitensluiten;
• onmiddellijk een einde maken aan het onrechtmatig in de gaten houden en profileren van kinderen en leraren;
• onrechtmatig verzamelde gegevens vernietigen;
• schadevergoeding bieden aan de getroffenen
• degenen die verantwoordelijk zijn voor schendingen ter verantwoording roepen.
Oproep aan de internationale gemeenschap

Amnesty roept de internationale gemeenschap op om
• deze kwesties in alle internationale fora bij de Russische overheid aan de orde te stellen;
• het werk van het onafhankelijke maatschappelijke middenveld ter bestrijding van propaganda en vervolging in het onderwijs te ondersteunen;
• degenen die met dergelijke vervolging worden geconfronteerd te helpen, onder meer door waar nodig visa aan hen te verstrekken.