Schendingen tijdens noodtoestand El Salvador mogelijk misdrijven tegen de menselijkheid 

De tijdelijke noodtoestand in El Salvador groeide in vier jaar uit tot een systeem met talloze mensenrechtenschendingen. Massale willekeurige arrestaties, gedwongen verdwijningen, marteling en sterfgevallen in detentie zijn aan de orde van de dag. Amnesty International concludeert dat dit neerkomt op misdrijven tegen de menselijkheid.

In het rapport “Security without rights: The impact of mass arbitrary detentions and denial of due process on the possible commission of crimes against humanity in El Salvador” documenteert Amnesty hoe de noodtoestand geleidelijk is omgevormd tot een permanent veiligheidsbeleid. Hierbij worden rechten langdurig afgenomen en wordt de rechtsstaat systematisch uitgehold.

Tijdelijke noodtoestand blijkt permanent

De regering van El Salvador riep in maart 2022 een noodtoestand uit om bendegeweld te bestrijden. Hiermee pauzeerde de regering tijdelijk grondrechten, waardoor de politie makkelijker mensen kon aanhouden.

Vier jaar later zijn er meer dan 90.000 mensen vastgehouden en ten minste 470 mensen in hechtenis overleden. Duizenden families zoeken nog altijd naar antwoorden over de verblijfplaats, de gezondheid of de juridische status van hun dierbaren.

“Veiligheid kan niet worden gebaseerd op willekeur, marteling, gedwongen verdwijningen en het belemmeren van een eerlijk proces”, aldus Ana Piquer van Amnesty International. “De staat heeft de plicht om de bevolking te beschermen tegen crimineel geweld en om misdrijven door bendes te onderzoeken en te bestraffen, maar die plicht geeft geen recht om ernstige schendingen van de mensenrechten te begaan.”

Onderzoek

Het rapport is gebaseerd op zes bezoeken tussen mei 2022 en januari 2025 en 109 interviews met slachtoffers, hun familieleden, advocaten, aanklagers, advocaten en leden van de Nationale Civiele Politie (PNC). Amnesty analyseerde tenlasteleggingen, juridische uitspraken, wetgevingsdecreten en meer dan 80 individuele zaken.

In het onderzoek beschrijven agenten een systeem met detentiequota, mondelinge instructies zonder onderbouwing en druk om dossiers te vervalsen, om willekeurige arrestaties een schijn van legaliteit te geven. Daarnaast toont het rapport aan dat Salvadoraanse autoriteiten verouderde databanken en profilering gebruiken om massale detenties te rechtvaardigen.

Rechtbanken legitimeren willekeurige arrestaties

De situatie is verergerd door de geleidelijke procedurele hervormingen van het strafrechtelijke systeem in El Salvador. In veel van de in het rapport gedocumenteerde gevallen controleren de rechtbanken het optreden van de politie, openbare aanklagers en andere overheidsinstanties niet meer. Rechtbanken zijn instanties geworden die willekeurige arrestaties goedkeuren en ernstige vrijheidsberovingen handhaven. Ook als er geen enkel bewijs is.

“In veel gevallen controleert niemand of de detenties rechtmatig zijn of niet. We brengen mensen gewoon binnen, het Openbaar Ministerie ontvangt het dossier, en dat is het dan. Geen enkele rechter ziet op dat moment iets,” aldus een PNC-agent die door Amnesty International werd geïnterviewd. “Tegen de tijd dat ze voor de rechter worden gebracht, zijn er vijftien dagen verstreken, en de rechters lezen gewoon de lijst aanklachten voor en bevestigen alles. Niemand vraagt of er geslagen is of dat er een arrestatiebevel was.”

Een strafrechtadvocaat vertelde Amnesty: “In veel gevallen doet het er niet meer toe of er bewijs is of niet. Het volstaat dat de politie zegt dat iemand ‘eruitziet als een bendelid’ om die persoon door het systeem te laten vervolgen. We zien gevallen waarin gedragingen niet individueel worden beoordeeld, specifieke feiten niet worden beschreven en detentie praktisch automatisch plaatsvindt.”

Noodtoestand is discriminerend

Amnesty International ziet dat er sinds de invoering van de noodtoestand in El Salvador sprake is van ernstige discriminatie. De meeste gedocumenteerde slachtoffers zijn afkomstig uit gemeenschappen die in armoede leven en gestigmatiseerd worden. Velen van hen hadden eerder al te maken met bendegeweld. Uit het onderzoek blijkt dat factoren zoals woonplaats, uiterlijk, sociaaleconomische status of niet-geverifieerde anonieme beschuldigingen vaak zijn gebruikt om arrestaties te rechtvaardigen.

Doden en gedwongen verdwijningen

Amnesty International rapporteert sterfgevallen in staatshechtenis, patronen van marteling en andere vormen van mishandeling. Hier valt ook langdurige isolatie onder, het systematisch onthouden van medische zorg en mensonwaardige detentieomstandigheden.

Het rapport laat ook patronen van gedwongen verdwijningen zien. De geïnterviewde familieleden beschreven wanhopige zoektochten in gevangenissen, lijkenhuizen en rechtbanken, zonder dat zij officiële informatie kregen over de verblijfplaats van hun dierbaren.

Hervormingen

Deze misstanden zijn geen op zichzelf staande gebeurtenissen. Ze zijn mogelijk gemaakt door een ingrijpende institutionele transformatie die al in 2021 is ingezet. Zowel rechters als de procureur-generaal zijn ontslagen. Juridische hervormingen perkten het recht op een eerlijk proces in terwijl de openbare veiligheid sterk gemilitariseerd werd.

Misdrijven tegen de menselijkheid

Amnesty International concludeert dat de gedocumenteerde patronen — massale willekeurige detenties, marteling, gedwongen verdwijningen en sterfgevallen in staatshechtenis — misdrijven tegen de menselijkheid kunnen zijn volgens Artikel 7 van het Statuut van Rome. Het is aannemelijk dat deze misdrijven zijn gepleegd als onderdeel van een wijdverbreide en systematische aanval op de burgerbevolking.

Oproep Amnesty International

Amnesty International roept de Salvadoraanse autoriteiten op om met een concreet en controleerbaar plan te komen om de noodtoestand te beëindigen. Er moeten weer eerlijke processen mogelijk zijn. Daarnaast moeten de gedocumenteerde mensenrechtenschendingen onafhankelijk worden onderzocht. Als er voldoende bewijs is, moeten de verantwoordelijken worden vervolgd voor misdrijven onder internationaal recht, waaronder mogelijk misdrijven tegen de menselijkheid.

Ook moeten internationale mensenrechtenorganisaties en -mechanismen onbeperkte toegang krijgen tot detentiecentra en rechtszaken die verband houden met de noodtoestand. Tot slot roept Amnesty de internationale gemeenschap op om het onafhankelijke toezicht op de mensenrechtensituatie in El Salvador en de internationale verantwoordingsmechanismen te versterken.