Europese overeenkomst met Rwanda herhaalt fouten uit het verleden
Tijdens de Migratieconferentie in Wenen bereikten Oostenrijk, Denemarken, Duitsland, Griekenland en Nederland overeenstemming over een regeling om mensen zonder verblijfsvergunning uit te zetten naar zogenaamde terugkeerhubs in Rwanda. Amnesty International stelt dat deze overeenkomst fouten uit het verleden herhaalt en roept de betrokken regeringen op zich terug te trekken uit het programma.
Volgens de plannen wordt in het kader van een ‘proefproject’ naar verwachting in 2027 een eerste groep mensen zonder verblijfsrecht in de EU naar Rwanda worden overgebracht.
Onwettig, ontuitvoerbaar en duur
Mensen sturen naar een land waar ze nog nooit zijn geweest, is onverantwoord. Er bestaat een reëel gevaar dat de overeenkomst met Rwanda, met zijn beperkte mogelijkheden voor toezicht, een plek wordt waar mensenrechten niet worden nageleefd.
Amnesty International stelt dat mensen zonder papieren geen pionnen mogen worden in afschrikkingspolitiek. De nadelen van dit soort migratieovereenkomsten zijn inmiddels afdoende gedocumenteerd: van de overeenkomst tussen Italië en Albanië en de poging van het Verenigd Koninkrijk om mensen gedwongen naar Rwanda te sturen, tot het offshore-detentiesysteem van Australië. Al deze pogingen om mensen naar landen te sturen waarmee ze geen band hebben, zijn onwettig, onuitvoerbaar en duur gebleken.
Overal waar dergelijke regelingen zijn ingevoerd, leidden ze tot rampzalige mensenrechtenschendingen en hadden een verwoestende impact op de asielstelsels. Bovendien heeft de eerdere samenwerking van de EU met landen als Libië op het gebied van migratie aangetoond dat zij niet in staat – of niet bereid – is om de mensenrechten effectief te handhaven, ondanks theoretische waarborgen.
Mensenrechtenverplichtingen
‘Terugkeerhubs’ brengen een verhoogd risico op refoulement met zich mee, zowel in de terugkeercentra zelf, als bij verdere uitzettingen. Ze geven aanleiding tot zorg over marteling, onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing die tijdens en na de overbrenging zou kunnen plaatsvinden. De onzekerheid over welke staat bevoegd is en welke staat verantwoordelijk is voor de bescherming van terugkeerders, zou ook van invloed kunnen zijn op de toegang van mensen tot effectieve rechtsmiddelen tegen schendingen die zij in ‘terugkeerhubs’ ondervinden. De Speciale Rapporteur van de VN voor de mensenrechten van migranten wees er eveneens op dat het uitbesteden van migratiecontrole aan derde landen en particuliere organisaties het moeilijker maakt om de juridische verantwoordelijkheid voor mensenrechtenschendingen toe te wijzen. Dit ontslaat staten echter niet van hun mensenrechtenverplichtingen.
Terugkeerverordening EU
De nieuwe terugkeerverordening van de EU staat alleen uitzettingscentra toe in staten die voldoen aan internationale mensenrechtennormen. De VN-werkgroep over willekeurige detentie merkte in 2026 op dat de Rwandese autoriteiten “de oppositie en afwijkende meningen onderdrukken en politieke tegenstanders, journalisten en mensenrechtenverdedigers vervolgen op grond van vage misdrijven”. In 2023 oordeelde het Britse Hooggerechtshof dat de regeling tussen het Verenigd Koninkrijk en Rwanda onwettig was en in strijd met het beginsel van non-refoulement.
Lange geschiedenis van mensenrechtenschendingen
Rwanda kent een lange geschiedenis van mensenrechtenschendingen en het aanvallen van politieke tegenstanders en critici van de regering, van wie sommigen in, maar ook buiten Rwanda zijn vermoord, ontvoerd of bedreigd.
Andere ernstige schendingen van de mensenrechten zijn onder meer: marteling van gedetineerden, willekeurige arrestaties, het ontbreken van internationale normen voor een eerlijk proces, en ernstige beperkingen van de vrijheid van meningsuiting en vergadering. De steun van Rwanda aan het Front voor de Heroprichting van de Natie (FRN, een voortzetting van onder meer de M23-beweging) kan betekenen dat Rwanda betrokken is bij oorlogsmisdaden. Het FRN is een gewapende groepering in het oosten van de Democratische Republiek Congo die zich schuldig heeft gemaakt aan ernstige misdrijven, waaronder standrechtelijke executies, groepsverkrachtingen en plunderingen.