Vrijheid van meningsuiting

Het recht op vrijheid van meningsuiting wordt in het VN-verdrag (BuPo) beschreven als de vrijheid inlichtingen en denkbeelden van welke aard ook te vergaren, te ontvangen en door te geven, ongeacht grenzen en ongeacht de vorm. Het recht garandeert dat burgers zonder vrees voor vervolging hun mening tot uitdrukking kunnen brengen – in gesprekken en gedrukte tekst, in tekeningen en liedjes, op radio, televisie en internet. Ook mag informatie in beginsel vrijelijk worden vergaard en verspreid, zoals door de pers (zie persvrijheid, hieronder).

Het recht op vrijheid van meningsuiting en informatie is opgenomen in de meeste grondwetten, ook in de Nederlandse. In sommige landen schrijft de wet voor dat geuite meningen niet mogen afwijken van een bepaalde religie of ideologie. Zo’n beperking is in strijd met internationaal recht.

Wettige beperkingen

Andere beperkingen zijn wel wettig: in het belang van de rechten of goede naam van anderen, in het belang van de nationale veiligheid, dan wel ter bescherming van de openbare orde, de volksgezondheid of de goede zeden. Ook het aanzetten tot discriminatie en rassengeweld, en het uiten van hate speech zijn verboden volgens het Verdrag tegen rassendiscriminatie. In het VN-verdrag (BuPo) wordt artikel 19, dat de vrijheid garandeert om 'zonder inmenging meningen te koesteren', gevolgd door artikel 20 dat beperkingen stelt: oorlogspropaganda is verboden, en ook 'het oproepen tot nationalistische, raciale of religieuze haat die aanzet tot discriminatie, vijandigheid of geweld'. De VN hebben een speciale rapporteur over vrijheid van meningsuiting, een functie die onder meer is vervuld door de Joegoslavische jurist Danilo Türk.

Amnesty zet zich in voor mensen die worden vervolgd omdat ze hun recht op vrijheid van meningsuiting gebruiken, binnen de grenzen van het internationaal recht. Amnesty voert ook actie tegen discriminatie. De 'vrijheid van meningsuiting' mag nooit een excuus zijn om doelbewust haatdragende uitlatingen over personen bevolkingsgroepen te doen.

De vrijheid van meningsuiting heeft veel aspecten. Het onderstaande is een samenvatting van de Nederlandse situatie. Voor de internationale situatie, zie de afzonderlijke trefwoorden.

• Censuur is het vooraf verbieden dat bepaalde meningen worden geuit of bepaalde informatie naar buiten komt. In beginsel mag een Nederlandse rechter alleen achteraf oordelen. De rechter kan niet verbieden dat iemand een mening gaat uiten of informatie gaat verspreiden. De rechter mag wel oordelen dat die uiting of verspreiding achteraf gezien strafbaar of onrechtmatig was. Dan kan de rechter bijvoorbeeld een boete opleggen voor die daad en een boete vaststellen voor elk volgende keer dat het gebeurt. 
  In bijzondere gevallen mag een rechter vooraf het openbaar maken van informatie verbieden. Bijvoorbeeld, als blijkt dat in de media militaire geheimen dreigen te worden onthuld. Anderzijds kan openbaarmaking van militaire geheimen gerechtvaardigd worden als de praktijken duidelijk in strijd zijn met de mensenrechten.

• Belediging is in Nederland in sommige vormen strafbaar. De wet maakt een onderscheid tussen smaad, laster (dat is moedwillig leugens vertellen) en de 'gewone' belediging. Belediging van o.m. ambtenaren in functie, de rechterlijke macht, het koningshuis en een bevriend staatshoofd is verboden. In 2008 werd een man veroordeeld die in dronkenschap de koningin voor ‘kankerhoer’ had uitgescholden en beledigende opmerkingen naar agenten had geschreeuwd. Als Justitie niet tot vervolging overgaat, kan iemand die zich beledigd voelt zelf naar de rechter stappen. De rechter kan komen tot een veroordeling voor laster, aantasting van de goede naam, schending van de privacy of haatspraak. Het komt niet vaak tot zo’n vonnis. Smalende godslatering is ook strafbaar, zie hieronder.
   
• Haatspraak (hate speech) is de aanduiding van uitspraken en uitingen die een duidelijke bedoeling hebben om een bepaalde groep te discrimineren of tot het plegen van geweld tegen zo'n groep op te roepen. Het is nooit gemakkelijk vast te stellen wat wel of niet haatspraak moet heten. De tijdgeest, het politieke klimaat van het moment, voorafgaande gebeurtenissen en andere factoren worden betrokken in een rechterlijk oordeel daarover.

  De Nederlandse evangelisten Jenny en Lucas Goeree werden tussen 1985 en 1989 meermalen veroordeeld omdat ze stelden dat de joden de Holocaust 'over zichzelf hadden afgeroepen' door de Messias niet te erkennen. In de jaren 1995-1997 veroordeelden opeenvolgende rechters Hans Janmaat, de Tweede Kamer-vertegenwoordiger van de Centrumpartij die leuzen voerde als 'Vol = vol' en 'Eigen volk eerst'. De veroordelingsgronden waren het aanzetten tot discriminatie en tot 'etnische zuiveringen'. De spotprenttekenaar Gregorius Nekschot, die godsdiensten en ideologieën op de hak neemt, werd in 2008 anderhalve dag vastgehouden op verdenking van 'belediging dan wel aanzetten tot haat wegens ras, godsdienst of levensovertuiging'. Het kwam niet tot een veroordeling.

  Tegen PVV-parlementariër Geert Wilders, die de Koran een een 'fascistisch boek' noemde, ging het Openbaar Ministerie in 2009 over tot vervolging, wegens het aanzetten tot haat en discriminatie tegen moslims en hun geloof.  

• Blasfemie (godslastering) is in de meeste landen nog altijd bij wet verboden, maar de praktijk verschilt sterk en de wereldwijde tendens is er een van afschaffing. In Nederland is 'smalende godslastering' strafbaar. Maar de Hoge Raad oordeelde in 2009 dat het beledigen van een godsdienst geen voldoende grond is voor een veroordeling, ook niet als de aanhangers van die godsdienst zich daar beledigd door voelen. In Nederland vindt een groot deel van het parlement dat artikel 147 over smalende godslastering uit het Wetboek van strafrecht moet worden gehaald. Al decennia is niemand in Nederland voor blasfemie veroordeeld.
   
• Privacy-wetgeving beschermt tegen het zomaar doen van onthullingen over het privéleven van anderen. De rechter moet afwegen of met een onthulling een maatschappelijk belang wordt gediend. In het algemeen geldt: hoe 'publieker' de figuur, hoe meer mag. Het kan van maatschappelijk belang zijn om iets van het privéleven van een minister of een bekende persoon te onthullen. Zo iemand kan dan altijd nog naar de rechter stappen. De rechter beschermt vooral degenen die geen publieke functies of zelfgekozen openbare persoonlijkheid hebben.

  Een winkelier moest uit zijn zaak een foto weghalen van een vrouw die iets gestolen had; een tv-zender mocht zonder toestemming gemaakte beelden van een raadsvergadering niet uitzenden. want 'ook mensen in publieke functies hebbben aanspraak op bescherming van hun persoonlijke levenssfeer'. 

• Holocaustontkenning is in Nederland verboden. De Hoge Raad oordeelde in 1997 (Verbeke-arrest) dat holocaustontkenning een vorm van ‘strafbare discriminatie’ is. De redenering achter het verbod is dat de historische feiten van de massavernietiging van de joden onloochenbaar zijn, en dat ontkenning daarvan een vorm van discriminatie (antisemitisme) is. Om diezelfde reden adopteert Amnesty mensen die voor holocaustontkenning in de gevangenis komen niet als gewetensgevangenen. Ontkenning van andere genocides, zoals die op de Armeniërs in Turkije rond 1915, is in sommige landen strafbaar gesteld, maar niet in Nederland.
   
• Homofobie is niet strafbaar. Laatdunkende opmerkingen over homo's ook niet, tenzij ze haatspraak zijn. In 2008 werd de Nederlandse weblogger Ertan wél veroordeeld voor het herhaaldelijk aanzetten tot haat en geweld tegen homo’s. Hij had onder meer geschreven: 'Zodra de islamitische wet van kracht is in Nederland zal ik de eerste zijn die elke protesterende homo, met het hoofd naar beneden, van de Westertoren af zal duwen.' 
   
• Persvrijheid is opgenomen in Artikel 7.1 van de Nederlandse Grondwet: 'Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet'. Voor media als radio en tv geldt dat in grote lijnen ook. De persvrijheid is volgens de grondwet ‘niet van toepassing op het maken van handelsreclame’.

  Voor reclame gelden aanvullende regels, bijvoorbeeld beperkingen op wat je mag zeggen over concurrenten, voor reclame voor rookwaar en alcohol, voor politieke reclame enzovoorts. In Nederland worden de media zelden veroordeeld voor misbruik van de persvrijheid. Blijkens de rechtspraak is wat strafbaar is onder meer: aanzetten tot geweld tegen minderheidsgroepen; ongegronde belediging; het openbaar maken van bepaalde bedrijfsgeheimen; verregaande openbaarmaking van privé-gegevens; en het maken, bezitten en verspreiden van kinderporno.  

• Volgens de Nederlandse Wet openbaarheid van bestuur (Wob), sinds 1980 van kracht, is openbaarheid van documenten van de overheid de regel en geheimhouding de uitzondering. Burgers kunnen voor openbaarmaking van informatie eventueel een beroep op de rechter doen. Belangrijke redenen om openbaarmaking van overheidsdocumenten niet toe te staan zijn onder meer militaire geheimhouding, bescherming van de privacy en bescherming van de openbare orde. 
   
• Academische vrijheid geeft het recht vrijelijk wetenschappelijk onderzoek te doen en de resultaten daarvan te verbreiden. Dit recht wordt bedreigd door censuur op publicaties of de verbreiding of verspreiding van kennis via het internet, het bedreigen en opsluiten van academici en studenten, en het sluiten van scholen en universiteiten. 
   
• Intellectueel eigendom en auteursrecht (copyright) beschermen degenen die iets hebben gecreëerd: een boek, een ontwerp, een uitvinding, een procédé. Ideeën vallen niet onder het auteursrecht. Auteursrecht is een vorm van intellectueel eigendom. 
   
• Pornografie is in onder meer Denemarken, Zweden en Nederland in bijna geen enkele vorm strafbaar, met uitzondering van kinderporno. Pornografie met personen vanaf 18 jaar is wettelijk toegestaan. Het is echter verboden is om mensen onverhoeds met pornografie te confronteren. 
   
• Internetcensuur: Ook voor internet geldt de vrijheid van meningsuiting; dus geldt eveneens de beperking dat je niet mag aanzetten tot discriminatie en geweld. Het via internet verspreiden en binnenhalen van kinderporno is strafbaar. In Nederland mag de politie IP-adressen achterhalen, maar als die zijn afgeschermd mag dat alleen met toestemming van de rechter. Justitie kan in bijzondere gevallen de providers dwingen de ip-adressen van gebruikers door te geven. Zo eiste in oktober 2008 de Amsterdamse rechter bij Google gebruiksgegevens op in een zaak over bedrijfsspionage. 
   
• Terrorisme: In 2005 opperde de Nederlands minister van Justitie het goedpraten (‘apologie’) van terreurdaden strafbaar te stellen. Voor een reactie op dit voorstel, lees Amnesty's reactie hier.

Belangrijke organisaties ter bescherming van de vrijheid van meningsuiting zijn:

• Amnesty International www.amnesty.org en www.amnesty.nl
• Human Rights Watch www.hrw.org
• Verslaggevers zonder Grenzen www.rsf.org
• Art. 1 (landelijke vereniging tegen racisme en discriminatie) www.art1.nl
• Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) www.njcm.nl
• Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) www.nvj.nl
• Article 19 www.article19.org
• International Freedom of Expression eXchange (IFEX) www.ifex.org
• Vereniging Vrijbit vrijbit.nl 
• Instituut voor Informatierecht (IViR) www.ivir.nl
• UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression www2.ohchr.org/english/issues/opinion/index.htm 
• UN Special Rapporteur on freedom of religion or belief www2.ohchr.org/english/issues/religion/index.htm
• UN Special Rapporteur on Contemporary forms of racism, racial discrimination, xenophobia and related intolerance www2.ohchr.org/english/issues/racism/rapporteur/index.htm