De werkelijke drijfveren van Karadzic

Het Internationaal Strafhof wees dit jaar – tien jaar na zijn oprichting – het eerste vonnis. De Congolese krijgsheer Thomas Lubanga kreeg veertien jaar cel voor zijn betrokkenheid bij het rekruteren van kindsoldaten die hij onder andere gebruikte als lijfwachten.

Werkwijze Strafhof

Het bijna zeshonderd pagina’s tellende vonnis biedt een rijkdom aan details over de burgeroorlog die in 2002 en 2003 woedde in Congolese provincie Ituri. Het geeft – voor de liefhebbers – ook een interessante inkijk in de werkwijze van het Strafhof‚ de strategie van de aanklager en de manier waarop slachtoffers deelnamen aan het proces. Maar over de persoon Lubanga en zijn persoonlijke omstandigheden‚ zijn drijfveren of motieven komen we niet veel te weten. De krijgsheer en voormalige psycholoog ontkent de aantijgingen. ‘Ik heb beschermd wat de mens het meest dierbaar is‚ namelijk het leven‚ en ben opgestaan voor een onderdrukt volk’‚ stelde hij aan het eind van zijn proces.

Zuiveringscampagnes

Zo’n zinsnede hoorden we dit najaar ook tijdens het proces tegen de Bosnisch-Servische leider Radovan Karadžic’ voor het Joegoslaviëtribunaal.
‘Ik zou beloond moeten worden voor alle goede dingen die ik heb gedaan tijdens de oorlog’‚ begon de voormalige psychiater zijn verdediging.

Karadžic’ wordt verdacht van genocide‚ misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven. Meer dan honderdduizend doden vielen er in Bosnië‚ wat volgens de aanklagers voor het grootste deel het gevolg was van de etnische zuiveringscampagnes door de Bosnische Serviërs‚ onder leiding van Karadžic’. Maar de verdachte noemt zichzelf een zachtaardige en literaire man‚ die alles had gedaan om de vrede te bewaren in Bosnië. Hij had niets tegen andere bevolkingsgroepen‚ vertelde hij de rechters. ‘Ik had een kapper die moslim was!’ zei hij.

Bagatelliseren

De politieke en militaire leiders van weleer die zich moeten verantwoorden tegenover internationale tribunalen tonen zich bedreven in het  voeren van hun verdediging. Ze proberen verscheidene strategieën uit om de feiten naar hun hand te zetten. Het bagatelliseren van de eigen macht is er een van. Voormalig Servische president Slobodan Miloševic’ maakte er graag grappen over. ‘Ik word nog verantwoordelijk gesteld voor iedere verkeersdode in Belgrado!’ riep hij eens.

Een aantal verdachten voerde voor het Joegoslavie-tribunaal aan dat zij in de chaos van de oorlog de controle waren verloren over hun manschappen en partijgenoten. En er werden ook ‘excuses’ van stal gehaald‚ bekend van vroegere tijden. De Bosnisch-Servische generaal Zdravko Tolimir‚ vervolgd voor zijn betrokkenheid bij de massamoord in Srebrenica‚ bestond het vol te houden dat hij slechts bevelen had uitgevoerd.

Adolf Eichmann

De internationale rechters hechten over het algemeen weinig waarde aan de versie van de gebeurtenissen die door verdachten te berde wordt gebracht – zie de straffen die het Joegoslavië-tribunaal oplegde. Maar bij ons‚ het publiek‚ blijven de verklaringen van verdachten en hun interpretatie van historische gebeurtenissen nog wel eens hangen.

Het beruchtste voorbeeld is de strafzaak tegen nazikopstuk Adolf Eichmann. Lang waren wij in de ban van Hannah Arendts typering van Eichmann als ‘banale’ bureaucraat‚ de man die de plannen van anderen had uitgevoerd en volgens hemzelf een radartje in een groter geheel was geweest. Het recent verschenen boek Eichmann in Argentinië van de Duitse filosofe Bettina Stangneth toont aan dat Arendts conclusies‚ die ze baseerde op Eichmanns eigen verklaringen tijdens zijn proces‚ niet kloppen. Het waren geen banale maar uiterst kwade intenties‚ die Eichmann dreven.

In Argentinië‚ waarheen hij na de oorlog vluchtte en waar hij uiteindelijk werd ontmaskerd‚ zou hij hebben verklaard dat hij met volle overtuiging miljoenen Joden de dood in had gestuurd en dat hij betreurde dat het er niet meer waren geweest. Karadžic’ zal het komende jaar zíjn visie geven op de geschiedenis. Over zijn werkelijke drijfveren zullen we weinig te weten komen. Daarvoor is het wachten op biografen die even diep graven als Bettina Stangneth.