In Memoriam Theo van Boven

Op 9 mei overleed professor Theo van Boven, decennialang een invloedrijke stem in de wereldwijde mensenrechtenbeweging.

Mensenrechten draaien uiteindelijk altijd om de slachtoffers van schendingen ervan. Dat was de heilige overtuiging en drijfveer voor Theo van Boven (1934 – 2026). Slachtoffers, zag Van Boven al vroeg in zijn carrière, trekken altijd aan het kortste eind, zelfs als het om rechtsherstel gaat. Daar wilde hij verandering in brengen. 

Van Boven, diplomaat, hoogleraar, VN-expert, lastpost en altijd een beetje activist, studeerde rechten in Leiden en Dallas (VS), doceerde mensenrechten aan de UvA, schreef een proefschrift over de vrijheid van godsdienst en werd in 1977 directeur van de mensenrechtendivisie van de VN in Genève.  

Toentertijd spraken diplomaten aldaar nog in veilige, algemene termen met elkaar over mensenrechten. Namen en rugnummers werden, behalve hooguit achter gesloten deuren, niet genoemd. Zelfs omfloerste verwijzingen naar herleidbare concrete situaties werden matig gewaardeerd, om het diplomatiek te zeggen. 

Theo van Boven wilde deze steriele benadering veranderen: landen die zich schuldig maakten aan ernstige mensenrechten­schendingen zouden uitdrukkelijk genoemd moeten worden in de VN-Mensenrechtencommissie en in rapporten en verklaringen van zijn divisie. Van Boven voegde de daad bij het woord.  

Hij had de tijd mee, althans even. In 1977 trad de regering-Carter aan in de VS. Mensenrechten zouden, zij het met pijnlijke inconsistentie, een veel prominentere rol gaan spelen in het Amerikaanse buitenlandbeleid. Amnesty International ontving in hetzelfde jaar de Nobelprijs voor de vrede. Dat verschafte politiek kapitaal aan Amnesty en andere ngo’s, belangrijke bondgenoten voor Van Boven. Hij wilde hun positie in het VN-mensenrechtenregime, ook als spreekbuizen van slachtoffers, graag versterken. 

Toch stak de tegenwind al snel op. Van Bovens onderzoeken naar folteringen en ‘verdwijningen’ in militaire dictaturen zoals Argentinië, Chili en Guatemala vielen aldaar, maar ook elders in slechte aarde. Hij kreeg te maken met een heuse lastercampagne: Van Boven moet weg. Aanvoerder daarvan was de Argentijnse VN-ambassadeur in Genève Gabriel Martinez. Hij greep elke gelegenheid aan om de VN als mensenrechtenbeschermer een papieren tijger te laten blijven. Nadat in 1981 Ronald Reagan het Witte Huis betrad en een jaar later de Peruaan Javier Pérez de Cuéllar aantrad als nieuwe secretaris-generaal van de VN  was het pleit beslecht. Deze diplomatieke strijd is door Guardian-journalist Iain Guest uitgebreid opgetekend in De vuile oorlog – De Argentijnse junta en de mensenrechten (1990). 

Theo van Boven werd hoogleraar internationaal recht in Maastricht, maar keerde  regelmatig terug naar het VN-circuit, bijvoorbeeld als eerste Griffier van het Joegoslavië Tribunaal, als Speciaal Rapporteur inzake het recht op restitutie, compensatie en rehabilitatie, als Nederlandse delegatieleider bij de diplomatieke conferentie die leidde tot de oprichting van het Internationaal Strafhof en als Speciaal Rapporteur inzake foltering en wrede, onmenselijke en vernederende behandeling. In 2004 zorgde zijn rapport over detentie van terrorismeverdachten in Spanje voor veel Europees ongemak. 

In Nederland mengde hij zich in publieke debatten over Zorreguieta, Srebrenica en Afghanistan. Altijd vanuit het perspectief van slachtoffers. 

Samen met zijn Egyptisch-Amerikaanse collega Cherif Bassiouni stond hij aan de basis van de VN Beginselen inzake het recht op een rechtsmiddel en herstel voor slachtoffers van grove schendingen van internationale mensenrechten en ernstige schendingen van internationaal humanitair recht. De Algemene Vergadering van de VN aanvaardde deze beginselen in 2005. Het was een erkenning van de rechten van slachtoffers waarvoor Van Boven meer dan een kwart eeuw had gestreden. Als eerbetoon aan beide juristen – en vanwege hun zelfs voor VN-begrippen tamelijk lange titel – staan deze beginselen bekend als de Van Boven/Bassiouni beginselen. 

Het zal een kroon op zijn werk zijn geweest. Of was dat toch dat eredoctoraat dat hij in 2009 ontving van de Universiteit van Buenos Aires? 

Theo van Boven overleed op 9 mei 2026. 

Lars van Troost namens Amnesty International, 13 mei 2026.