Politieagenten voeren in maart 2011 op ruwe wijze een politiek activist af bij een demonstratie in de Azerbeidzjaanse hoofdstad Baku
© IRFS

Vrijheid van meningsuiting

Voor verdedigers van mensenrechten is het vrije woord cruciaal. Sinds onze oprichting komen we op voor de vrijlating van alle gewetensgevangenen: mensen die alleen maar vastzitten om wat ze vinden. Vrije toegang tot informatie, bijvoorbeeld via kranten, televisie of internet, is essentieel voor een goed functionerende rechtsstaat. Daarom voeren we actie wanneer de toegang tot internet beperkt is of als de persvrijheid aan banden is gelegd.

Het probleem

Mensen die voor hun mening uitkomen in landen waar kritiek niet wordt geduld, steken hun nek uit. Ze treden in de openbaarheid om te pleiten voor hun rechten en die van anderen. Daardoor zijn zij een gemakkelijke prooi voor de autoriteiten en voor anderen, zoals gewapende groeperingen, zakelijke belangengroepen en religieuze leiders. Ze worden bedreigd, gevangengezet, gemarteld of zelfs vermoord en daarmee zelf slachtoffer van mensenrechtenschendingen.

Doodsbedreiging, ontvoering, gevangenisstraf

Sommigen ontvangen anonieme doodsbedreigingen om hen te dwingen hun werk te staken. Anderen worden ontvoerd en mishandeld tijdens hun gevangenschap. Agenten maken zich schuldig aan marteling om mensen tot een ‘bekentenis’ te dwingen, of als wraak voor het bekendmaken van misstanden.

Critici worden opgepakt na verzonnen aanklachten en verdwijnen voor lange tijd in de gevangenis, worden gedwongen opgenomen in een psychiatrische kliniek, of krijgen een ‘heropvoeding’ in een arbeidskamp. En er zijn pesterijen, zoals het in beslag nemen van reisdocumenten, het aftappen van telefoons of het dwarsbomen van advocaten door te dreigen hen uit hun ambt te zetten.

© Ayman Aref Saad
De Egyptische fotojournalist Mahmoud Abu Zeid, ook bekend als Shawkan, in de rechtszaal op 10 mei 2016. Shawkan is een gewetensgevangene.

Vervolging voor ‘terrorisme’ en onderdrukkende wetten

Sinds de aanval op de Twin Towers in New York op 11 september 2001, is wereldwijd de jacht op terroristen uitgebreid. Maar de autoriteiten hebben het niet alleen gemunt op mensen die werkelijk terroristische aanslagen willen plegen. Met lastercampagnes worden mensenrechtenverdedigers in een kwaad daglicht gesteld, door te doen alsof ze terroristen zijn. ‘Veiligheidsmaatregelen’ worden ingezet om critici tegen te werken. Ze mogen bijvoorbeeld hun stad niet verlaten of worden veroordeeld omdat ze een gevaar voor de staat zouden zijn. Kantoren van organisaties worden binnengevallen, vernield of onder valse voorwendselen gesloten. En met onderdrukkende wetten wordt de vrijheid van meningsuiting aan banden gelegd.

Bekijk het dossier Contraterrorisme

Wat doet Amnesty?

  • Sinds haar oprichting in 1961 zet Amnesty zich in voor het recht op vrijheid van meningsuiting. Dat deden – en doen we nog steeds – door op te komen voor gewetensgevangenen, die alleen maar vanwege hun mening vastzitten.
  • In tal van landen wordt de vrije meningsuiting beperkt door onderdrukkende wetten. Amnesty Nederland richt zich met name op een aantal landen waar het met de vrije meningsuiting slecht is gesteld: Rusland, China, Turkije, Saudi-Arabië en Indonesië. Met nieuwe wetten krijgen de autoriteiten steeds meer middelen in handen om critici van de regering monddood te maken. Door druk uit te blijven oefenen probeert Amnesty te bewerkstelligen dat die wetten aangepast worden.
  • Amnesty vindt het cruciaal dat in deze, en andere, landen de richtlijnen van de Europese Unie voor de vrijheid van meningsuiting worden nageleefd. Die richtlijnen geven diplomaten op ambassades een arsenaal aan mogelijkheden om de vrije meningsuiting te bevorderen.
© Amnesty International
Demonstratie voor de Ambassade van Saudi-Arabië in Den Haag voor de vrijlating van Raif Badawi.

Ontwikkelingen

Persvrijheid neemt nog steeds af

De mate van vrijheid van meningsuiting is onder meer te meten door te kijken naar de mate van persvrijheid en internetvrijheid. Het Freedom House doet dit jaarlijks en constateerde dat de persvrijheid in 2015 het laagste punt in twaalf jaar had bereikt. Slechts 13 procent van de wereldbevolking geniet van een vrije pers. Dat betekent dat voor hen het politieke nieuws breed wordt weergegeven, dat de veiligheid van journalisten is gegarandeerd, dat staatsinmenging in mediazaken minimaal is en dat de pers niet blootstaat aan wettelijke beperkingen of economische druk.

De afname van de persvrijheid schijft Freedom House toe aan twee factoren: een toegenomen partijdigheid en polarisatie in de media in een land, en intimidatie en fysiek geweld tegen journalisten. Dit speelt met name in het Midden-Oosten, waar regeringen en milities steeds vaker journalisten en media onder druk zetten, zodat die hun kant kiezen. Als je niet voor ons bent, ben je tegen ons, is dan de boodschap.

De landen waar de persvrijheid het sterkst aan banden werd gelegd, zijn Bangladesh, Turkije, Burundi, Frankrijk, Servië, Jemen, Egypte, Macedonië en Zimbabwe.

Ook minder vrijheid op internet

Voor het zesde achtereenvolgende jaar daalde in 2015 wereldwijd ook de vrijheid op internet. Meer regeringen dan ooit tevoren richtten hun pijlen op sociale media en apps om de snelle verspreiding van informatie tegen te gaan. Dat gebeurde met name ten tijde van protesten tegen de regering.

Tweederde van alle internetgebruikers leeft in landen waar kritiek op de regering, het leger of het staatshoofd niet is toegestaan. Ook gebruikers van sociale media liggen onder vuur. In 38 landen werden in 2015 mensen opgepakt nadat ze een bericht hadden geplaatst. Van alle internetgebruikers woont 27 procent in een land waar mensen werden gearresteerd vanwege het publiceren, delen of simpelweg liken van een bericht op Facebook.

Gebruikers van sociale media hoorden ongekende straffen tegen zich uitspreken, zoals de arrestatie van iemand die de spot dreef met de lievelingshond van de Thaise koning. Autoriteiten richten zich op een steeds breder scala van vrije meningsuitingen, waaronder sites waar digitale petities worden aangeboden of waar tot protest wordt opgeroepen, sites die de visie van de politieke oppositie verspreiden, en sites waar LHBTI-onderwerpen aan de orde komen (lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen, trans- en interseksuelen).

Amnesty’s oproep

We roepen regeringen op de volgende maatregelen te nemen:

  • Onmiddellijke en onvoorwaardelijke vrijlating van gewetensgevangenen wereldwijd.
  • Afschaffing van onderdrukkende wetten die het uiten van je mening en geweldloos protest strafbaar maken. Die wetten zijn vaak bijzonder vaag geformuleerd, waardoor critici gemakkelijk vals beschuldigd en veroordeeld kunnen worden.
  • Vrije toegang tot informatie voor iedereen.