Politieagenten voeren in maart 2011 op ruwe wijze een politiek activist af bij een demonstratie in de Azerbeidzjaanse hoofdstad Baku
© IRFS

Vrijheid van meningsuiting

Voor verdedigers van mensenrechten is het vrije woord cruciaal. Sinds onze oprichting komen we op voor de vrijlating van alle gewetensgevangenen: mensen die alleen maar vastzitten om wat ze vinden. Vrije toegang tot informatie, bijvoorbeeld via kranten, televisie of internet, is essentieel voor een goed functionerende rechtsstaat. Daarom voeren we actie wanneer de toegang tot internet beperkt is of als de persvrijheid aan banden is gelegd.

Het probleem

Mensen die voor hun mening uitkomen in landen waar kritiek niet wordt geduld, steken hun nek uit. Ze treden in de openbaarheid om te pleiten voor hun rechten en die van anderen. Daardoor zijn zij een gemakkelijke prooi voor de autoriteiten en voor anderen, zoals gewapende groeperingen, zakelijke belangengroepen en religieuze leiders. Ze worden bedreigd, gevangengezet, gemarteld of zelfs vermoord en daarmee zelf slachtoffer van mensenrechtenschendingen.

Doodsbedreiging, ontvoering, gevangenisstraf

Sommigen ontvangen anonieme doodsbedreigingen om hen te dwingen hun werk te staken. Anderen worden ontvoerd en mishandeld tijdens hun gevangenschap. Agenten maken zich schuldig aan marteling om mensen tot een ‘bekentenis’ te dwingen, of als wraak voor het bekendmaken van misstanden.

Critici worden opgepakt na verzonnen aanklachten en verdwijnen voor lange tijd in de gevangenis, worden gedwongen opgenomen in een psychiatrische kliniek, of krijgen een ‘heropvoeding’ in een arbeidskamp. En er zijn pesterijen, zoals het in beslag nemen van reisdocumenten, het aftappen van telefoons of het dwarsbomen van advocaten door te dreigen hen uit hun ambt te zetten.

© Ayman Aref Saad
De Egyptische fotojournalist Mahmoud Abu Zeid, ook bekend als Shawkan, in de rechtszaal op 10 mei 2016. 

Vervolging voor ‘terrorisme’ en onderdrukkende wetten

Sinds de aanval op de Twin Towers in New York op 11 september 2001, is wereldwijd de jacht op terroristen uitgebreid. Maar de autoriteiten hebben het niet alleen gemunt op mensen die werkelijk terroristische aanslagen willen plegen. Met lastercampagnes worden mensenrechtenverdedigers in een kwaad daglicht gesteld, door te doen alsof ze terroristen zijn. ‘Veiligheidsmaatregelen’ worden ingezet om critici tegen te werken. Ze mogen bijvoorbeeld hun stad niet verlaten of worden veroordeeld omdat ze een gevaar voor de staat zouden zijn. Kantoren van organisaties worden binnengevallen, vernield of onder valse voorwendselen gesloten. En met onderdrukkende wetten wordt de vrijheid van meningsuiting aan banden gelegd.

Bekijk het dossier Contraterrorisme

Wat doet Amnesty?

  • Sinds haar oprichting in 1961 zet Amnesty zich in voor het recht op vrijheid van meningsuiting. Dat deden – en doen we nog steeds – door op te komen voor gewetensgevangenen, die alleen maar vanwege hun mening vastzitten.
  • In tal van landen wordt de vrije meningsuiting beperkt door onderdrukkende wetten. Amnesty Nederland richt zich met name op een aantal landen waar het met de vrije meningsuiting slecht is gesteld: Rusland, China, Turkije, Saudi-Arabië en Indonesië. Met nieuwe wetten krijgen de autoriteiten steeds meer middelen in handen om critici van de regering monddood te maken. Door druk uit te blijven oefenen probeert Amnesty te bewerkstelligen dat die wetten aangepast worden.
  • Amnesty vindt het cruciaal dat in deze, en andere, landen de richtlijnen van de Europese Unie voor de vrijheid van meningsuiting worden nageleefd. Die richtlijnen geven diplomaten op ambassades een arsenaal aan mogelijkheden om de vrije meningsuiting te bevorderen.
© Amnesty International
Demonstratie voor de Ambassade van Saudi-Arabië in Den Haag voor de vrijlating van Raif Badawi.

Ontwikkelingen

Persvrijheid neemt nog steeds af

De index voor persvrijheid van Reporters without Borders, die jaarlijks de situatie van de persvrijheid in 180 landen en gebieden evalueert, laat zien dat journalistiek in 2021 in 73 landen volledig wordt geblokkeerd of ernstig wordt belemmerd en in 59 andere wordt beperkt. Samen vormen deze landen 73 procent van alle 180 landen op de index. De landen worden aangemerkt als ‘zeer slechte’, ‘slechte’ of ‘problematische’ omgevingen voor persvrijheid.

Noorwegen, Denemarken en Zweden bezetten de eerste drie plaatsen. Onderaan in de index staan China, Myanmar, Turkmenistan, Iran, Eritrea en hekkensluiter Noord-Korea.

De indexgegevens laten een dramatische verslechtering zien van de toegang die mensen tot informatie hebben. De coronapandemie is in veel landen gebruikt als reden om de toegang van journalisten tot informatiebronnen en berichtgeving te blokkeren.

In 2021 kan van slechts 12 van de 180 landen (7 procent) gezegd worden dat er een gunstig klimaat is voor de journalistiek. In 2020 was dat in 13 landen (8 procent) het geval. Duitsland zakte van plek 2 naar plaats 13. In dat landen werden tientallen van journalisten aangevallen door aanhangers van extremisten en aanhangers van complottheorieën tijdens protesten tegen coronamaatregelen.

Ook Nederland duikelde vele plaatsen naar beneden. Onder meer door groeiende agressie ten opzichte van journalisten zakte Nederland in 2021 van plek 6 naar plek 28 op de index voor persvrijheid van Reporters without Borders. In 2021 werd Peter R. de Vries vermoord, in Gelderland werd een persfotograaf in zijn auto met een shovel een greppel in geduwd en in Groningen kreeg journalist Willem Groeneveld een molotovcocktail in zijn brievenbus. In 2021 besloot de NOS de logo’s van hun busjes te verwijderen, omdat ze steeds vaker met agressie kregen te maken. En er werden drie journalisten opgepakt tijdens arrestaties.

Ook minder vrijheid op internet

Volgens gegevens van Freedom House nam in 2021 de vrijheid op internet voor het elfde achtereenvolgende jaar af. De grootste verslechtering deed zich voor in Myanmar, Belarus en Oeganda, waar de staatstroepen hard optraden rond verkiezingen en constitutionele crises. Overheden botsten met technologiebedrijven over gebruikersrechten. Autoriteiten in ten minste 48 landen streefden in 2021 naar nieuwe regels voor technologiebedrijven wat betreft de inhoud en data. Op een paar positieve uitzonderingen na, wordt de druk om de technologie-industrie te reguleren – die in sommige gevallen voortkomt uit echte problemen zoals online intimidatie en manipulatieve marktpraktijken – uitgebuit om de vrije meningsuiting te onderdrukken en meer toegang te krijgen tot privégegevens.

Vrije meningsuiting online staat onder grote druk. Meer regeringen dan ooit tevoren arresteerden gebruikers voor geweldloze politieke, sociale of religieuze uitingen. Ambtenaren hebben de internettoegang in ten minste 20 landen tegengehouden en 21 staten blokkeerden de toegang tot sociale-mediaplatforms. Autoriteiten in ten minste 45 landen worden verdacht van het verkrijgen van geavanceerde spyware of gegevensextractietechnologie van particuliere leveranciers.

China is voor het zevende jaar op rij de slechtste omgeving voor internetvrijheid. Het land scoort maar 9 van de 100 punten. Chinese autoriteiten hebben draconische gevangenisstraffen opgelegd voor het online uiten van afwijkende meningen, onafhankelijke rapportages en alledaagse communicatie. De coronapandemie blijft een van de zwaarst gecensureerde onderwerpen. Ambtenaren traden ook hard op tegen techbedrijven in het land.

De score van de Verenigde Staten is voor het vijfde achtereenvolgende jaar gedaald. Valse, misleidende en gemanipuleerde informatie bleef zich online verspreiden. De nieuwe regering nam veelbelovende stappen om internetgebruikers sterker te beschermen.

Nederland scoort met 97 uit 100 punten heel goed.

Amnesty’s oproep

We roepen regeringen op de volgende maatregelen te nemen:

  • Onmiddellijke en onvoorwaardelijke vrijlating van gewetensgevangenen wereldwijd.
  • Afschaffing van onderdrukkende wetten die het uiten van je mening en geweldloos protest strafbaar maken. Die wetten zijn vaak bijzonder vaag geformuleerd, waardoor critici gemakkelijk vals beschuldigd en veroordeeld kunnen worden.
  • Vrije toegang tot informatie voor iedereen.