Koerdische familie uit Syrië in de haven van Piraeus, Griekeneland, in juli 2016, twee dagen nadat de Turkije-deal van kracht ging. Ze kunnen niet verder Europa in, maar ook niet terug naar Turkije, omdat sommigen van hen een chronische ziekte hebben.
© Richard Burton / Amnesty International

Vluchtelingen

Elke dag worden mensen gedwongen om een ontzettend moeilijke beslissing te nemen: weggaan en alles achter zich laten. Ze slaan op de vlucht voor oorlog en geweld, onderdrukking of vervolging. Wereldwijd zijn ruim 65 miljoen mensen hun huis ontvlucht, een onzekere toekomst tegemoet. Ruim 21 miljoen van hen vluchtten naar een ander land. 86 procent wordt opgevangen in de regio. Door de verslechterende omstandigheden daar besluit een klein deel door te reizen naar Europa.

Vluchtelingen zijn kwetsbaar. Er bestaat een grote kans dat hun mensenrechten worden geschonden. Daarom hebben zij extra bescherming nodig. Amnesty zet zich ervoor in dat vluchtelingen een goede behandeling krijgen en dat hun rechten niet worden geschonden. Alle asielaanvragen moeten op een fatsoenlijke manier worden afgehandeld  en erkende vluchtelingen moeten bescherming krijgen. Asielzoekers die na een degelijke asielprocedure worden afgewezen mogen wel worden geweigerd.

Vluchtelingen en asielzoekers

Vluchtelingen zijn volgens het VN-Vluchtelingenverdrag mensen die gevlucht zijn omdat ze terecht vrezen voor vervolging vanwege hun ras, godsdienst, nationaliteit, politieke overtuiging of seksuele voorkeur. Zij mogen niet worden teruggestuurd naar een land waar zij vervolging riskeren. Ook moeten zij toegang krijgen tot onderwijs, werk en uiteindelijk burgerschap van het gastland.

Asielzoekers hebben hun land verlaten om in het buitenland bescherming te zoeken. Ze doen dat door een asielverzoek in te dienen. Zij wachten nog op een beslissing of zij volgens het VN-Vluchtelingenverdrag als vluchteling worden erkend of niet.

Het probleem

Vluchtelingen sterven tijdens hun vlucht, worden mishandeld of uitgebuit

Honderdduizenden leggen jaarlijks een levensgevaarlijke reis af. Vluchtelingen zijn vaak overgeleverd aan de hulp van anderen, waardoor zij kwetsbaar zijn voor misbruik. Tijdens hun vlucht vallen mensen vaak in handen van mensensmokkelaars en criminele bendes die hen slecht behandelen en uitbuiten. Zo worden veel vluchtelingen ontvoerd om losgeld te kunnen vragen, gedwongen tot werk dat gelijk staat aan slavernij, of verkracht. Er komen ook veel vluchtelingen om het leven, bijvoorbeeld wanneer het bootje waarmee ze Europa proberen te bereiken omslaat, waardoor ze verdrinken.

Ook grenswachten, agenten en andere overheidsvertegenwoordigers maken zich regelmatig schuldig aan mishandeling van vluchtelingen. Zij gebruiken vaak veel geweld om vluchtelingen tegen te houden of terug te sturen naar het land waar zij vandaan komen.

Een Iraaks-Deense vrijwilliger draagt twee Iraakse vluchtelingetjes aan land op het Griekse eiland Lesbos.
© Yannis Behrakis / Reuters
Een Iraaks-Deense vrijwilliger draagt twee Iraakse vluchtelingetjes aan land op het Griekse eiland Lesbos.

2016 was het dodelijkste jaar

Omdat steeds meer routes naar Europa worden afgesloten, nemen vluchtelingen steeds grotere risico’s om het continent te bereiken. Zo nemen meer vluchtelingen de zeeroute vanaf Libië naar Italië,. Die route is veel gevaarlijker dan de Egeïsche Zee tussen Griekenland en Turkije en eist dus meer slachtoffers. Volgens de VN-Vluchtelingenorganisatie UNHCR gebruiken smokkelaars ook steeds gammeler bootjes en vervoeren zij steeds meer mensen tegelijkertijd om het risico op ontdekking te verkleinen en de winst te vergroten. Daardoor verdronken in 2016 meer mensen dan ooit op zee in een poging Europa te bereiken.

2017 (tot 16 augustus 2017)

Aantal vluchtelingen dat naar Europa overstak: 124,863
Aantal doden en vermisten:  2,410
Sterftekans: 1,9%

2016

Aantal vluchtelingen dat naar Europa overstak: 387,739
Aantal doden en vermisten: 5,098
Sterftekans: 1,3%

(Bron: IOM)

Teruggestuurd naar onveilige gebieden

Landen sturen vluchtelingen soms terug naar een plek waar ze niet veilig zijn, hoewel dat volgens het VN-Vluchtelingenverdrag en andere internationale verdragen niet mag. Zo bleek uit Amnesty-onderzoek dat Turkije begin 2016 wekelijks zo’n honderd mannen, vrouwen en kinderen de grens met Syrië overzette. Andere landen houden vluchtelingen bij de grens tegen, zodat zij een conflictgebied niet kunnen verlaten. Daardoor kunnen zij geen bescherming zoeken in een veilig gebied. Ze kunnen geen kant op.

Een migrant wacht op een kans om de Grieks-Macedonische grens over te steken.
© Marko Djurica
Een migrant wacht op een kans om de Grieks-Macedonische grens over te steken.

Discriminatie en ontzegging rechten in opvangland

Vluchtelingen leven vaak jarenlang in onzekerheid in het land waar ze zijn terechtgekomen. Velen verkeren in slechte omstandigheden, bijvoorbeeld in vluchtelingenkampen, en weten niet of ze in het land mogen blijven. Zolang ze geen permanente verblijfsstatus hebben, mogen vluchtelingen vaak niet werken of een opleiding volgen. Daardoor is het voor hen moeilijk om hun leven weer op te pakken.

Ook als vluchtelingen weten dat ze in het opvangland mogen blijven, kunnen zij er niet makkelijk een toekomst opbouwen. Vluchtelingen worden vaak als zondebok aangewezen voor maatschappelijke problemen, en als profiteurs van de gastvrijheid van het land dat hen opvangt. Hierdoor wordt de indruk gewekt dat zij helemaal geen rechten hebben, wat racisme en discriminatie in de hand werkt. In veel landen hebben vluchtelingen en migranten minder kans op een baan of woning. Wat vluchtelingen en migranten meebrengen aan kennis, vaardigheden en cultuur wordt zelden belicht.

Internationale gemeenschap neemt verantwoordelijkheid niet

Vluchtelingen beschermen is een internationale verantwoordelijkheid. Dat staat in het VN-Vluchtelingenverdrag. De VN-Vluchtelingenorganisatie UNHCR coördineert de internationale hulp aan vluchtelingen namens alle landen van de Verenigde Naties. De UNHCR is afhankelijk van regeringen voor geld en middelen en hervestigingsplekken voor de meest kwetsbare vluchtelingen. Probleem is dat die landen het enorm laten afweten. Omdat landen hun financiële verplichtingen niet nakomen, komt de UNHCR geld te kort, waardoor zelfs op voedsel wordt bezuinigd. En landen bieden veel te weinig plekken voor hervestiging aan.

Miljoenen vluchtelingen beschermen is geen eenvoudige opgave. Maar op dit moment schiet de internationale gemeenschap wel erg tekort. Vluchtelingen buiten de deur houden lijkt in de meeste landen de voorkeur te hebben boven het bieden van bescherming.

Als landen samenwerken en de verantwoordelijkheid voor vluchtelingen delen, kunnen we ervoor zorgen dat mensen die gedwongen werden hun huizen en landen te ontvluchten elders een veilig leven kunnen opbouwen. Doen ze dat niet, dan zullen nog meer vluchtelingen sterven, omdat ze verdrinken tijdens hun vlucht, besmettelijke ziektes krijgen in ellendige vluchtelingenkampen of teruggedreven worden naar de conflictgebieden die ze juist zijn ontvlucht.

Armste landen dragen de zwaarste lasten

De armste landen vangen verreweg de meeste vluchtelingen op: 86 procent verblijft in landen met lage en gemiddelde inkomens. Het gaat meestal om landen die grenzen aan een of meer conflictgebieden. Veel van die landen kunnen de grote aantallen vluchtelingen niet aan: er is een groot tekort aan werk, onderwijs en voedsel. Vluchtelingen krijgen daardoor vaak niet de hulp die ze nodig hebben.

Opvangkampen zitten overvol en veel vluchtelingen worden aan hun lot overgelaten. Zij hebben geen uitzicht op een fatsoenlijke woning, onderwijs of werk. Door die uitzichtloze situatie reizen vluchtelingen door, bijvoorbeeld naar Europa.

Regeringen bieden niet genoeg geld en middelen

Dat vluchtelingen in arme landen vaak niet de hulp krijgen die ze nodig hebben, komt ook doordat de VN-hulpprogramma’s niet genoeg geld hebben. De internationale gemeenschap maakt er niet de benodigde bedragen naar over. Zo ontving de VN-Vluchtelingenorganisatie UNHCR in 2015 slechts 53 procent van de toegezegde hulpgelden voor Syrië en omstreken.

Ook doet de internationale gemeenschap weinig om arme landen die veel vluchtelingen opvangen op een andere manier te ontlasten. De UNHCR vraagt landen bijvoorbeeld hervestigingsplekken te bieden aan extra kwetsbare vluchtelingen die in het opvangland ook niet veilig zijn. Bijvoorbeeld omdat daar geen behandeling is voor hun medische klachten. Of omdat hun seksuele geaardheid, achtergrond of mening hen ook in het opvangland in gevaar brengt. De UNHCR selecteert mensen uit deze groep en andere landen nodigen hen vervolgens uit om zich in hun land te hervestigen. Zo’n land geeft hun dan een paspoort met visum en een vliegticket, zodat ze er veilig heen kunnen reizen. In hun nieuwe land krijgen de vluchtelingen een huis en eventueel de medische behandeling die ze nodig hebben.

Volgens de UNHCR hebben 1,2 miljoen vluchtelingen dringend hervestiging in een veilig land nodig. Maar veilige landen bieden ieder jaar maar 100.000 hervestigingsplekken aan. Nederland nodigt er al jaren ieder jaar vijfhonderd uit. De toegenomen aantallen vluchtelingen hebben daar, ten onrechte, niets aan veranderd.

Landen dwingen vluchtelingen onnodige risico’s te nemen

Sommige landen doen er alles aan om vluchtelingen buiten de deur te houden. Zo zorgen Europese landen er met hekken, grenscontroles en juridische obstakels voor dat vluchtelingen de EU niet op een veilige, legale manier kunnen bereiken. Daarmee dwingen zij vluchtelingen levensgevaarlijke risico’s te nemen op zoek naar veiligheid.

Er wordt gemorreld aan de mensenrechten

Onder Europese politici gaan steeds meer geluiden op om te tornen aan het VN-Vluchtelingenverdrag en andere internationale verdragen die landen verplichten vluchtelingen bescherming te bieden. Dat is een zorgelijke ontwikkeling. Niet alleen voor vluchtelingen.

Mensenrechten zijn bij uitstek gemaakt voor tijden van crisis. Want mensenrechten zijn er om te waarborgen dat we fatsoenlijk met elkaar omgaan. Dat is niet zo heel ingewikkeld in tijden van voorspoed, maar zodra het tegenzit hebben we de neiging te marchanderen met onze eigen uitgangspunten. Tegen deze universele menselijke zwakte proberen we onszelf te beschermen door afspraken vast te leggen in verdragen. Mensenrechtenverdragen. We moeten, juist nu, pal staan voor de mensenrechten.

Wat doet Amnesty?

  • Onderzoek naar mensenrechtenschendingen van vluchtelingen: in conflictgebieden, in de regio, aan de grenzen van Europa en in Nederland. Ook houden we in de gaten of alle landen hun steentje bijdragen aan het beschermen van vluchtelingen. Als ze dat niet doen, spreken we ze daar op aan.
  • Actievoeren om bij politieke leiders aan te dringen op bescherming van vluchtelingen.
  • Lobby bij de Nederlandse overheid om aan te dringen op meer steun aan opvanglanden in de regio’s van waaruit vluchtelingen vluchten, het bieden van veilige, legale routes naar Europa, en het verbeteren van opvangomstandigheden in ons land.
  • Bewustwording creëren over waarom mensen vluchten en over de noodzaak om vluchtelingen te beschermen. We organiseren hiervoor door het hele land bijeenkomsten over vluchtelingen en mensenrechten.

Wat kun je zelf doen

Ontwikkelingen

De afgelopen jaren is het aantal mensen dat op de vlucht is wereldwijd sterk toegenomen. Met name de oorlog in Syrië, die in 2011 begon, verdreef veel mensen uit hun huizen. Maar ook oplaaiende conflicten in bijvoorbeeld de Centraal-Afrikaanse Republiek, Zuid-Sudan, Jemen en de Oekraïne en voortdurende instabiliteit in landen als Afghanistan en Somalië deed mensen vluchten. In 2014 was de toename van het aantal mensen dat op de vlucht was het grootst, met een stijging van 51,2 naar 59,5 miljoen in één jaar.

Ook het aantal vluchtelingen dat doorreisde naar Europa nam de afgelopen jaren toe. De EU schiet ernstig tekort in de bescherming van hen. EU-landen wentelen de verantwoordelijkheid voor hen op elkaar af en politici buitelen over elkaar heen om hun land zo onaantrekkelijk mogelijk voor vluchtelingen te maken. Daarbij stellen zij ook mensenrechtenverdragen ter discussie.

Om vluchtelingen tegen te houden, heeft Europa heeft haar buitengrenzen de afgelopen jaren flink versterkt met hekken, prikkeldraad en grenswachten. Ook de deal die de EU en Turkije in maart 2016 sloten, is erop gericht ervoor te zorgen dat minder vluchtelingen naar Europa komen. Amnesty heeft met lobby en acties geprobeerd de deal tegen te houden, maar dat is helaas niet gelukt. De EU onderhandelt nu over soortgelijke deals met andere, veelal Afrikaanse, landen die het evenmin erg nauw nemen met de mensenrechten. Deals die de EU sluit kunnen leiden tot meer mensenrechtenschendingen in deze landen.

Amnesty publiceerde de afgelopen jaren veel rapporten over de situatie van vluchtelingen in diverse landen. Deze kregen veel aandacht in de media en politieke debatten.

Amnesty’s oproep

  • In conflictgebieden: Amnesty dringt aan op bescherming van burgers binnen conflicten, geen wapenleveranties aan mensenrechtenschenders, toegang voor humanitaire organisaties en berechting van oorlogsmisdadigers.
  • Wereldwijd: Amnesty onderzoekt of de rechten van vluchtelingen worden nageleefd. Ook houden we in de gaten of alle landen hun steentje bijdragen aan het beschermen van vluchtelingen. Als ze dat niet doen, spreken we ze daar op aan.
  • In buurlanden (‘de regio’): Om de regio te ontlasten, dringt Amnesty aan op voldoende financiering van humanitaire hulpprogramma’s, een toekomstperspectief voor vluchtelingen in opvanglanden, en hervestiging van kwetsbare vluchtelingen in rijke landen.
  • In Europa: Amnesty dringt aan op veilige en legale vluchtroutes naar Europa, bescherming van de mensenrechten bij het samenwerken met andere landen en het respecteren van mensenrechten aan de EU-grenzen.
  • In Nederland: Amnesty dringt aan op een humane opvang van alle asielzoekers, eerlijke asielprocedures en een humaan terugkeerbeleid voor uitgeprocedeerden.

Routes naar veiligheid die regeringen kunnen bieden:

  • Het aanbieden van meer hervestigingsplekken voor de meest kwetsbare vluchtelingen, die zich ook niet redden in de landen in de regio waar zij zich nu bevinden. De EU zou de komende twee jaar volgens Amnesty minimaal 300.000 vluchtelingen moeten hervestigen.
  • Studiebeurzen en studievisa: de mogelijkheid in het buitenland een studie te beginnen of af te maken.
  • Werkvisa: de kans op een baan in het buitenland.
  • Medische visa: levensreddende medische behandeling voor iemand met een ernstige aandoening.
  • Familiehereniging: vluchtelingen worden weer samengebracht met hun familieleden die al in het buitenland wonen.
  • Privésponsoring: mensen of organisaties financieren de vestiging van een vluchteling in hun gemeenschap.