Uitgeprocedeerde asielzoekers van de groep ‘We are here’ verblijven in oktober 2015 in de kelder van het Wereldhuis in Amsterdam.
© Elmer van der Marel / De Beeldunie

Migranten zonder verblijfsrecht

Bepaalde groepen asielzoekers en migranten hebben in Nederland geen recht op opvang. Het gaat om vreemdelingen die niet rechtmatig in Nederland verblijven, zoals (volgens de overheid) uitgeprocedeerde asielzoekers en vreemdelingen die geen verblijfsvergunning hebben aangevraagd of van wie de verblijfsvergunning is verlopen. Het kan ook gaan om vreemdelingen die nog in afwachting zijn van een definitieve beslissing over hun asielprocedure en op basis daarvan vaak nog legaal in Nederland verblijven, maar geen recht hebben op opvang.

Wanneer maatschappelijke organisaties, kerken of de gemeente geen of onvoldoende opvang bieden, leven zij onder vaak erbarmelijke omstandigheden op straat, in leegstaande gebouwen of in zelfgecreëerde noodvoorzieningen.

Verblijf zonder geldige documenten is in Nederland geen strafbaar feit. Vreemdelingen zonder verblijfsrecht kunnen wel in vreemdelingendetentie worden gezet. Dat doet de overheid om hen beschikbaar te houden voor hun uitzetting. Amnesty vindt dat de mensenrechten van mensen die niet (meer) in Nederland mogen verblijven omdat ze geen verblijfsrecht hebben, onvoldoende worden gerespecteerd. Mensen kunnen te makkelijk in vreemdelingendetentie worden geplaatst of zonder voorzieningen op straat terechtkomen.

Uitgeprocedeerde asielzoekers houden zich met gloeiende kolen warm in een Amsterdams kraakpand zonder water en elektra.
© Elmer van der Marel / de Beeldunie
Uitgeprocedeerde asielzoekers houden zich met gloeiende kolen warm in een Amsterdams kraakpand zonder water en elektra.

Het probleem

Vreemdelingen worden opgesloten

Nederland sluit ieder jaar duizenden onschuldige vreemdelingen op in een gevangenis. Niet omdat ze een strafbaar feit hebben gepleegd of daarvan worden verdacht, maar omdat ze wachten op behandeling van hun asielverzoek of op uitzetting.

Vreemdelingendetentie is in Nederland geen uiterst middel

Het recht op vrijheid is een belangrijk mensenrecht. Iemand opsluiten mag daarom alleen met een goede reden. Volgens internationaal recht mag detentie van vreemdelingen alleen als uiterst middel; als het niet anders kan en alle minder ingrijpende middelen zijn uitgeput. En altijd zo kort mogelijk. De maximale detentieperiode is zes maanden, maar die periode kan verlengd worden tot achttien maanden. Ondanks dat in Nederland de afgelopen jaren minder mensen worden gedetineerd, is het nog lang geen uiterst middel. Herhaaldelijke opsluiting, soms van wel meer dan een jaar, is in Nederland geen uitzondering.

Rapport Amnesty International 2013: Vreemdelingendetentie in Nederland: mensenrechten als maatstaf 

Behandeling van asielzoekers en migranten in detentie is niet humaan

Hoewel vreemdelingen niet vastzitten voor het plegen van een strafbaar feit, zitten zij vast onder een regime dat vergelijkbaar is met dat van strafrechtelijk veroordeelden, en op sommige onderdelen zelfs zwaarder. Vreemdelingen verblijven zo’n twaalf tot zestien uur per dag in hun cel. In tegenstelling tot strafrechtelijk gedetineerden hebben ze geen recht op arbeid of onderwijs. Net als in strafrechtelijke detentie kunnen de vreemdelingen worden onderworpen aan straf- en ordemaatregelen, zoals plaatsing in een isoleercel.

De onduidelijkheid over de duur van de detentie, het zware regime en de ongewisse toekomst veroorzaken gevoelens van angst en depressie, met soms (pogingen tot) zelfmoord en zelfbeschadiging tot gevolg. Velen ervaren het als vernederend en spreken van verlies van eigenwaarde en identiteit.

In Nederland worden ook slachtoffers van marteling en mensenhandel, zwangere vrouwen, (psychisch) zieken en ouderen gedetineerd. Nog meer dan andere vreemdelingen hebben zij te lijden onder de detentie en lopen extra gezondheidsrisico’s.

Protest bij een detentiecentrum in Rotterdam tegen het vastzetten van illegale asielzoekers.
© Peter Hilz / Hollandse Hoogte
Protest bij een detentiecentrum in Rotterdam tegen het vastzetten van illegale asielzoekers.

Meer gebruikmaken van alternatieven voor detentie

Al jarenlang past het strafrecht alternatieven voor detentie toe. Gevangenen worden vanwege goed gedrag eerder vrijgelaten, er wordt gebruikgemaakt van borgsommen, elektronisch toezicht enzovoort. Maar bij de bestuursrechtelijke vreemdelingenbewaring is de Nederlandse overheid daarin veel terughoudender. Als argument wordt gezegd dat het risico op onttrekking aan het toezicht te groot is.

Toch kent de huidige vreemdelingenwetgeving meerdere mogelijkheden om toezicht uit te oefenen op vreemdelingen, zoals:

  • Meldplicht;
  • Het opgeven van een verblijfsadres;
  • Garant- of borgstelling;
  • Het in beslag nemen van reisdocumenten;
  • Het onderbrengen van iemand op een toegewezen verblijfplaats, zoals een asielzoekerscentrum of de vrijheidsbeperkende locatie (VBL).

Het belangrijkste alternatief voor detentie is opvang en begeleiding, zodat met ondersteuning gewerkt kan worden aan een perspectief voor de toekomst: terugkeer of legaal verblijf in Nederland of een ander land.

Rapport Amnesty International 2011: ‘Vreemdelingendetentie in Nederland: het moet en kan anders’, alternatieven voor vreemdelingendetentie´

Geen basisrechten voor mensen zonder verblijfsrecht

Volgens de Nederlandse overheid moeten migranten zonder verblijfsrecht uit Nederland vertrekken en komen ze alleen in aanmerking voor (tijdelijke) opvang in een vrijheidsbeperkende locatie wanneer ze oprecht en aantoonbaar bereid zijn mee te werken aan hun vertrek. Zij mogen niet werken en krijgen geen sociale bijstand om bijvoorbeeld eten, drinken of kleding te kopen. Wel heeft iedereen die op Nederlands grondgebied verblijft recht op `medisch noodzakelijke zorg’. Minderjarigen hebben bovendien recht op onderwijs en sinds een uitspraak van de Hoge Raad in 2012 ook op opvang. Voor volwassenen zonder verblijfsrecht erkent de Nederlandse overheid dit recht niet.

Lees verhalen en informatie over de situatie van uitgeprocedeerde asielzoekers op Vluchtverhalen.nl 

Verblijf wordt zo onaantrekkelijk mogelijk gemaakt

De overheid heeft de afgelopen jaren fors geïnvesteerd in het terugkeerbeleid voor mensen zonder verblijfsrecht (ook wel: irreguliere migranten of ongedocumenteerden). Terugkeer wordt gezien als een noodzakelijke pijler voor een geloofwaardig vreemdelingenbeleid. De overheid gaat uit van de overtuiging dat – om terugkeer te bespoedigen – het verblijf van uitgeprocedeerde asielzoekers en irreguliere migranten in Nederland zo onaantrekkelijk mogelijk moet worden gemaakt.

Directeur John van Tilborg van de bed-bad-broodopvang in Groningen zit in een van de slaaphutten van het hotelschip Amanpuri voor uitgeprocedeerde asielzoekers.
© Corné Sparidaens / Hollandse Hoogte
Directeur John van Tilborg van de bed-bad-broodopvang in Groningen zit in een van de slaaphutten van het hotelschip Amanpuri voor uitgeprocedeerde asielzoekers.

Lees het Amnesty-rapport: Mensenrechten op straat, Bed, bad, brood en de menselijke waardigheid in Nederland (2015)

Veel gemeenten die te maken hebben met mensen zonder verblijfsrecht op straat bieden een vorm van (nacht)opvang aan. De ervaring leert dat mensen die op straat leven niet kunnen regelen dat zij terugkeren naar hun land van herkomst. Ze worden wel zieker en afhankelijker van noodhulp en medische zorg. Hun uitzichtloze situatie zorgt voor veel psychische problemen. Ook leert de ervaring dat intensieve begeleiding kan leiden tot heropening van het asieldossier en uiteindelijk soms tot een verblijfsvergunning.

Lees het rapport: Opvang mensen zonder verblijfsrecht (2017)

Problemen bij gedwongen terugkeer

In de afgelopen jaren kwamen bij Amnesty regelmatig klachten binnen over de wijze waarop mensen waren uitgezet. Soms klaagden mensen over het gebruik van (disproportioneel) geweld tijdens de uitzetting, anderen klaagden over de wijze waarop ze in het land van aankomst waren ontvangen. Zo kregen sommigen geen medische zorg, ontbraken hun papieren of werden zij niet opgevangen.

De Inspectie Veiligheid en Justitie houdt toezicht op de naleving van mensenrechten tijdens uitzettingen. De onafhankelijkheid van deze dienst, die in hetzelfde gebouw als Justitie is gehuisvest, staat ter discussie. Veel medewerkers van de inspectie hebben voorheen bij Justitie gewerkt. Het toezicht eindigt direct nadat de vreemdeling is overgedragen aan de autoriteiten van het land waarnaar wordt uitgezet.

Lees het rapport: Uitgezet – Mensenrechten in  het kader van Gedwongen Terugkeer en Vertrek (2017)

Uitgeprocedeerde Irakese asielzoekers worden via Rotterdam Airport uitgezet naar Irak.
© Joost van den Broek / HH
Uitgeprocedeerde Irakese asielzoekers worden via Rotterdam Airport uitgezet naar Irak.

Wat doet Amnesty?

Onderzoek naar:

  • Omstandigheden in vreemdelingendetentie, de gevolgen ervan en het gebruik van alternatieven. We volgen op dit moment intensief de ontwikkelingen rond het wetsvoorstel `Terugkeer en Vreemdelingenbewaring’, dat binnenkort in het parlement wordt behandeld.
  • Opvang van ongedocumenteerden. Welke mensen maken gebruik van de opvang in de steden? Hoe kwetsbaar zijn ze? Hoe draagt (het soort) opvang bij aan het ontwikkelen van een perspectief?
  • Mensenrechten tijdens het uitzettraject. Hoe verhoudt het terugkeertraject zich met mensenrechten en hoe worden uitgezette migranten ontvangen in het land van uitzetting?
  • Aanhouding van ongedocumenteerden op straat en overplaatsing vanuit AZC naar detentie. Wordt er voldoende naar alternatieven voor detentie gekeken? Hoe zijn de omstandigheden in de politiecellen? Hoe is de rechtsbescherming?
  • Daarnaast doen we onderzoek naar incidenten, zoals de brand in het detentiecentrum Rotterdam in mei 2016.

Lobby

We lobbyen bij Kamerleden en de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie om de mensenrechten van mensen zonder verblijfsstatus te waarborgen. Ook bespreken we met internationale mensenrechteninstanties, zoals de VN-hoge Commissaris voor de Mensenrechten, over de zaken waar wij ons zorgen over maken. Daarnaast voeren we gesprekken met mensen die werkzaam zijn in de sector, onder wie ambtenaren en detentiepersoneel.

Voorlichting

We organiseren expertmeetings en leveren bijdragen aan symposia en expertmeetings die door anderen worden georganiseerd. Daarnaast voorzien we professionals zoals advocaten, ngo’s en andere betrokkenen van informatie.

Samenwerken

We werken samen met tal van organisaties en deskundigen. Denk bijvoorbeeld aan VluchtelingenWerk, VN-Vluchtelingenorganisatie UNHCR, Kerk in Actie, Dokters van de Wereld, INLIA, Stichting LOS, het Meldpunt Vreemdelingendetentie.

Ontwikkelingen

In 2008 publiceerde Amnesty haar eerste onderzoek naar omstandigheden in vreemdelingendetentie. Daarmee, met vervolgonderzoeken en lobbyen, en door samenwerking te zoeken met andere maatschappelijke organisaties, zorgden we ervoor dat er veel meer aandacht kwam voor het onderwerp.

Het aantal mensen in vreemdelingendetentie is de afgelopen jaren fors gedaald, van zo’n 12.500 in 2005 naar ongeveer 2.300 in 2016. Dat is een belangrijke stap in de goede richting, maar nog niet genoeg.

Wetsvoorstel Terugkeer en Vreemdelingenbewaring

In 2015 presenteerde de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie het wetsvoorstel Terugkeer en Vreemdelingenbewaring, dat nog behandeld moet worden in het parlement. De wet brengt weliswaar een paar verbeteringen met zich mee, maar schiet op op voor Amnesty cruciale punten nog tekort. Amnesty blijft erop wijzen dat het recht op vrijheid als uitgangspunt moet worden genomen. Wij vragen de overheid zo min mogelijk gebruik te maken van vreemdelingenbewaring, alternatieven te ontwikkelen en te gebruiken, en de vrijheid binnen de muren van de detentiecentra zo min mogelijk te beperken.

Isoleercellen

Samen met Dokters van de Wereld en Stichting LOS bracht Amnesty Nederland in maart 2015 een rapport uit over het gebruik van de isolatiecel in vreemdelingendetentie. Naar aanleiding van dat rapport werd in de Tweede Kamer over dit onderwerp gesproken. Daarna zorgde Staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie voor een snelle ingebruikname van bodyscans, die de in het rapport gehekelde visitaties deels overbodig maken. Daarnaast moesten hij en zijn opvolger Dijkhoff bevestigen dat het hun ambitie is om isolatie zo veel mogelijk te voorkomen.

Een isoleercel in de vreemdelingendetentie in Rotterdam.
© Robert Glas / Hollandse Hoogte
Een isoleercel in de vreemdelingendetentie in Rotterdam.

Amnesty’s oproep

  • Toepassing van vreemdelingendetentie zoveel mogelijk beperken en geen detentie van kwetsbare vreemdelingen.
  • Een meer open en meer humaan regime in vreemdelingendetentie.
  • Basisvoorzieningen voor iedereen die zich in Nederland bevindt, dus ook voor mensen zonder verblijfsrecht.
  • Naleving van de mensenrechten tijdens het traject van gedwongen terugkeer.