Op het gebouw van De Telegraaf Media Groep werd in 2018 een aanslag gepleegd. Enkele dagen daarvoor werd een raket afgeschoten op de redactie van Panorama. De daders komen uit het criminele circuit.
© ANP Maarten Brante

Persvrijheid en de rechtsstaat

De Nederlandse media zijn onafhankelijk en baseren zich op feiten. In veel landen bestaat die vrije pers niet. Daar zijn kranten, radio en tv niet vrij om te zeggen wat ze willen. Sterker nog, daar kan journalistiek een gevaarlijk beroep zijn. Journalisten worden vermoord of gevangengezet. Maar ook in Nederland worden journalisten steeds vaker bedreigd.

Onafhankelijke informatie: een mensenrecht

In Nederland kunnen de media publiceren wat ze willen. Dat is belangrijk, want met die informatie kun jij je over allerlei onderwerpen een mening vormen: het beleid van de regering, de plannen van politieke partijen, maatregelen die de industrie neemt tegen vervuiling – of juist niet neemt – en nog veel meer.

Misschien realiseer je je het niet, maar je hebt recht op informatie. In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens staat dat iedereen ongehinderd informatie mag verzamelen. Doordat de Nederlandse media onafhankelijke informatie kunnen verspreiden, heb jij de kans je goed te laten informeren. Hier is alles dus goed geregeld, maar in veel landen is dat niet het geval. Daar zijn de inwoners niet in staat om na te gaan of de media halve waarheden of hele leugens verkondigen.

DEN HAAG - Minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok. Blok kwam in opspraak door zijn uitspraken over Suriname. Tijdens een besloten bijeenkomst noemde Blok het land een failed state, een mislukte staat. Ministers en staatssecretarissen tijdens de wekelijkse ministerraad op het Binnenhof.
© GUUS SCHOONEWILLE
Minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok staat de pers te woord. Blok kwam in opspraak door zijn uitspraken over Suriname. Tijdens een besloten bijeenkomst noemde Blok het land een failed state, een mislukte staat.

Wat is persvrijheid?

Wanneer journalisten kunnen publiceren wat ze willen, zonder angst voor bedreiging, geweld of vervolging, is er sprake van persvrijheid. Er zijn verschillende wetten en verdragen die de journalistieke onafhankelijkheid beschermen. In Nederland is de persvrijheid vastgelegd in de Grondwet. In artikel 7.1 van de Nederlandse Grondwet staat: ‘Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’. Er is dus geen controle vooraf. Blijkt informatie achteraf onjuist te zijn, dan kan de gedupeerde naar de rechter stappen. Deze bepaalt of een rectificatie of schadevergoeding gevraagd kan worden.

De vrijheid van meningsuiting is ook vastgelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. In de Mediawet staat dat publieke en commerciële omroepen redactionele autonomie hebben. De overheid kan zich hier dus niet mee bemoeien. Omroepen bepalen zelf wat ze aanbieden via de radio, de televisie en het internet.

De grenzen die in de wet aan de vrije meningsuiting worden gesteld, gelden ook voor de pers. Zo is het verboden om aan te zetten tot geweld tegen minderheidsgroepen, mensen ongegrond te beledigen, bepaalde bedrijfsgeheimen openbaar te maken, en om kinderporno te bezitten of te verspreiden.

Waarom is persvrijheid zo belangrijk?

Dagblad Trouw bracht samen met RTL Nieuws de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst aan het licht. Daaruit bleek dat bij duizenden ouders onterecht de kinderopvangtoeslag werd stopgezet en teruggevorderd. De gevolgen daarvan waren uiterst ingrijpend. Mensen werden met enorme schulden opgezadeld en kregen grote psychische problemen. De onthulling van de toeslagenaffaire was zonder persvrijheid niet mogelijk geweest.

Persvrijheid is onmisbaar in een democratische samenleving. De overheid mag zich in Nederland niet bemoeien met wat mensen zeggen of schrijven. Zolang het niet in strijd is met de wet, mag je zeggen en schrijven wat je wilt.

Macht van de media

De media spelen een belangrijke rol bij het controleren van de regering, het parlement, overheidsinstanties, het doen en laten van bedrijven en zo meer.

In een rechtsstaat zijn de machten gescheiden. Zowel het parlement als de regering kunnen nieuwe wetten voorstellen, waarna de wetgevende macht – het parlement – die wetsvoorstellen aanneemt of verwerpt. De uitvoerende macht ligt bij de regering, die de wetten uitvoert. De rechterlijke macht tenslotte wordt gevormd door de rechters en het Openbaar Ministerie. Het OM vervolgt verdachten van een strafbaar feit. Rechters spreken daar een oordeel over uit.

De media controleren de drie machten. Ze kunnen onderzoek doen en hun bevindingen in kranten, op televisie of sociale media openbaar maken. Ze moeten daarin onafhankelijk te werk kunnen gaan. Burgers worden dan goed geïnformeerd en kunnen op basis van die informatie hun mening vormen en beslissingen nemen.

Op het gebouw van De Telegraaf Media Groep werd in 2018 een aanslag gepleegd. Enkele dagen daarvoor werd een raket afgeschoten op de redactie van Panorama. De daders komen uit het criminele circuit.
© ANP Maarten Brante
Op het gebouw van De Telegraaf Media Groep werd in 2018 een aanslag gepleegd. Enkele dagen daarvoor werd een raket afgeschoten op de redactie van Panorama. De daders komen vermoedelijk uit het criminele circuit.

Hoe staat de persvrijheid in Nederland ervoor?

In Nederland zijn de media onafhankelijk en krijgen journalisten rechtsbescherming. Zo mogen ze gebruikmaken van anonieme bronnen en hoeven deze niet prijs te geven. Op de ranglijst van de onafhankelijke organisatie Reporters without Borders staat Nederland in 2021 op de zesde plaats van de index van persvrijheid, na Noorwegen, Finland, Zweden, Denemarken en Costa Rica. Dat is één plek lager dan in 2020 en twee plaatsen lager dan in 2019. Op de lijst van de organisatie staan 180 landen.

Toch ook in Nederland meer bedreigingen

In 2017 publiceerde de Nederlandse Vereniging van Journalisten de uitkomst van een enquête onder ruim 600 journalisten. Van hen gaf 61 procent aan met bedreigingen te maken te krijgen, met name fysieke. De daders zijn vaak gewone burgers. Journalisten benadrukten dat de bedreigingen invloed hebben op de kwaliteit en de onafhankelijkheid van de journalistiek: 79 procent van de journalisten vindt de bedreigingen een gevaar voor de persvrijheid, 16 procent past de berichtgeving soms aan, 15 procent publiceert soms liever niet en 23 procent van de journalisten is weleens angstig om nieuws naar buiten te brengen. Dit betekent dat journalisten ook in Nederland aan zelfcensuur doen, iets wat vaak voorkomt in landen waar de media onderdrukt worden.

Op het gebouw van De Telegraaf Media Groep werd in 2018 een aanslag gepleegd. Enkele dagen daarvoor werd een raket afgeschoten op de redactie van Panorama. De daders van de aanslag op de Telegraaf kregen gevangenisstraffen tot 10 jaar. Voor de aanval op de redactie van Panorama werd tot 4 jaar cel opgelegd.

Eind december 2020 werd een handgranaat neergelegd voor de deur van een misdaadverslaggever van De Limburger.

Op 6 juli 2021 werd een aanslag gepleegd op misdaadverslaggever Peter R. de Vries. Over de motieven en de daders is op dit moment nog niets bekend.

Rol Nederlandse autoriteiten

Ook de Nederlandse autoriteiten brengen journalisten verder in gevaar, zo meldde Reporters without Borders in 2021: ‘De regering heeft de toegang van de media tot staatsinformatie nog steeds niet verbeterd, met als gevolg dat documenten die door journalisten worden gevraagd vaak te laat aankomen en onvolledig zijn. Het massaal verzamelen van gegevens door inlichtingendiensten heeft herhaaldelijk de privacy van journalisten geschonden, waardoor de bedreiging van de vertrouwelijkheid van hun bronnen in stand bleef. Populistische politici vielen de legitimiteit van gevestigde media aan, met name de staatsomroep NOS, met als doel de media af te schilderen als bronnen van “nepnieuws” en vijanden van het volk. Het aantal fysieke aanvallen op journalisten is in 2020 toegenomen, hoewel de politie voortdurend maatregelen heeft genomen om journalisten te beschermen en hoewel eerdere aanvallen hebben geleid tot veroordelingen door de rechtbanken. De NOS heeft zelfs het logo van haar voertuigen verwijderd uit angst voor aanslagen. De handgranaat die buiten het huis van een onderzoeksjournalist werd gevonden, was een herinnering aan de constante aanwezigheid van intimidatie door de georganiseerde misdaad.’