De Tsjechische president Milos Zeman houdt een namaakgeweer omhoog met de tekst “voor journalisten”.
© Miroslav Chaloupka/CTK via AP

Persvrijheid

De Nederlandse media zijn onafhankelijk en baseren zich op feiten. In veel landen bestaat die vrije pers niet. Daar zijn kranten, radio en tv niet vrij om te zeggen wat ze willen. Sterker nog, daar kan journalistiek een gevaarlijk beroep zijn. De laatste tien jaar werden in de hele wereld 702 journalisten gedood. En op dit moment zitten er meer dan 350 in de gevangenis.

In september 2018 onthulde tv-programma Nieuwsuur dat voor tientallen miljoenen euro’s fraude is gepleegd bij het UWV, de instantie die uitkeringen uitbetaalt. Poolse arbeidsmigranten ontvingen met hulp van een bemiddelaar een werkloosheidsuitkering terwijl ze in Polen verblijven. Dat mag niet. Om voor een uitkering in aanmerking te komen, moeten zij in Nederland wonen. Na Kamervragen nam de minister van Sociale Zaken maatregelen om verdere fraude te voorkomen. Dat is belangrijk, omdat het gaat om geld van de belastingbetaler. De onthulling van de fraude bij het UWV was zonder persvrijheid niet mogelijk geweest. 

DEN HAAG - Minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok. Blok kwam in opspraak door zijn uitspraken over Suriname. Tijdens een besloten bijeenkomst noemde Blok het land een failed state, een mislukte staat. Ministers en staatssecretarissen tijdens de wekelijkse ministerraad op het Binnenhof.
© GUUS SCHOONEWILLE
Minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok staat de pers te woord. Blok kwam in opspraak door zijn uitspraken over Suriname. Tijdens een besloten bijeenkomst noemde Blok het land een failed state, een mislukte staat.

Onafhankelijke informatie: een mensenrecht

In Nederland kunnen de media publiceren wat ze willen. Dat is belangrijk, want met die informatie kun jij je over allerlei onderwerpen een mening vormen: het beleid van de regering, de plannen van politieke partijen, maatregelen die de industrie neemt tegen vervuiling – of juist niet neemt – en nog veel meer.  

Misschien realiseer je je het niet, maar je hebt recht op informatie zoals die over het UWV. In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens staat dat iedereen ongehinderd informatie mag verzamelen. Doordat de Nederlandse media onafhankelijke informatie kunnen verspreiden, heb jij de kans je goed te laten informeren. Hier is alles dus goed geregeld, maar in veel landen is dat niet het geval. Daar zijn de inwoners niet in staat om na te gaan of de media halve waarheden of hele leugens verkondigen.  

Wat is persvrijheid?

Wanneer journalisten kunnen publiceren wat ze willen, zonder angst voor bedreiging, geweld of vervolging, is er sprake van persvrijheid. Persvrijheid is opgenomen in artikel 7.1 van de Nederlandse Grondwet: ‘Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’. Voor media als radio en televisie geldt dat in grote lijnen ook. Er is dus geen controle vooraf. Blijkt informatie onjuist te zijn, dan kan de gedupeerde naar de rechter stappen. Deze bepaalt of een rectificatie of schadevergoeding gevraagd kan worden. 

De grenzen die in de wet aan de vrije meningsuiting worden gesteld, gelden ook voor de pers. Zo is het verboden om aan te zetten tot geweld tegen minderheidsgroepen, mensen ongegrond te beledigen, bepaalde bedrijfsgeheimen openbaar te maken, en om kinderporno te bezitten en te verspreiden. 

Protest in Istanbul tegen invallen bij een krant en televisiezender die in verband worden gebracht met Fethullah Gülen, die later door de regering Erdoğan als brein achter de mislukte staatsgreep in 2016 werd gezien. Twaalf medewerkers werden na de inval gearresteerd.
© Ozan Kose/AFP/Getty Images
Protest in Istanbul tegen invallen bij een krant en televisiezender die in verband worden gebracht met Fethullah Gülen, die later door de regering Erdoğan als brein achter de mislukte staatsgreep in 2016 werd gezien. Twaalf medewerkers werden na de inval gearresteerd.

Waarom is persvrijheid zo belangrijk?

De media spelen een belangrijke rol bij het controleren van de regering, het parlement, overheidsinstanties, het doen en laten van bedrijven en zo meer. 

In een rechtsstaat zijn de machten gescheiden. Zowel het parlement als de regering kunnen nieuwe wetten voorstellen, waarna de wetgevende macht – dat is het parlement – die wetsvoorstellen aanneemt of verwerpt. De uitvoerende macht ligt bij de regering, die de wetten uitvoert. De rechterlijke macht tenslotte wordt gevormd door de rechters en het Openbaar Ministerie. Het OM vervolgt verdachten van een strafbaar feit. Rechters spreken daar een oordeel over uit. 

Macht van de media

De media controleren de drie machten. Ze kunnen onderzoek doen en hun bevindingen in kranten, op televisie of sociale media openbaar maken. Ze moeten daarin onafhankelijk te werk kunnen gaan. Burgers worden dan goed geïnformeerd en kunnen op basis van die informatie hun mening vormen en beslissingen nemen.  

Op het gebouw van De Telegraaf Media Groep werd in 2018 een aanslag gepleegd. Enkele dagen daarvoor werd een raket afgeschoten op de redactie van Panorama. De daders komen uit het criminele circuit.
© ANP Maarten Brante
Op het gebouw van De Telegraaf Media Groep werd in 2018 een aanslag gepleegd. Enkele dagen daarvoor werd een raket afgeschoten op de redactie van Panorama. De daders komen vermoedelijk uit het criminele circuit.

Hoe staat de persvrijheid in Nederland ervoor?

In Nederland zijn de media onafhankelijk en krijgen journalisten rechtsbescherming. Zo mogen ze gebruikmaken van anonieme bronnen en hoeven deze niet prijs te geven. Op de ranglijst van de onafhankelijke organisatie Reporters without Borders staat Nederland op de vierde plaats van de index van persvrijheid, na Noorwegen, Finland en Zweden. Dat is een plek lager dan vorig jaar. Freedom House, een andere onderzoeksorganisatie, geeft Nederland een score van 99, waar 100 het hoogst haalbare is.

Toch ook in Nederland meer bedreigingen

In 2017 publiceerde de Nederlandse Vereniging van Journalisten de uitkomst van een enquête onder ruim 600 journalisten. Van hen gaf 61 procent aan met bedreigingen te maken te krijgen, met name fysieke. De daders zijn vaak gewone burgers. Journalisten benadrukten dat de bedreigingen invloed hebben op de kwaliteit en de onafhankelijkheid van de journalistiek: 79 procent van de journalisten vindt de bedreigingen een gevaar voor de persvrijheid, 16 procent past de berichtgeving soms aan, 15 procent publiceert soms liever niet en 23 procent van de journalisten is weleens angstig om nieuws naar buiten te brengen. Dit betekent dat journalisten ook in Nederland aan zelfcensuur doen, iets wat vaak voorkomt in landen waar de media onderdrukt worden. 

De Tsjechische president Milos Zeman houdt een namaakgeweer omhoog met de tekst “voor journalisten”.
© Miroslav Chaloupka/CTK via AP
De Tsjechische president Milos Zeman houdt een namaakgeweer omhoog met de tekst “voor journalisten”.

Persvrijheid in Europa

In de 2019 World Press Freedom Index van Reporters without Borders scoort Europa nog redelijk goed op het gebied van persvrijheid. Toch staat het er slechter voor dan in voorgaande jaren. De vijandigheid tegenover journalisten wordt groter. Soms worden journalisten en media zelfs openlijk tegengewerkt door politieke leiders. Volgens Reporters zien ‘steeds meer democratisch gekozen leiders de media niet langer als een essentieel onderdeel voor een democratie, maar als een tegenstander aan wie zij hun openlijke aversie tonen.’

Persvrijheid vooral onder druk in Midden- en Oost-Europa

Met name in Midden- en Oost-Europa hebben onafhankelijke media het moeilijk en richten regeringsleiders openlijk hun pijlen op de pers. Tekenend is de actie van de Tsjechische president Zeman: hij zwaaide in 2017 met een namaak-Kalasjnikov met de inscriptie “voor journalisten”. En de voormalige premier van Slowakije, Robert Fico, noemde kritische journalisten hyena’s, slangen en hoeren.  

Ook in andere Europese landen zijn er steeds minder onafhankelijke kranten en nieuwszenders. Nadat in Polen de rechts-populistische partij PiS aan de macht kwam, werd meteen de directie van de publieke omroep vervangen. De omroep is niet langer onafhankelijk en brengt hoofdzakelijk nieuws dat de regering welgezind is.  

In Istanbul houden parlementsleden van de HDP de pro-Koerdische krant Özgür Gündem vast uit protest tegen de arrestatie van drie activisten die zich inzetten voor persvrijheid.
© AFP Ozan Kose
In Istanbul houden parlementsleden van de HDP de pro-Koerdische krant Özgür Gündem vast uit protest tegen de arrestatie van drie activisten die zich inzetten voor persvrijheid.

Turkije

In Turkije waren in 2018 meer dan 160 mediabedrijven gesloten en zitten circa 120 journalisten in de gevangenis. Bovendien werden volgens Reporters without Borders in 2018 bijna 3.000 online journalistieke artikelen geblokkeerd. Onderwerpen waarover niet mag worden geschreven zijn onder meer corruptie, de Koerdische minderheid en mensenrechtenschendingen en ook kritiek op politici en religieuze leiders wordt niet getolereerd. 

Aanvallen van criminele organisaties

Journalisten krijgen ook vaker te maken met criminele organisaties, ook in Europa. Zo werd in Malta de journalist Daphne Curuana Galizia vermoord. Ze schreef over corruptie in de politiek en de zakenwereld van Malta en werkte mee aan de Panama Papers. Ze is hoogstwaarschijnlijk om het leven gebracht vanwege haar journalistieke werk. Datzelfde geldt voor Ján Kuciak uit Slowakije, die in 2017 werd vermoord. Hij onderzocht fraude met EU-landbouwfondsen, belastingfraude en maffianetwerken. 

In Nederland werd in 2018 het kantoor van het tijdschrift Panorama met een raketwerper beschoten en ramde een auto opzettelijk het gebouw van De Telegraaf. Vermoed wordt dat criminele organisaties achter deze aanvallen zitten. 

Protest tegen de moord op de Maltese journalist Daphne Caruana Galizia, die corruptie onderzocht.
© Reuters Darrin Zammit Lupi
Protest tegen de moord op de Maltese journalist Daphne Caruana Galizia, die corruptie onderzocht.

Europese landen dalen op lijst van persvrijheid

De World Press Freedom Index geeft scores aan 180 landen. Tsjechië staat daarin op plek 40, Polen is 59e. Turkije staat onderaan op de lijst op plaats 157. Hongarije daalde in de index 14 plaatsen naar plek 78. Ook drie andere landen doen het in 2019 aanmerkelijk slechter: Malta (12 plaatsen gezakt naar plek 77), Slowakije (8 plaatsen gezakt naar plek 35) en Servië (een daling van 14 plaatsen naar positie 90). De daling in Malta en Slowakije is toe te schrijven aan de moorden op de journalisten. In Servië worden journalisten steeds vaker aangevallen, maar blijft onderzoek naar de daders vaak uit. Ook zijn journalisten daar geregeld het doelwit van smaadcampagnes.

Voorbeeld: Hongarije

In Hongarije ligt de persvrijheid eveneens onder vuur. De politieke partij Fidesz van premier Viktor Orbán beschikt over een twee derde meerderheid in het parlement. Orbán gebruikt die meerderheid onder meer om met nieuwe regels de onafhankelijke media te onderdrukken. Zo namen gefortuneerde vrienden van de premier oppositiekranten en televisiezenders over en vervingen zij kritische journalisten door regeringsgezinde. Op die manier veranderen kritische media in een spreekbuis van de regering. Ook riep Orbán in 2011 een mediawaakhond in het leven, die wordt bestuurd door partijgenoten. Deze media-autoriteit controleert de Hongaarse media en legt hoge boetes op als ze niet ‘objectief’ berichten. Volgens Volkskrant-journalist Jenne Jan Holtland is op dit moment 80 tot 90 procent van de Hongaarse media in handen van mensen die Orbán steunen. 

Met billboards probeert de Hongaarse regering angst voor vluchtelingen en asielzoekers in te boezemen. Op het billboard staat 'Wist je dat? De terroristische aanslag in Parijs werd door immigranten gepleegd'.
© Akos Stiller/Bloomberg via Getty Images
Met billboards probeert de Hongaarse regering angst voor vluchtelingen en asielzoekers in te boezemen. Op het billboard staat de misleidende tekst ‘Wist je dat? De terroristische aanslag in Parijs werd door immigranten gepleegd’.

Overheidspropaganda

Daarnaast voert de Hongaarse overheid propaganda om de mening van de burgers te beïnvloeden. Dat gebeurt bijvoorbeeld met billboards met de tekst: ‘Wist je dat? Sinds het begin van de migratiecrisis zijn meer dan 300 mensen gedood tijdens terroristische aanslagen’. De campagne werd gesponsord door de Hongaarse regering, die zo probeert bij de burgers angst voor vreemdelingen in te boezemen en steun te krijgen voor haar beleid, dat vluchtelingen uit het land weert. 

Steeds minder onafhankelijke informatie

Door de overheidspropaganda, de media die de eenzijdige overheidsberichten bevestigen en het kleiner wordende aantal onafhankelijke kranten en tv-zenders, hebben Hongaarse burgers minder bronnen waar zij betrouwbare informatie vandaan kunnen halen. Zo wordt het voor hen steeds lastiger om feiten van halve waarheden of leugens te onderscheiden. 

Lees het interview met de voormalige directeur van Amnesty Hongarije, Júlia Iván 

Fotojournalist Marco Bello werd in 2017 tijdens protesten in de Venezolaanse hoofdstad Caracas achterna gezeten door leden van de veiligheidstroepen. De agenten sloegen de demonstratie op gewelddadige wijze uiteen.
© AP Photo/Ariana Cubillos
Fotojournalist Marco Bello werd in 2017 tijdens protesten in de Venezolaanse hoofdstad Caracas achterna gezeten door leden van de veiligheidstroepen. De agenten sloegen de demonstratie op gewelddadige wijze uiteen.

De persvrijheid wereldwijd

Ook elders in de wereld gaat het niet goed met de persvrijheid. Conflicten zoals die in het Midden-Oosten, waar journalisten onder gevaarlijke omstandigheden moeten werken en ernstig in hun werk worden belemmerd, en de opkomst van autoritaire leiders spelen hierbij een belangrijke rol. De laatste jaren ligt de vrije pers ook onder druk in landen waar dat voorheen niet het geval was, niet alleen in Europa, maar ook in de Verenigde Staten. De Amerikaanse president Trump noemde de media “de vijand van het volk”.  

Een kleine greep uit recente ontwikkelingen. In Venezuela werden journalisten belaagd die verslag deden van anti-regeringsprotesten. In China kreeg de overheid met de wet op cyberveiligheid nog meer grip op het internet en werden de laatste jaren bloggers gearresteerd. Ook in Rusland richten de autoriteiten hun pijlen op de sociale media. In de Filipijnen worden de media tegengewerkt door president Duterte. In Egypte zijn honderden websites geblokkeerd. In Marokko werden tijdens de protesten in Al-Hoceima verschillende journalisten gearresteerd. In Tanzania werden vier kranten opgeheven en er kwamen strenge regels voor online journalisten en gebruikers van sociale media.  

Op de websites van de onafhankelijke onderzoeksorganisaties Reporters without Borders en Freedom House staat een overzicht van de recente stand van de persvrijheid wereldwijd. 

Voorbeeld: Mexico

Voor journalisten is Mexico een van de gevaarlijkste landen ter wereld. Vorig jaar werden er elf journalisten vermoord; alleen in Syrië stierven er meer. Tussen 2006 en 2018 werden 116 journalisten in Mexico slachtoffer van geweld: 102 werden vermoord, 14 van hen zijn verdwenen. Meer dan duizend journalisten werden de afgelopen 6 jaar geïntimideerd of aangevallen. Met name journalisten die over de georganiseerde misdaad, zoals drugshandel, en over politieke corruptie schrijven, zijn het doelwit. Slechts weinigen die verantwoordelijk zijn voor moord op journalisten worden berecht. Door grootschalige corruptie, die juist door de vermoorde journalisten werd onderzocht, weten de daders uit handen van de rechter te blijven.  

In Mexico werd journalist Javier Valdez in 2017 doodgeschoten. Twee maanden voor zijn dood twitterde hij nadat een collega werd gedood: ‘Laat ze ons allemaal maar vermoorden als op verslag doen van deze hel de doodstraf staat’. Valdez was een internationaal gewaardeerde journalist die over de georganiseerde misdaad en de Mexicaanse drugskartels schreef.
© Sergio Ortiz Borbolla/Amnesty International
In Mexico werd journalist Javier Valdez in 2017 doodgeschoten. Twee maanden voor zijn dood twitterde hij, nadat een collega werd vermoord: ‘Laat ze ons allemaal maar vermoorden als op verslag doen van deze hel de doodstraf staat’. Valdez was een internationaal gewaardeerde journalist die over de georganiseerde misdaad en de Mexicaanse drugskartels schreef.

Feitjes

Het aantal vermoorde journalisten (inclusief burgerjournalisten en media-medewerkers) blijft de laatste jaren hoog: 114 in 2015, 80 in 2016, 74 in 2017 en 80 in 2018. Voor 2019 stond de barometer van Reporters without Borders op 28 maart op 5 journalisten gedood, 1 burgerjournalist gedood, 1 media-medewerker gedood, 167  journalisten gevangen, 152 burgerjournalisten gevangen en 16 andere media-medewerkers gevangen.

Op de Index van Persvrijheid 2019 van Reporters without Borders neemt Noorwegen de eerste plek in en staat Turkmenistan op plaats 180 als land met de minste persvrijheid. Nederland staat op de vierde plaats, na Noorwegen, Finland en Zweden.  Reporters without Borders

Alleen al in 2019 …

7

GEDOOD

Alleen al in 2019 zijn 5 journalisten, 1 burgerjournalist en 1 media-medewerker gedood.

335

GEVANGEN

In 2019 zitten 167 journalisten, 152 burgerjournalisten en 16 andere mediamedewerkers gevangen.

 

Wat doet Amnesty?

Sinds haar oprichting in 1961 zet Amnesty zich in voor het recht op vrijheid van meningsuiting. Dat deden – en doen we nog steeds – door op te komen voor gewetensgevangenen, die alleen maar vanwege hun mening vastzitten. 

In tal van landen wordt de vrije meningsuiting beperkt door onderdrukkende wetten. Amnesty Nederland richt zich met name op Rusland, China, Turkije, Saudi-Arabië en Indonesië. Met nieuwe wetten krijgen de autoriteiten daar steeds meer middelen in handen om critici van de regering monddood te maken. Door druk uit te blijven oefenen probeert Amnesty te bewerkstelligen dat die wetten worden aangepast. 

Amnesty vindt het cruciaal dat in deze en andere landen de richtlijnen van de Europese Unie voor de vrijheid van meningsuiting worden nageleefd. Die richtlijnen geven diplomaten op ambassades een arsenaal aan mogelijkheden om de vrije meningsuiting te bevorderen. 

Amnesty’s oproep

We roepen regeringen op de volgende maatregelen te nemen: 

  • Afschaffing van onderdrukkende wetten die het uiten van je mening en geweldloos protest strafbaar maken. Die wetten zijn vaak bijzonder vaag geformuleerd, waardoor critici gemakkelijk vals beschuldigd en veroordeeld kunnen worden. 
  • Vrije toegang tot informatie voor iedereen.