Arrestatie van een demonstrant op het Malieveld in Den Haag, waar actiegroep Viruswaanzin een bijeenkomst organiseerde tegen de maatregelen tegen het coronavirus.
© Robin Utrecht

Het recht op demonstratie

Het is van groot belang dat burgers zich gezamenlijk publiekelijk kunnen uitspreken. Het recht om te demonstreren is een fundamenteel mensenrecht dat nauw samenhangt met bijvoorbeeld de vrijheid van meningsuiting. Demonstraties zijn belangrijk voor een gezonde democratische, economische en sociaal-maatschappelijke ontwikkeling. Daarom is het recht om te demonsteren stevig verankerd in mensenrechtenverdragen én ook in de Nederlandse (Grond)wet.

Iedereen en iedere groep heeft het recht om in het openbaar bij elkaar te komen voor een vergadering, protest of demonstratie. Dit is vastgelegd in artikel 21 van het Internationaal Verdrag inzake Burger- en Politieke rechten, artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten voor de Mens, én in artikel 9 van de Nederlandse Grondwet. De overheid mag aan een demonstratie geen beperkingen opleggen, behalve wanneer dat echt noodzakelijk is vanwege de openbare orde of de volksgezondheid. Amnesty doet onderzoek naar problemen bij demonstraties en het wettelijk kader en het beleid rond demonstraties. Het demonstratierecht staat de laatste tijd ter discussie. Incidenten bij demonstraties komen geregeld in het nieuws en leiden tot een verhit debat.

Het probleem

De meeste demonstraties verlopen zonder problemen. Maar helaas gaat het toch ook geregeld mis en worden mensen die vreedzaam (willen gaan) demonstreren tegengehouden. Soms worden demonstraties zelfs verboden.

Zo zijn in de afgelopen jaren in Nederland voorafgaand en tijdens demonstraties:

  • Uitingen verboden en protestborden met niet-strafbare uitingen toch in beslag genomen. Dat is in strijd met het demonstratierecht en de vrijheid van meningsuiting.
  • Mensen die vreedzaam demonstreerden aangehouden. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens demonstraties tegen de monarchie, Zwarte Piet of het bestuur van Feyenoord en bij allerlei klimaatprotesten.
  • Demonstranten die geen regels overtraden ‘zomaar’ om legitimatie gevraagd. Soms maakt de politie bij demonstraties foto’s en filmopnames van vreedzame demonstranten. Dat kan mensen afschrikken om zich uit te spreken en aan demonstraties mee te doen (dat heeft een verlammend effect). Op 7 oktober 2021 vorderde de politie het legitimatiebewijs van een Amnesty-medewerker nadat hij een petitie in de brievenbus van de Chinese ambassade deed.
  • Te strikte beperkingen (regels) opgelegd aan organisatoren nadat ze de gemeente hadden geïnformeerd over hun voorgenomen demonstratie. Zo wordt het demonstreren bij ambassades geregeld niet toegestaan. En legden burgemeester aan klimaatprotesten in maart 2021 meer beperkingen op dan strikt noodzakelijk.
  • Demonstraties verboden op grond van gemeentelijke noodwetgeving. Dat gebeurde de afgelopen jaren bijvoorbeeld tijdens Sinterklaasintochten in onder meer Rotterdam (2016), Dokkum (2017), Zwolle en Nijmegen (2018).
  • Mensen slachtoffer geworden van onrechtmatig en excessief politiegeweld. Soms spreekt Amnesty zich daar publiekelijk over uit, zoals over het politiegeweld bij het beëindigen van een demonstratie tegen coronamaatregelen op het Malieveld in Den Haag, op 14 maart 2014. Amnesty heeft onrechtmatig en excessief gebruik van de wapenstok tijdens vreedzame protesten gedocumenteerd in 35 landen, waaronder Nederland.

Wat wil Amnesty?

Amnesty vindt dat de overheid het recht op demonstratie in Nederland beter moet waarborgen. In gesprekken met politici, burgemeesters, ambtenaren en vertegenwoordigers van de politie brengen we onze zorgen onder de aandacht. We roepen de overheid op om de volgende aanbevelingen op te volgen:

  • Er moeten uniforme, soepelere procedures komen voor het aanmelden van demonstraties.
  • Er mogen vooraf geen beperkingen worden gesteld aan de inhoud van demonstraties.
  • Vreedzame demonstranten mogen in principe niet worden aangehouden.
  • Noodverordeningen of -bevelen moeten minder lichtzinnig worden ingezet voor het reguleren van vreedzaam protest.
  • Er moeten strikte(re) regels komen om de privacy van demonstranten te beschermen.
  • Nederlandse gemeenten moeten voldoende kennis in huis hebben over de verantwoordelijkheden en bevoegdheden rondom demonstratierecht, zoals uitgewerkt in onder andere het handboek Demonstreren ‘Bijkans heilig’. En in lijn met de mensenrechten moeten zij demonstraties optimaal faciliteren. Over de rol van de politie bij het faciliteren van demonstraties heeft Amnesty een publicatie opgesteld.

Hoe probeert Amnesty dit te bereiken?

Amnesty vindt dat de overheid het recht op demonstratie in Nederland beter moet waarborgen en maakt zich daar hard voor. Dat doen we door onderzoek en lobby. Ook spreken we ons publiekelijk uit via sociale media en in de krant. Een aantal keer per jaar gaat Amnesty ook naar protesten toe om te kijken of het demonstratierecht goed gewaarborgd wordt door de lokale overheid. Tijdens dat monitoren van protest geven we ook uitleg aan demonstranten over het demonstratierecht. En wanneer geboden spreken we direct vertegenwoordigers van de politie aan. Een enkele keer onderneemt Amnesty juridische actie.

Amnesty diende in december 2018 een officiële klacht in over het politieoptreden bij een vreedzaam eenmansprotest bij het bezoek van de Chinese premier Li Keqiang aan het Haags Gemeentemuseum. Daarbij vorderde de politie het identiteitsbewijs van een vreedzame Amnesty-activist.
© Pierre Crom
Amnesty diende in december 2018 een officiële klacht in over het politieoptreden bij een vreedzaam eenmansprotest bij het bezoek van de Chinese premier Li Keqiang aan het Haags Gemeentemuseum. Daarbij vorderde de politie het identiteitsbewijs van een vreedzame Amnesty-activist.

Demonstraties van Amnesty

Demonstraties van Amnesty worden over het algemeen goed gefaciliteerd, zodat ons protest goed zichtbaar is. Soms ondervindt ook Amnesty tegenwerking bij (het voorbereiden van) demonstraties. Twee voorbeelden.

Amnesty diende in december 2018 een officiële klacht in over het politieoptreden bij een vreedzaam eenmansprotest bij het bezoek van de Chinese premier Li Keqiang aan het Haags Gemeentemuseum. Daarbij vorderde de politie het identiteitsbewijs van een vreedzame demonstrant. De politiechef Den Haag heeft de klacht pas in mei 2021 afgedaan. De klacht over de ID-controle is gegrond verklaard; de politie had geen legitimatiebewijs mogen vorderen.

In november 2017 legde de burgemeester van Maastricht beperkingen op aan mensen, onder wie Amnesty-vrijwilligers, die demonstreerden tegen de uitzetting van vluchtelingen naar Afghanistan. Zij dienden ‘zich te onthouden van het doen van andere uitingen die als aanstootgevend of schokkend ervaren (kunnen) worden’. Ook mochten er geen flyers uitgedeeld worden zonder voorafgaande toestemming en moesten de organisatoren gecertificeerde verkeersregelaars inhuren. De organisatoren zijn een juridische procedure gestart tegen deze voorwaarden. De Raad van State stelde Amnesty op 4 november 2021 in het gelijk.