Q&A over het referendum over de Sleepnetwet

Waar gaat het referendum over?

De initiatiefnemers, studenten van de Universiteit van Amsterdam, proberen voor 16 oktober de benodigde 300.000 verzoeken voor een raadgevend referendum bij elkaar te brengen. Dat referendum moet gaan over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Deze wet is op 11 juli jl. door een meerderheid van de Eerste Kamer aangenomen. De vermoedelijke datum van inwerkingtreding is 1 januari 2018, maar dit staat nog niet vast. Via deze wet krijgen de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten verdergaande bevoegdheden.

Wat houdt het raadgevend referendum in/ hoe werkt een raadgevend referendum?


Iedereen die mag stemmen voor Tweede Kamer verkiezingen kunnen een verzoek indienen om een raadgevend referendum te houden over een aangenomen wet, in dit geval de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv). Het indienen van zo’n verzoek gebeurt in twee fasen: in de eerste fase moeten er binnen vier weken nadat de wet is gepubliceerd 10.000 geldige verzoeken zijn ingediend. Dit is de initiatiefnemers van het referendum over de Wiv gelukt. De tweede fase is nu aangebroken: binnen zes weken (4 september – 16 oktober) moeten er minimaal 300.000 geldige verzoeken om een referendum binnenkomen. Als die worden gehaald, dan volgt het referendum binnen zes maanden na het definitieve besluit van de Kiesraad. In een raadgevend referendum wordt voor of tegen de wet gestemd.

Waarom steunt Amnesty het referendum?

Amnesty is tegen onderdelen van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 omdat die wet grote inbreuk maakt op de privacy van burgers, terwijl de waarborgen voor de bescherming van mensenrechten minimaal zijn. De afgelopen jaren heeft Amnesty International samen met andere organisaties gepoogd om de wet op essentiële onderdelen aangepast te krijgen zodat die voldoet aan internationale mensenrechtenverplichtingen. Dat is slechts marginaal gelukt. Om het debat hierover aan te wakkeren en een betere wet te krijgen steunt Amnesty nu het initiatief voor een referendum over deze wet.

Waar maakt Amnesty International zich zorgen over?

Het is belangrijk dat de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten doelgericht en effectief onderzoek kunnen doen naar personen of organisaties die een gevaar vormen voor de veiligheid en de democratische rechtstaat. Maar de diensten hadden hiertoe al enorme bevoegdheden en kunnen met de wet onnodig en onevenredig inbreuk maken op de rechten van onschuldige burgers.

Deze wet geeft Nederlandse diensten namelijk de meest vergaande bevoegdheid die ze ooit hebben gehad om grootschalig en ongericht het internet af te luisteren, waardoor de deur naar ongekende massasurveillance wordt open gezet.

Het toezicht op het handelen van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten is in de wet onvoldoende geregeld. Ook wordt in de wet niet uitgesloten dat informatie wordt gedeeld met repressieve regimes. Hierdoor bestaat er een reëel risico dat internationale samenwerking met buitenlandse geheime diensten leidt tot schending van mensenrechten. Het werk en leven van onder andere individuele activisten, journalisten en oppositieleden kan zodoende door het handelen van Nederland in gevaar komen.

Amnesty vraagt surveillance alleen toe te passen als dit absoluut noodzakelijk is, en is gebaseerd op een redelijke verdenking dat iemand of een organisatie) een bedreiging voor de democratische rechtsorde vormt en wanneer het vooraf is goedgekeurd door een onafhankelijke juridische autoriteit, zoals bijvoorbeeld een rechter.

Welke nieuwe bevoegdheden krijgen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten door deze wet?

De AIVD en MIVD kunnen door de nieuwe wet ook op grote schaal internet- en telefoonverkeer via de kabel onderscheppen, dat wil zeggen chatgesprekken, e-mailberichten, Skypegesprekken, Whatsapp-berichten en bestanden die we via internet delen met anderen. Hiervoor hadden ze zo’n sleepnet bevoegdheid alleen bij niet-kabelgebonden communicatie via de lucht, zoals via satelliet- en radioverkeer. 

Staat alleen het recht op privacy op het spel?

Nee. Het recht op privacy is een recht dat op zichzelf staat, maar is ook van belang is voor andere mensenrechten. Van toezicht (surveillance) op van alles wat we lezen, (be)kijken, luisteren en bespreken kan een verlammende effect uitgaan op het verkennen en ontwikkelen van ideeën, ook minder gangbare en impopulaire ideeën. Denk maar aan het afschaffen van de doodstraf of slavernij, of het instellen van vrouwenkiesrecht. Dat waren in Nederland ooit impopulaire ideeën.

Niet alleen het recht op privacy komt in gevaar, maar daarmee ook andere mensenrechten zoals de vrijheid van gedachte, vrije meningsuiting, en vrijheid van vergadering. Zelfs het recht op non-discriminatie staat op het spel, als overheden de onderschepte gegevens gebruiken om seksuele, etnische of religieuze minderheden te profileren, discrimineren en te onderdrukken. 

Lijkt de AIVD straks op de NSA qua bevoegdheden?

Dankzij de klokkenluider Edward Snowden weten we dat de Amerikaanse veiligheidsdienst NSA ongekende bevoegdheden en mogelijkheden heeft om de communicatie van burgers wereldwijd te onderscheppen en op te slaan. Met de nieuwe bevoegdheden schuiven AIVD en MIVD een fors stuk op richting NSA: ze kunnen straks op stelselmatige en grootschalige wijze onze telefoon- en webverkeer onderscheppen; rechtstreeks en online toegang krijgen tot (reis, financiele) gegevens van allerlei partijen die automatisch vergeleken kunnen worden met reeds onderschepte communicatie; en voor onbepaalde duur inbreken op computers, telefoons zelfs pacemakers. Toch kunnen de Nederlandse diensten alleen maar dromen van de financiele en opslagcapaciteiten van hun Amerikaanse bevoegdheden. Ook zijn er minimale waarborgen in de Nederlandse wet ingebouwd waardoor de AIVD geen carte blanche krijgt om zonder onafhankelijk toezicht te opereren. 

Is Amnesty voor of tegen referenda?

Amnesty heeft in algemene zin geen mening over de wenselijkheid van referenda. Wij maken gebruik van alle beschikbare vreedzame middelen die de democratische rechtsstaat ons biedt om mensenrechtenschendingen tegen te gaan.  

De wet is met een democratische meerderheid aangenomen. Waarom legt Amnesty zich niet neer bij de uitkomst van het parlementaire debat?

Helaas stemde ondanks flinke lobby en campagne van maatschappelijke actoren een meerderheid in de TK voor de wet; alleen de SP, Groen Links, D66, Partij van de Dieren, Groep Kuzu/Ozturk stemden tegen. Slechts drie van de vele ingediende amendementen om de scherpe randjes van de wet af te krijgen werden aangenomen. Ook in de Eerste Kamer stemde een meerderheid voor de wet. Amnesty vindt dat er door de wetgever te weinig kritisch is gedebatteerd over de wet. Terechte kritiek van experts en maatschappelijke belangenorganisaties legde de Minister te gemakkelijk naast zich neer. Een raadgevend referendum is een middel om een langer en intensiever publiek debat te voeren over een wet die zeer grote gevolgen kan hebben voor de rechten en vrijheden van mensen wereldwijd en die aan te vechten. 

Werkt Amnesty samen met andere organisaties die ook voor een referendum zijn?

Amnesty vraagt alle Nederlanders om een verzoek tot een referendum in te dienen. Op dit moment zijn is er een aantal organisaties en bedrijven dat zich heeft uitgesproken voor een referendum. Op dit moment voeren wij geen gezamenlijke campagne.

Teken voor het referendum

Actie afgelopen

Waar kan ik mijn verzoek indienen?

 Het originele formulier van de kiesraad is te vinden op referendumovereenwet.nl. Via teken.sleepwet.nl kan je online een verzoek indienen. Dit kan voor 16 oktober 2017.

Waarom wordt de wet Sleepwet of Sleepnetwet genoemd?

Deze termen refereren aan de grootschalige, ongerichte en willekeurige verzameling van communicatie die de wet mogelijk maakt.  

Ik weet nog helemaal niet of ik voor of tegen deze wet ben.

Als minimaal 300.000 mensen een geldig verzoek voor het referendum indienen, dan wordt het referendum waarschijnlijk pas in het voorjaar van 2018 gehouden. Dan pas hoeft u uw mening over deze wet te geven. Nu gaat het om de vraag of u vindt dat burgers zich zouden moeten uitspreken over deze verregaande bevoegdheden van onze geheime diensten die inbreuk maken op mensenrechten.

Wat gebeurt er als er wel of geen referendum komt?

Een raadgevend referendum leidt of wel of niet tot een uitspraak dat de Wiv moet worden afgewezen. Het is pas geldig bij een opkomstpercentage van ten minste 30 procent van het totale aantal kiesgerechtigden. Als die 30 procent is gehaald en de meerderheid van de stemmers wijst de wet af, dan moet de regering met een wetsvoorstel komen dat de oorspronkelijke wet intrekt of – als de regering de uitslag van het referendum niet wil volgen – dat de inwerkingtreding van de Wiv regelt. Ook als de stemuitslag uitwijst dat de wet niet wordt afgewezen, zal de regering de inwerkingstreding van de Wiv per Koninklijk Besluit moeten regelen. De beoogde datum voor inwerkingtreding is 1 januari 2018, maar die zou wel eens uitgesteld kunnen worden tot na een eventueel referendum. 

De regering kan de uitslag naast zich neerleggen. Waarom zou ik dan toch meedoen?

De initiatiefnemers van het referendum zijn gedreven om een maatschappelijk discussie te voeren. Amnesty staat daar volledig achter. Deze discussie heeft tot nu toe onvoldoende plaatsgevonden, terwijl de wet grote gevolgen heeft voor de rechten van alle Nederlanders.

Is de sleepnetwet niet nodig om terrorisme te bestrijden?

Terroristische aanslagen vormen een ernstige bedreiging voor de mensenrechten. Staten hebben de taak om mensen te beschermen tegen dergelijke aanlagen, gewelddadig extremisme en andere bedreigingen van het recht op leven. Daarom is het niet alleen terecht, maar essentieel dat resoluut wordt opgetreden tegen terrorisme. Maar daarbij moeten staten zich wel aan de mensenrechten houden: wetten die zijn gemaakt om mensen te beschermen tegen de dreiging van terrorisme en de handhaving van deze wetten, moeten verenigbaar zijn met de rechten en vrijheden van mensen.

Veiligheidsmaatregelen staan steeds vaker haaks op mensenrechten en de rechtstaat. Dat blijkt uit een onderzoek van Amnesty over antiterrorismewetten in Nederland en dertien andere EU lidstaten. Wij mogen onze vrijheden niet laten afnemen. Niet door terroristen die onze vrije samenleving met geweld willen vernietigen en niet door politici die onze rechten willen inperken. De overheid heeft onvoldoende aangetoond dat het noodzakelijk is voor terreurbestrijding om op grote en ongerichte schaal de communicatie van onschuldige burgers af te luisteren en zodoende inbreuk te maken op onze rechten. Contraterrorismemaatregelen moeten gebaseerd zijn op gedegen informatie en goed politiewerk en niet op massasurveillance – het sleepnet zo ver mogelijk uitwerpen om, naar men zegt, verdachten aan te kunnen houden, is onwettig en inefficiënt. Het al te vaak gehoorde verhaal over de veronderstelde noodzaak om rechten op te geven teneinde veiligheid te bewerkstelligen, maakt in werkelijkheid de weg vrij voor een samenleving waarin vrijheid de uitzondering vormt en angst de regel is. 

Teken voor het referendum

Actie afgelopen