Demonstratie voor de Poolse ambassade in Londen tegen verdere inperking van het recht op abortus in Polen.
© Amnesty International / Fotis Filippou

Mensenrechten in Polen

Het probleem

Sinds de nationaal-conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 overtuigend de presidents- en parlementsverkiezingen won, probeert de Poolse regering met nieuwe wetsvoorstellen steeds meer macht in handen te krijgen. Doordat de PiS zowel in het parlement als in de Senaat de absolute meerderheid heeft en de president ook tot deze partij hoort, is de regering in staat om vergaande hervormingen door te voeren. Door deze hervormingen is de onafhankelijke rechtspraak aangetast, de vrije meningsuiting aan banden gelegd en de rechtsstaat uitgehold.

Rechtsstaat bedreigd

In juli 2017 stemde het Poolse parlement in met een reeks wetsvoorstellen waarmee de rechterlijke macht ingrijpend zal worden hervormd en een deel van haar onafhankelijkheid verliest. Na grote ophef in binnen- en buitenland sprak president Duda over enkele van deze wetsvoorstellen zijn veto uit. Hij kwam vervolgens met eigen wetsvoorstellen, die in december alsnog werden aangenomen en eveneens de scheiding der machten aantasten. Dat betekent dat op dit moment de grenzen tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht, die zo belangrijk zijn voor een rechtsstaat, drastisch verschuiven en de macht van de regering stevig wordt verankerd.

Politieke benoemingen in Raad voor de Rechtspraak

De gedurende 2017 doorgevoerde wetswijzigingen geven politici invloed op de rechterlijke macht, onder andere op de Raad voor de Rechtspraak. Deze raad heeft als taak om de onafhankelijkheid van het rechterlijk systeem te waarborgen en rechters te nomineren. De meerderheid van de leden van deze raad werd benoemd vanuit de rechterlijke macht zelf. Door de hervormingen kiest nu het parlement de leden. Omdat de PiS-partij een meerderheid heeft in het parlement, is de invloed van die partij op de benoeming van nieuwe rechters groot. De onafhankelijkheid van de Raad voor de Rechtspraak wordt hiermee bedreigd. In 2018 zijn in de raad piS-gezinde leden aangesteld.

Vervanging van rechters

Een van de wetsvoorstellen uit juli 2017 die de president overigens wel direct tekende, geeft de minister van Justitie de mogelijkheid om presidenten en vice-presidenten van rechtbanken te ontslaan en te benoemen. Daarnaast staat in een wetsvoorstel uit december 2017 dat de pensioenleeftijd voor rechters van het Hooggerechtshof van 70 naar 65 jaar wordt verlaagd. Dit betekent dat mogelijk 40 procent van de rechters vervangen wordt.

In een interview in de Volkskrant van 30 juni 2018 vertelt opperrechter Malgorzata Gersdorf over de gevolgen hiervan: ‘Zodra de rechters zijn opgestapt, ligt de weg naar partijpolitieke benoemingen door reregringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) open. Dat terwijl het staande praktijk is in Europa dat rechters, niet politici, de doorslaggevende stem hebben bij de benoeming van hun collega’s. Op regionaal niveau klapten rechters al uit de school: wie politiek onwelgevallige vonnissen velde, kreeg te maken met intimidaties uit het regeringskamp.’

Op 21 november 2018 werd de pensionwet voor rechters van het Hooggerechtshof teruggedraaid. Dit gebeurde na kritiek van het Europees Hof van Justitie. Hierdoor krijgen 22 rechters die met pensioen waren gestuurd hun baan weer terug, onder wie Malgorzata Gersdorf.

Protesten tegen de aantasting van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in Warschau, 16 juli 2017
© Grzegorz ŻukowskiAmnesty International (photographer: Grzegorz Zukowski)
Protesten tegen de aantasting van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in Warschau, 16 juli 2017

Uitbreiding Hooggerechtshof

Daarnaast zal het Hooggerechtshof met twee nieuwe kamers worden uitgebreid: de Disciplinaire rechtskamer, die rechters en advocaten kan aanklagen, en de Kamer voor Buitengewone Controle en Publieke Aangelegenheden, die de bevoegdheid krijgt om vonnissen van de afgelopen twintig jaar nietig te verklaren. Ook oordeelt de Kamer voor Buitengewone Controle over de geldigheid van verkiezingen en over het beboeten van media. De leden van beide kamers worden benoemd door de bovengenoemde Raad voor de Rechtspraak.

Opperrechter Gersdorf zei hierover in de Volkskrant: ‘Kijk naar de nieuwe ‘disciplinaire rechtskamer’ die deze regering introduceert. Die moet binnen het Hooggerechtshof gaan oordelen over het gedrag van rechters, en valt buiten het gezag van de opperrechter – een soort rechtbank binnen de rechtbank. Er komen juristen in en leken, benoemd door de politiek.’

In de twee extra rechtskamers zijn in 2018 door de PiS 37 rechters benoemd.

Minder bevoegdheden Constitutioneel Hof

In december 2015 keurde het Poolse parlement een wet goed die het Constitutioneel Hof de bevoegdheid ontneemt wetten aan de grondwet te toetsen. Daardoor kan het Hof niet langer de regering controleren. Dit betekent in combinatie met de andere hervormingen een verdere uitholling van de Poolse rechtsstaat. In maart 2016 wees het Constitutionele Hof de eerste versie van de nieuwe wet af, omdat deze ongrondwettig zou zijn, maar volgens de regering is het Hof niet gerechtigd om over zijn eigen hervorming te oordelen. In 2018 heeft de PiS het in het Hof voor het zeggen na een aantal politieke benoemingen.

Vrijheid van meningsuiting

Mediawet

In januari 2016 tekende president Duda de nieuwe mediawet. Deze wet geeft de regering de bevoegdheid de directie en hoofdredactie van de publieke omroep aan te stellen en te ontslaan. De regeringspartij PiS was van mening dat journalisten van de publieke media te vaak ‘anti-Poolse meningen’ verkondigden en het Poolse staatsbelang te weinig onder de aandacht brachten. Inmiddels zijn de directeuren van de publieke tv- en radiozenders vervangen en is een groot aantal journalisten ontslagen of gedwongen te vertrekken. De nieuwe mediawet betekent een aanslag op het recht op vrije meningsuiting, want het komt er in feite op neer dat de openbare omroepen onder druk gezet kunnen worden om de mening van de regering te verspreiden.

Lees het Volkskrantartikel ‘Op radio Trójka klinkt alleen nog de de stem van PiS‘ over de gevolgen van de mediawet.

Holocaust-wet

Duda ondertekende in februari 2018 de wetswijziging die daarna snel bekend werd als de Holocaust-wet. De wet maakte celstraffen tot drie jaar mogelijk voor mensen die suggereren dat de Poolse staat of het Poolse volk medeschuldig is aan de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. De Holocaust-wet is in strijd met het recht op vrije meningsuiting. Op 27 juni 2018 stemde het parlement op verzoek van de regering in met een afzwakking van de Holocaust-wet. Dit gebeurde na kritiek van onder meer Israël, Amerika en Joodse organisaties. Volgens premier Morawiecki heeft de wet haar doel – ‘het verdedigen van de goede naam van Polen’- niet bereikt. Overtreders van de wet kunnen geen boete of gevangenisstraf meer krijgen.

Omdat tijdens de Tweede Wereldoorlog veel nazi-vernietigingskampen op grondgebied van het huidige Polen stonden, komt het voor dat deze kampen worden aangeduid als ‘Poolse vernietigingskampen’. Onder de nieuwe wet mogen deze woorden niet meer gebruikt worden, en mag op geen enkele wijze Poolse medeplichtigheid aan de Holocaust gesuggereerd worden.

Demonstratie in Warschau voor reproductieve rechten, waaronder het recht op abortus. Op het bord staat 'Ik ben 12 en ik heb kind van mijn oom'.
© TvKryzys
Demonstratie in Warschau voor reproductieve rechten, waaronder het recht op abortus. Op het bord staat ‘Ik ben 12 en ik heb een kind van mijn oom’.

Demonstreren tegengegaan

Sinds de invoering van wetten die de Poolse rechtsstaat, de mediavrijheid en het recht op abortus uithollen, hebben duizenden mensen hier vreedzaam tegen gedemonstreerd. Zij werden daarna lastiggevallen en vervolgd, om nieuwe demonstraties te voorkomen. Daarmee schenden de Poolse autoriteiten het recht op vrije meningsuiting en vergadering op grove wijze.

In april 2017 werd een aanpassing van de Wet op vergadering van kracht, waardoor het verboden werd om tegendemonstraties te houden in het centrum van Warschau waar pro-regeringsbijeenkomsten plaatsvonden. Bij de rechtbank in het centrum van de stad werden 632 zaken aangemeld tegen demonstranten die tegen het regeringsbeleid protesteerden omdat zij de nieuwe wet hadden overtreden.

Vaak geven de autoriteiten voorrang aan nationalistische of pro-regeringsbijeenkomsten. Dit blijkt uit de wijze waarop demonstranten worden behandeld: gewelddadig optreden van ultrarechtse of nationalistische groeperingen tegen demonstranten die tegen het regeringsbeleid protesteren, wordt door de politie oogluikend toegestaan. De politie treedt echter hardhandig op tegen vreedzame demonstranten. De wet en de autoriteiten geven ook voorrang aan zogeheten ‘cyclische demonstraties’, dat wil zeggen demonstraties die door dezelfde mensen op dezelfde locaties meerdere keren per jaar worden georganiseerd. In de loop van 2017 kwam dat erop neer dat vooral de maandelijkse herdenking van de vliegramp van 2010 voorrang krijgt. Daarbij kwamen de toenmalige president Lech Kaczyński, die lid was van de PiS, en 95 anderen om het leven. Andere verzoeken voor demonstraties door opponenten en andere critici van de regering kregen vanwege deze wet geen toestemming. Tussen april 2017 en maart 2018 verbood de gouverneur van de provincie Mazovië 36 bijeenkomsten in Warschau, omdat cyclische, pro-regeringsdemonstraties voorrang kregen.

Politieagenten en andere wetshandhavers hebben na wijziging van de Politiewet in 2016 meer bevoegdheden gekregen. Zo mogen wetshandhavers in het geheim toezicht houden op mensen, ook als er geen sprake is van een strafrechtelijk onderzoek. De ruimere bevoegdheden stelt de politie in staat om toezicht te houden op vreedzame demonstranten. In de wet zijn onvoldoende bepalingen opgenomen die misbruik van de bevoegdheden moeten voorkomen.

Lees het interview met de Poolse activiste Elżbieta Podleśna.

Vrouwenrechten

Aanscherping abortuswet

In Polen is een strenge abortuswet van kracht. Alleen als de zwangerschap het gevolg is van een verkrachting of incest, als het leven van de vrouw in gevaar is of als de foetus geen kans op leven heeft, mogen Poolse vrouwen abortus plegen. Nu wil het parlement zelfs die laatste reden schrappen.
Van alle abortussen wordt 96 procent uitgevoerd omdat de ongeboren baby ernstig ziek is en zal overlijden. Wanneer dit wordt verboden, zullen vrouwen naar het buitenland uitwijken of besluiten een illegale, onveilige abortus in eigen land te ondergaan. Dat brengt hun recht op leven en op gezondheid in gevaar.

In oktober 2017, een dag na één van de grote demonstaties tegen de inperking van het recht op abortus, viel de politie de kantoren van vier vrouwenorganisaties binnen, zogenaamd vanwege een onderzoek naar misbruik van fondsen.

Protest tegen de aanscherping van de abortuswet, februari 2017
© © Piotr Stasiak
Protest tegen aanscherping van de abortuswet, februari 2017

Immigranten

Ondanks een uitspraak van het EU-Hof van Justitie in september 2017 weigert Polen immigranten toe te laten volgens een herverdelingsregeling van de Europese Unie. In december 2017 besloot de Europese Commissie om Polen – evenals Hongarije en Tsjechië – opnieuw voor het EU-Hof te dagen, omdat het land de verplichtingen voor herplaatsing van vluchtelingen niet nakomt. Ook worden asielzoekers tegengehouden die vanuit Wit-Rusland de grens proberen over te steken, zonder voldoende te kijken naar het gevaar bij terugkeer.

Maatregelen tegen terrorisme

In Polen werd in juni 2016 een draconische anti-terrorismewet van kracht die ongebreidelde macht geeft aan de binnenlandse veiligheidsdiensten. In combinatie met andere wetgeving op het gebied van de politie en het strafprocesrecht, maakt de wet de weg vrij voor schendingen van de rechten op vrijheid, privacy, een eerlijk proces, vrije meningsuiting, vergadering en non-discriminatie. Zo kunnen de Poolse geheime diensten heimelijk en zonder sterk toezicht bulkdata verwerven van gewone burgers en hebben ze vergaande surveillancebevoegdheden.

Wat doet Amnesty?

Amnesty voert campagne voor vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging en vrijheid van vergadering in Polen. Daarnaast zetten we ons in voor eerlijke rechtspraak en steunen we mensen die door de nieuwe wetten het zwaarst onder vuur liggen: activisten, journalisten, advocaten, kunstenaars, homoseksuelen en vrouwen. We doen onderzoek, onder meer over de situatie van ngo’s en de uitholling van de rechtsstaat. We verzorgen trainingen en we lobbyen bij de autoriteiten voor verbetering van de mensenrechtensituatie op diverse terreinen.

Ontwikkelingen

De Europese Commissie heeft geprobeerd om de Poolse regering zover te krijgen om de wetten aan te passen die de onafhankelijk rechtspraak aantasten, zodat deze aan de standaarden van de Europese Unie voldoen. Dat is niet gelukt. Daarom heeft de ministerraad van de Europese Unie besloten een artikel 7-procedure tegen EU-lid Polen te beginnen. Dit betekent dat op het allerhoogste niveau over de wetsveranderingen van Polen beslist gaat worden. Een dergelijke procedure zou uiteindelijk kunnen leiden tot het ontnemen van rechten van Polen, zoals het stemrecht in de Raad van Ministers van de EU of het schrappen van subsidies.

Wat wil Amnesty?

Amnesty wil dat het parlement wetten terugdraait die de vrijheid van meningsuiting en vergadering beperken en die de onafhankelijkheid van de media en de rechtspraak onder druk zetten. Amnesty roept bovendien de Poolse regering op het recht op vergadering en vrije meningsuiting te respecteren en te stoppen met het criminaliseren van vreedzame demonstraties. Ook moet er een einde komen aan de rechtszaken tegen demonstranten die alleen vervolgd worden vanwege hun deelname in vreedzame demonstraties. De politie moet bovendien ophouden met het bovenmatig lastigvallen van mensen die hun recht op vreedzame demonstratie uitoefenen. Dat doen agenten bijvoorbeeld door uitvoerige identiteitscontroles en huiszoekingen. Daarnaast wil Amnesty dat de Poolse regering het recht op abortus niet verder inperkt.