Politie pakt mensenrechtenverdediger Alexeyev op in Moskou, Ruslandd

Mensenrechtenverdedigers

Het wordt steeds gevaarlijker om op te komen voor mensenrechten. Meer dan ooit krijgen mensenrechtenverdedigers te maken met intimidatie, lastercampagnes, geweld en gevangenisstraf. Nieuwe wetten maken hen monddood. De persvrijheid wordt aan banden gelegd. En elk jaar worden meer verdedigers vermoord. Regeringen, gewapende groeperingen en bedrijven zorgen er zo voor dat het net zich steeds verder sluit om wie op vreedzame wijze zijn mening geeft. Tegen deze alarmerende trend voert Amnesty International campagne.

Het probleem

Mensenrechtenverdedigers steken hun nek uit. Ze treden in de openbaarheid om bijvoorbeeld gedwongen huisuitzettingen te voorkomen, de inperking van de vrije meningsuiting tegen te gaan of om discriminerende wetten te laten aanpassen. Daardoor zijn ze een gemakkelijke prooi voor de autoriteiten. In veel landen is de speelruimte voor mensenrechtenverdedigers beperkt. Wetten en overheidsoptreden leggen de vrijheid van meningsuiting van activisten en het maatschappelijk middenveld aan banden.

In 2016 werden 281 mensenrechtenverdedigers gedood in ten minste 22 landen omdat ze op vreedzame wijze opkwamen voor de mensenrechten. In 2015 was het aantal gedode activisten 156. In Colombia werden alleen al in januari 2017 tien mensenrechtenverdedigers vermoord, een verdubbeling van het gemiddeld aantal moorden per maand in 2016. In 63 landen waren er lastercampagnes om hen in een kwaad daglicht te stellen. In 68 landen werden mensen opgepakt vanwege hun mensenrechtenwerk. En in 94 landen werden ze bedreigd of aangevallen. Sinds 1998 zijn meer dan 3.500 mensenrechtenverdedigers vermoord. Opkomen voor de mensenrechten wordt steeds gevaarlijker.

De Cambodjaanse mensenrechtenverdedigster Tep Vanny. Foto: Thomas
© Amnesty International

Wie is een mensenrechtenverdediger?

Een mensenrechtenverdediger is iemand die alleen of samen met anderen de mensenrechten en fundamentele vrijheden beschermt en bevordert. Dat kan op lokaal, regionaal, nationaal of internationaal niveau zijn, zonder dat ze gebruikmaken van haat, discriminatie of geweld, of anderen hiertoe aanmoedigen. De mensenrechten werden in 1948 vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en daarna uitgewerkt in tal van verdragen. Nagenoeg alle landen ter wereld hebben beloofd de rechten uit deze verklaring te zullen respecteren.

Een activist springt in de bres als de mensenrechten worden onderdrukt. Het gaat bijvoorbeeld om executie, marteling, willekeurige detentie, vrouwenbesnijdenis, discriminatie, gedwongen huisuitzettingen, toegang tot gezondheidszorg, arbeidszaken, het terugsturen van vluchtelingen of vervuiling van de leefomgeving. Mensenrechtenverdedigers kunnen journalisten zijn, of advocaten, artsen, verpleegkundigen, docenten, vakbondsmensen, klokkenluiders, boeren of slachtoffers van mensenrechtenschendingen of hun familie.

In alle uithoeken van de wereld zijn mensenrechtenverdedigers actief. In landen die verscheurd worden door een intern conflict en in landen waar het stabiel is, in dictaturen en democratieën, in rijke en arme landen.

 

Women from the La Puya resistance pray and read the bible as they attempt to pursuade the police to retreat. After two years and two months of peacefully blocking the entrance to the El Tambor gold mine (Kappes, Cassiday & Associates (KCA) which is based in the USA). Residents of San Jose del Golfo and San Pedro Ayampuc were violently evicted by police forces in order to bring heavy machinery into the industrial site.
In Guatemala proberen vrouwen politieagenten te bewegen om te vertrekken. Ze hadden meer dan twee jaar op vreedzame wijze de toegang tot de El Tambor-goudmijn geblokkeerd. De vrouwen werden echter met geweld verjaagd om de weg vrij te maken voor mijnbouwmachine. Foto: James A Rodrgues/Panos Pictures

Wat doet een mensenrechtenverdediger?

Mensenrechtenactivisten doen onderzoek, verzamelen informatie en rapporteren over schendingen van mensenrechten. Op basis hiervan voeren ze actie om die schendingen tegen te gaan of nieuwe te voorkomen. Ze lobbyen om met hun onderzoeksresultaten aandacht te vragen van het publiek, politici, advocaten en rechters voor de schendingen die ze hebben gedocumenteerd. Zo kunnen activisten aandacht vragen voor misstanden en herhaling helpen voorkomen.

Daarnaast helpen ze slachtoffers van mensenrechtenschendingen, door ze bij te staan met psychologische en medische hulp. Ook zorgen ze voor juridische bijstand om een aanklacht in te dienen om daders te berechten. Dat gebeurt bijvoorbeeld door hen te vertegenwoordigen tijdens een rechtszaak. Het is erg belangrijk dat daders van mensenrechtenschendingen zich voor de rechtbank verantwoorden voor hun daden en bestraft worden als zij schuldig zijn. Als een schending straffeloos blijft, is de kans op herhaling groot.

Sommige activisten richten zich op hun regering en sporen die aan haar verplichtingen op mensenrechtengebied na te komen. Mensenrechtenorganisaties spelen een belangrijke rol bij de naleving van verdragen. Ook mensenrechteneducatie speelt een belangrijke rol in het werk van activisten. Als mensen weten welke rechten ze hebben, kunnen ze er beter voor opkomen. Daarom leren mensenrechtenverdedigers anderen over hun rechten en over de middelen om die op te eisen.

© Amnesty International
Azza Soliman, Egypte

Azza Soliman: zwartgemaakt met smaadcampagne
Azza Soliman uit Egypte komt op voor vrouwen die slachtoffer zijn van marteling, huiselijk geweld of verkrachting. Ondanks haar vreedzame activiteiten is zij al verschillende keren gearresteerd, en wordt ze voortdurend lastiggevallen en door de regering in de gaten gehouden. En met smaadcampagnes wordt zij zwart gemaakt. Kranten en televisiezenders bestempelen haar als ‘vijand van het volk’.

Azza Soliman richtte twee organisaties op om de rechten van vrouwen te verdedigen. Door haar vreedzame activiteiten is ze nu een van de ‘verdachten’ in een rechtszaak. De zaak staat bekend als Zaak 173: een groep mensenrechtenverdedigers die vervolgd worden onder meer omdat zij voor hun werk geld uit het buitenland ontvangen. Ook zou Azza de goede naam van het land bezoedelen, omdat ze beweert dat veel vrouwen in Egypte een groot risico lopen op verkrachting. Ze kan tot 15 jaar gevangenisstraf veroordeeld worden.

Mensenrechtenactivisten staan in Egypte steeds meer onder druk. Met een nieuwe wet wordt de speelruimte van mensenrechtenorganisaties nog kleiner. Daarin staan heel veel bepalingen die de organisaties het werken onmogelijk maken. Het onderzoeken van schendingen van mensenrechten of het aannemen van geld zonder toestemming van de autoriteiten bijvoorbeeld, kan bestraft worden met maar liefst 5 jaar gevangenisstraf.

Waarom zijn mensenrechtenverdedigers zo belangrijk?

Mensenrechtenverdedigers staan in de frontlinie bij de verdediging van de mensenrechten. Doordat ze ontwikkelingen in hun land van heel nabij meemaken en in hun land over een netwerk beschikken, kunnen zij veranderingen voor elkaar krijgen die voor internationale non-gouvernementele organisaties veel moeilijker te realiseren zijn. Verdedigers van mensenrechten spelen hierdoor een sleutelrol bij het aan de kaak stellen van schendingen en het voorkomen ervan.

De mate waarin verdedigers van mensenrechten onder vuur liggen, zegt veel over de naleving van die rechten in een land. Je kunt het vergelijken met de kanarie die meeging in de kolenmijnen. Ging het kanariepietje van zijn stokje, dan wisten de mijnwerkers dat ze vanwege de dreiging van een gasexplosie de mijn uit moesten. Aan de behandeling van mensenrechtenverdedigers valt ook af te lezen hoe het met de mensenrechten in een land gesteld is. Als de druk op mensenrechtenverdedigers toeneemt, is dit een belangrijke indicatie dat de mensenrechtensituatie in een land verslechtert. De autoriteiten richten als eerste hun pijlen op de activisten. Zij steken immers hun nek uit om de mensenrechten in hun land te verdedigen en zijn daardoor een gemakkelijk doelwit.

Aan welke gevaren staan mensenrechtenverdedigers bloot?

Doordat ze zich inzetten voor de mensenrechten lopen activisten vaak gevaar en worden zij zelf slachtoffer van schending van hun rechten. Sommigen ontvangen anonieme doodsbedreigingen om hen te dwingen hun werk te staken. Ook worden activisten bedreigd met vervolging, waardoor zij in hun werk ernstig worden belemmerd of ermee op moeten houden. Anderen worden ontvoerd en mishandeld tijdens hun gevangenschap. Agenten maken zich schuldig aan marteling om mensen tot een ‘bekentenis’ te dwingen of als wraak voor het bekendmaken van schendingen. En soms worden activisten vermoord of ‘verdwijnen’ ze.

Activisten worden opgepakt na verzonnen aanklachten en verdwijnen voor lange tijd in de gevangenis, ze worden gedwongen opgenomen in een psychiatrische kliniek of ze krijgen een ‘heropvoeding’ in een arbeidskamp. Een andere manier van tegenwerking zijn pesterijen, zoals het in beslag nemen van reisdocumenten, het aftappen van de telefoon, het royeren van advocaten of hoge boetes voor een kleine overtreding.

 

Protest tijdens de eerste verjaardag van de moord op Hondurese mensenrechtenverdedigster Berta Cáceres, 1 maart 2017. Foto: Reuters/Jorge Cabrera

Berta Cáceres: vermoord

De Hondurese milieuactiviste Berta Cáceres werd op 2 maart 2016 vermoord. Cáceres was leider en medeoprichter van de Consejo Cívico de Organizaciones Populares e Indígenas de Honduras (COPINH), een organisatie ter bescherming van inheemse bevolkingsgroepen. Het was schokkend dat de moord op Cáceres weinig mensen verraste. Ze was al jaren het slachtoffer van intimidatie en bedreigingen, met als doel haar strijd voor de rechten van inheemse gemeenschappen te stoppen. De moord geeft een luguber beeld van de gevaren waarmee mensenrechtenverdedigers in Honduras te maken hebben.

Twee jaar na de moord op milieuactivist Berta Cáceres zijn de opdrachtgevers nog altijd niet gevonden. De voortdurende straffeloosheid betekent dat honderden andere mensenrechtenactivisten het risico lopen ook slachtoffer te worden van een moordaanslag. De procureur-generaal van Honduras heeft inmiddels acht mensen laten arresteren in verband met de moord op Cáceres. Onder hen zijn mensen die betrokken waren bij DESA, het bedrijf dat de Agua Zarca-dam bouwt en personen met banden met het leger. De opdrachtgevers van de moord zijn echter nog altijd onbekend. Cáceres en haar organisatie COPINH waren betrokken bij verzet tegen de dam, omdat de aanleg ervan ten koste zou gaan van het grondgebied van de inheemse bevolking.

Larysa Schiryakova: pesterijen

Larysa Schiryakova, een kritische journaliste in Wit-Rusland, wordt op allerlei manieren tegengewerkt. Zo zou ze haar hond niet hebben geregistreerd en het zand rond haar huis niet hebben opgeruimd. Ze kreeg al vaak een boete vanwege haar journalistieke werk. De vele boetes bewijzen volgens de autoriteiten dat Schiryakova zich ‘sociaal onverantwoordelijk’ gedraagt. Daarom dreigen ze nu haar zoon af te pakken en in een instelling te plaatsen. Overal ter wereld wordt met dit soort pesterijen geprobeerd om activisten van hun werk te houden.

De Wit-Russische autoriteiten dreigen de zoon van journaliste Laryusa Schiryakova in een kindertehuis te plaatsen als ze niet stopt met haar kritische berichtgeving over het land. Privéfoto
De Wit-Russische autoriteiten dreigen de zoon van journaliste Laryusa Schiryakova in een kindertehuis te plaatsen als ze niet stopt met haar kritische berichtgeving over het land. Privéfoto

Met lastercampagnes worden mensenrechtenverdedigers in een kwaad daglicht gesteld, bijvoorbeeld door ze als terroristen voor te stellen. Ook worden trollen ingezet, mensen die opzettelijk berichten plaatsen op internet om onrust en angst te zaaien binnen een gemeenschap en activisten het werk onmogelijk te maken.

Veiligheidsmaatregelen’ worden ingezet om activisten tegen te werken. Ze mogen bijvoorbeeld hun stad niet verlaten of worden veroordeeld omdat ze een gevaar voor de staat zouden zijn. Organisaties worden onder valse voorwendselen gesloten. En met nieuwe wetten wordt de vrijheid van meningsuiting, van godsdienst of van vereniging aan banden gelegd, terwijl nagenoeg alle landen ter wereld hebben beloofd die rechten te respecteren. Soms worden kantoren of huizen van activisten vernield, of wordt er ingebroken.

Het controleren van de communicatie van mensenrechtenverdedigers is een steeds vaker toegepaste manier om hen tegen te werken. Met deze surveillance worden bijvoorbeeld bronnen van journalisten en contacten van activisten achterhaald. De autoriteiten van Bahrein bijvoorbeeld traceren uitgeweken mensenrechtenverdedigers door gebruik te maken van spyware waarbij software op een computer wordt geïnstalleerd met als doel gegevens over de gebruiker te verzamelen. In het Verenigd Koninkrijk heeft de politie journalisten vastgezet om hen onder druk te zetten hun bronnen prijs te geven.

Vrouwelijke mensenrechtenverdedigers hebben het vaak extra zwaar, omdat hun inzet vaak gezien wordt als een aanval op traditionele opvattingen over de rol van vrouwen in de samenleving. Dit kan leiden tot stigmatisering en uitsluiting door de familie of de gemeenschap. Ook wanneer zij zich richten op bijvoorbeeld reproductieve rechten of huiselijk geweld leidt dit vaak tot zeer felle reacties, dreigementen en geweld.

Milieuactivisten onder vuur

Colombia (91 doden), Brazilië (65) en Filipijnen (60) waren in 2017 de gevaarlijkste landen voor mensenrechtenverdedigers. In 2018 werden de eerste vier maanden in Colombia al 46 activisten vermoord. En in minder dan een maand werden in Nicaragua 7 milieuactivisten omgebracht. Van de 312 mensenrechtenverdedigers die wereldwijd in 2017 werden gedood, hield 67 procent zich bezig met de bescherming van landrechten, het leefmilieu en de inheemse bevolking.

In veel gevallen zijn grote mijnbouwprojecten de aanleiding voor het geweld tegen milieuactivisten. De mijnen bevinden zich vaak op land van de voorouders van de activisten. De lokale bevolking wordt verdreven of onvoldoende gecompenseerd voor de inname van het land en de natuur en de voedselvoorziening komt in gevaar.

Verdedigers van de rechten van vrouwen

Wereldwijd staan mensenrechtenverdedigers onder druk, maar activisten voor vrouwenrechten hebben het vaak extra zwaar. De Iraanse Masih Alinejad wordt in de media beschreven als ‘hoer die slachtoffer was van een groepsverkrachting nadat ze een overdosis cocaïne had genomen en naakt op straat liep’. Alinejad voert campagne tegen het verplicht dragen van een hoofddoek.

Masih Alinejad is een vrouw die haar nek durft uit te steken voor anderen. Een vrouw die uitgescholden en bedreigd wordt om wat ze doet en wie ze is: een vrouwelijke mensenrechtenverdediger die opkomt voor de rechten van vrouwen.

De activisten worden niet alleen zwartgemaakt. Ook worden zij gediscrimineerd, door de gemeenschap uitgesloten of krijgen te maken met huiselijk geweld, omdat hun werk door de familie niet wordt geaccepteerd.

Net zoals andere mensenrechtenverdedigers zijn ook verdedigers van vrouwenrechten doelwit van aanvallen vanwege hun werk.  Maar door wie ze zijn en door hun inzet voor specifieke vrouwenrechten, worden ze extra geraakt: ‘Als ze mij bedreigen, dan zeggen ze dat ze me zullen doden, maar voordat ze me vermoorden, zullen ze me verkrachten. Dat zeggen ze nooit tegen mijn mannelijke collega’s’, zegt Aura Lolita Chávez, mensenrechtenverdediger uit Guatemala.

Het werk van de activisten is erkend door een VN-resolutie die in 2013 werd aangenomen en oproept voor bescherming van verdedigers van de rechten van vrouwen.

Tep Vanny vast na vreedzaam protest

Al meer dan tien jaar neemt landrechtenactivst Tep Vanny het op voor het recht op huisvesting van haar gemeenschap aan het Boeung Kak-meer in de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh. Ze mobiliseerde de bewoners om de gedwongen huisuitzettingen van duizenden families tegen te gaan. Voor de deur van premier Hun Sen werd vreedzaam geprotesteerd. Daarop werd Vanny eind 2017 tot tweeënhalf jaar gevangenisstraf veroordeeld vanwege ‘opzettelijk verzet’.

Op 20 augustus 2018 is Tep Vanny na meer dan 700 dagen gevangenschap na een koninklijk pardon vrijgelaten. Amnesty beschouwde haar als gewetengevangene die alleen maar gebruikmaakte van haar recht op vrije meningsuiting. Lange tijd is voor haar vrijlating actiegevoerd. Meer dan 200.000 mensen wereldwijd ondersteunden de oproep haar vrij te laten.

De Cambodjaanse mensenrechtenverdedigster Tep Vanny tijdens een demonstratie. Foto: Thomas Cristofoletti/Ruom
© Thomas Cristofoletti/Ruom
De Cambodjaanse mensenrechtenverdediger Tep Vanny tijdens een demonstratie. Foto: Thomas Cristofoletti/Ruom

Wie hebben het gemunt op mensenrechtenverdedigers

Onderdrukkende regeringen die weinig tegenspraak dulden, werken mensenrechtenverdedigers op allerlei manieren tegen. Je ziet het bijvoorbeeld in Rusland, China, Saudi-Arabië, Turkije, Wit-Rusland of Bangladesh. Maar in Latijns Amerika worden verreweg de meeste activisten bedreigd.

Het zijn met name mensenrechtenverdedigers die zich richten op landrechten en milieu die het zwaar te verduren hebben. Vaak worden zij tot ‘vijanden van vooruitgang’ verklaard vanwege hun verzet tegen projecten waarbij natuurlijke bronnen worden geëxploiteerd. Met lastercampagnes proberen zowel regeringen als bedrijven de reputatie van deze activisten aan te tasten.

Mensenrechtenverdedigers in conflictgebieden worden aangevallen door de verschillende partijen die daarbij betrokken zijn, omdat zij de activisten als potentiële vijanden zien. En dan zijn er ook nog criminele bendes die een gevaar voor activisten vormen, vooral in zwakke staten waar straffeloosheid veel voorkomt.

Mensenrechtenverdedigers ook in Europa onder vuur

De Europese Unie had de mensenrechten altijd hoog in het vaandel staan. Maar in een reactie op terroristische aanslagen en de vluchtelingenstroom uit het Midden-Oosten en Afrika, nemen steeds meer EU-lidstaten wetten aan die de mensenrechten ondermijnen en de rechtstaat uithollen. Hierdoor komen ook mensen en organisaties die zich inzetten voor de rechten van anderen onder vuur te liggen.

Hongarije

Sinds 2010 heeft de politieke partij Fidesz van de Hongaarse premier Viktor Orbán een tweederde meerderheid in het parlement. Die gebruikt hij om met nieuwe regels en wetten onder meer om de rechterlijke macht in te perken, het maatschappelijk middenveld buitenspel te zetten en de vrije meningsuiting te onderdrukken.

Er liggen wetten klaar die bedoeld zijn om ‘illegale migratie’ tegen te gaan, ‘de grenzen te versterken’ en ‘de Hongaarse nationale veiligheid te beschermen’. In de praktijk blijken de voorstellen vrijwel alle organisaties te dwarsbomen die zich inzetten voor de rechten van vluchtelingen en asielzoekers. Of, zoals de Hongaarse autoriteiten dat consequent noemen: ‘massamigratie propageren’. Als de wetswijzigingen worden aangenomen, moeten organisaties die zich inzetten voor de rechten van vluchtelingen en asielzoekers bevestigen dat ze ‘illegale’ activiteiten ondernemen en dit via bijvoorbeeld hun website bekendmaken.

De Hongaarse regering verplicht goede doelen die meer dan 24.000 euro uit het buitenland ontvangen, zich te laten registreren. Ook moeten ze op al hun publicaties en hun website vemelden dat het een ‘met buitenlands geld gefinancierde organisatie’ is. Dat lijkt onschuldig, maar is het niet. De suggestie wordt gewekt dat er sprake is van buitenlandse inmenging. Dat ondermijnt hun geloofwaardigheid. Daardoor verliezen ze steun, wat ten koste gaat van de kwetsbare mensen voor wie zij opkomen. Amnesty Hongarije weigert zich te registreren.

Een demonstrant in de Poolse hoofdstad Warschau wordt weggevoerd door de politie.
© Amnesty International
Een demonstrant in de Poolse hoofdstad Warschau wordt weggevoerd door de politie.

 

Polen

Sinds de nationaal-conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 overtuigend de presidents- en parlementsverkiezingen won, probeert de Poolse regering met nieuwe wetsvoorstellen steeds meer macht in handen te krijgen. Doordat de PiS zowel in het parlement als in de Senaat de absolute meerderheid heeft en de president ook tot deze partij hoort, is de regering in staat om vergaande hervormingen door te voeren. Door deze hervormingen is onder meer de onafhankelijke rechtspraak aangetast en de vrije meningsuiting aan banden gelegd.

In januari 2016 tekende president Duda de nieuwe mediawet. Deze wet geeft de regering de bevoegdheid de directie en hoofdredactie van de publieke omroep aan te stellen en te ontslaan. De regeringspartij PiS was van mening dat journalisten van de publieke media te vaak ‘anti-Poolse meningen’ verkondigden en het Poolse staatsbelang te weinig onder de aandacht brachten. Inmiddels zijn de directeuren van de publieke tv- en radiozenders vervangen en is een groot aantal journalisten ontslagen of gedwongen te vertrekken. De nieuwe mediawet betekent een aanslag op het recht op vrije meningsuiting, want het komt er in feite op neer dat de openbare omroepen onder druk gezet kunnen worden om de mening van de regering te verspreiden.

Sinds de invoering van wetten die de Poolse rechtsstaat, de mediavrijheid en het recht op abortus uithollen, hebben duizenden mensen hier vreedzaam tegen gedemonstreerd. Zij werden daarna lastiggevallen en vervolgd, om nieuwe demonstraties te voorkomen. Daarmee schenden de Poolse autoriteiten het recht op vrije meningsuiting en vergadering op grove wijze.

Wat wil Amnesty

Vrijheid voor gewetensgevangenen

Amnesty zet zich in voor de onmiddellijke en onvoorwaardelijke vrijlating van alle gewetensgevangenen. Dat zijn mensen die alleen vastzitten om wat ze vinden of wie ze zijn. In alle werelddelen zitten mensenrechtenverdedigers in de gevangenis vanwege hun vreedzame werk voor gerechtigheid. Amnesty International verhoogt met wereldwijde acties en petities de druk op autoriteiten om de verzoeken om vrijlating kracht bij te zetten.

Bescherming voor mensenrechtenverdedigers

In 1998 aanvaardden de Verenigde Naties de Verklaring over Mensenrechtenverdedigers. Volgens deze verklaring hebben activisten recht op bescherming en op vrijheid van vereniging. In de verklaring is ook vastgelegd dat zij het recht hebben om kritiek te uiten op regeringen en voorstellen te doen tot verbeteringen in het beleid. Sinds de Verklaring over Mensenrechtenverdedigers is aangenomen, zijn meer dan 3.500 activisten gedood. Amnesty International zet zich ervoor in dat landen deze verklaring respecteren, zodat verdedigers van mensenrechten in vrijheid hun werk kunnen doen.

Herziening van wetten

In veel landen maken onderdrukkende en discriminerende wetten mensenrechtenverdedigers het werk onmogelijk. Die wetten zijn vaak extreem vaag geformuleerd, waardoor critici gemakkelijk vals beschuldigd kunnen worden en lange gevangenisstraffen opgelegd krijgen. Met actie en lobby blijven we er bij autoriteiten op aandringen die wetten aan te passen.

Eerlijke processen

Als mensenrechtenverdedigers worden aangeklaagd en er wordt getwijfeld aan de onafhankelijkheid van de rechtbank, dan streven we ernaar hun rechtszaken op de voet te volgen. We houden in de gaten of processen eerlijk verlopen. Vaak is dat niet het geval. Zaken worden achter gesloten deuren behandeld, de aangeklaagde mag geen advocaat raadplegen, of bewijsmateriaal wordt niet getoetst. Door aanwezig te zijn bij rechtszaken, dwingt Amnesty rechters tot meer transparantie.

Berechting van daders

Straffeloosheid is een van de grootste oorzaken van het voortbestaan van schendingen van mensenrechten. Wanneer individuele politieagenten of gevangenbewaarders niet worden bestraft wanneer ze over de schreef zijn gegaan, blijven ze ermee doorgaan. Daarom pleit Amnesty bij schendingen van mensenrechten niet alleen voor genoegdoening van slachtoffers, maar ook altijd voor berechting van daders.

Een training voor mensenrechtenactivisten in Oeganda. Foto: AI
Een training voor mensenrechtenactivisten in Oeganda. Foto: AI

Mensenrechteneducatie

Voor een samenleving waarin mensenrechten worden gerespecteerd en beschermd, is het belangrijk dat burgers zich bewust zijn van het belang van mensenrechten. Kennis over mensenrechten is dan ook onontbeerlijk, omdat het mensen leert welke rechten (en plichten) zij hebben en welke verantwoordelijkheden autoriteiten hebben om die rechten en de mensen die ervoor opkomen te beschermen.

Toegang tot informatie

Vrije toegang tot informatie, bijvoorbeeld via kranten, radio en televisie, is essentieel voor een goed functionerende democratie. Mensen zijn dan in staat zich een mening te vormen over de gebeurtenissen die in hun land en daarbuiten plaatsvinden. Daarom voeren we actie in landen waar internet beperkt is of waar de persvrijheid aan banden is gelegd en onafhankelijke berichtgeving bijna niet meer mogelijk is.

Versterken van de capaciteit

Door trainingen te ontwikkelen over het documenteren van schendingen van mensenrechten,  lobbywerk, campagnevoeren en mediabenadering, helpen we mensenrechtenverdedigers hun werk beter en veiliger te doen.

Invoering van de EU-richtlijnen

Amnesty hecht grote waarde aan de naleving van de richtlijnen van de Europese Unie voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers en de vrijheid van meningsuiting. Die richtlijnen gaan in de praktische uitwerking veel verder dan mensenrechtenverdragen en bieden ambassades een arsenaal aan mogelijkheden om mensenrechtenverdedigers te steunen. Ze kunnen bedreigingen en aanvallen tegen activisten veroordelen, initiatieven ondernemen en publieke verklaringen doen wanneer mensenrechtenverdedigers onmiddellijk of ernstig gevaar lopen.

Morele steun voor activisten

Voor mensenrechtenverdedigers die vanwege hun werk zijn opgesloten, is morele steun van enorm belang. Te weten dat ze niet zijn vergeten, en dat er zelfs over de hele wereld mensen met ze meeleven en voor ze opkomen, geeft ze kracht.

Ontwikkelingen

Wetten om mensenrechtenverdedigers te onderdrukken

Door critici als criminelen voor te stellen, proberen autoriteiten onderdrukking onzichtbaar te maken. Een voorbeeld. Volgens Amnesty is in Turkije na de couppoging in de zomer van 2016 de vrije meningsuiting verder ingeperkt. Amnesty heeft gedocumenteerd dat in Turkije meer dan 120 journalisten in de cel zitten, maar de Turkse president Erdoğan ontkent dat. Hij zei in maart 2017 tijdens een bijeenkomst met leden van de associatie van uitgevers: ‘We vroegen om de lijst… En het is erg interessant. Er staan allerlei mensen op, van moordenaars tot dieven, van kindermisbruikers tot terroristen. Maar op de lijst staan geen journalisten.’

Protest in de Turkse stad Istanbul tegen de inperking van de persvrijheid. Foto: Ozan Kose

Steeds vaker gebeurt het dat wetten die voor een specifiek doel zijn ontwikkeld, zoals het bestrijden en voorkomen van terrorisme, ook gebruikt worden om andersdenkenden te kunnen aanpakken.

We geven enkele voorbeelden.

In China is sinds 2015 de Nationale Veiligheidswet van kracht. Daarin is ‘nationale veiligheid’ zo vaag geformuleerd dat wetshandhavers vrij spel hebben bij het aanpakken van critici. De wet wordt gebruikt om mensenrechtenverdedigers en advocaten te veroordelen vanwege het ‘(aanzetten) tot ondermijning van de staat’.

Ook in de Antiterrorismewet van Saudi-Arabië zijn de definities vaag. De omschrijving van terrorisme is zelfs zó vaag dat ook al het werk van mensenrechtenverdedigers eronder kan vallen. Zo is ‘verstoring van de openbare orde’ volgens de wet al een terroristische daad.

Waleed Abu al-Khair: veroordeeld vanwege terrorisme

De advocaat Waleed Abu al-Khair kreeg in juli 2014 een gevangenisstraf van vijftien jaar opgelegd. Waleed was de advocaat van veel slachtoffers van mensenrechtenschendingen. ‘Ik werd gevangengezet omdat ik de verdediging van de onderdrukten in mijn land op mij nam. Vergeet mij niet. Maar belangrijker nog: vergeet degenen die ik verdedigde niet’, liet Waleed Abu al-Khair weten.

Waleed Abu al-Khair Privéfoto
© Privéfoto
Advocaat Waleed Abu al-Khair, Saudi-Arabië. Privéfoto

De Russische Internetwet voorziet in een lijst van verboden websites die ‘informatie verspreiden die in de Russische Federatie is verboden’. Deze websites worden geblokkeerd. Ook hier is wat wel en wat niet verboden is slechts in vage bewoordingen aangegeven. Officieel wordt deze wet gebruikt om onder andere de verspreiding van kinderporno tegen te gaan, maar in de praktijk worden ook tal van kritische websites gesloten. In Rusland werd in 2012 laster en smaad weer een strafbaar feit. Journalisten, activisten, bloggers en anderen voelen zich geremd in het uiten van hun mening, omdat ze bang zijn om wegens laster aangeklaagd te worden. De zelfcensuur is toegenomen.

In Turkije kunnen critici met verschillende artikelen uit het Wetboek van Strafrecht de mond worden gesnoerd. Ze worden opgepakt vanwege ‘belediging van de president’, ’belediging van de Turkse natie’ of ‘laster en smaad’. Daarnaast kunnen met de in 2015 aangescherpte Internetwet op ieder moment en zonder tussenkomst van de rechter berichten op Twitter, YouTube of Facebook worden verwijderd en websites worden gesloten.

Het recht op vrije meningsuiting en het recht op vereniging en vergadering

De vrijheid van meningsuiting is een pijler van de democratische rechtsstaat. Een levendige uitwisseling van meningen, opvattingen en ideeën – ook als die schokkend, aanstootgevend of verontrustend zijn – hoort daarbij. Voor verdedigers van mensenrechten is het vrije woord enorm belangrijk. Zonder dat kunnen zij niet opkomen voor hun eigen rechten en die van anderen.

In artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is de vrijheid van meningsuiting vastgelegd. Hieronder valt ook het recht op het zoeken, ontvangen en doorgeven van informatie en denkbeelden. Artikel 20 definieert het recht op vreedzame vereniging en vergadering. Dit betekent bijvoorbeeld dat iedereen een vakbond of politieke partij mag oprichten en een vreedzame demonstratie mag organiseren. Beide rechten zijn voor mensenrechtenverdedigers belangrijk, omdat deze hen in staat stellen zich te organiseren bij het verkondigen van hun mening, en wanneer ze in de openbaarheid treden.

Civicus is een internationale alliantie die het maatschappelijk middenveld wil versterken – dat deel van het maatschappelijk waarin burgers vrij kunnen handelen, zoals bedrijven, ngo’s, vakbeweging of politieke partijen. De alliantie heeft een interactieve wereldkaart ontwikkeld waarop te zien is in hoeverre het maatschappelijk middenveld open is of juist onderdrukt wordt.

Lastercampagnes

Vaak liggen lastercampagnes ten grondslag aan het onderdrukken van mensenrechtenverdedigers. Door activisten zwart te maken en hen valselijk te beschuldigen van bijvoorbeeld corruptie, spionage, onruststokerij, activiteiten tegen de staat, of terrorisme, wordt in een samenleving een klimaat gecreëerd waarin veel mensen het acceptabel vinden dat mensenrechtenverdedigers worden opgepakt en vervolgd. De Mexicaanse mensenrechtenverdediger Alberto Escorcia verteld dat hij op een doorsnee dag twee of drie trending topics ziet langskomen die door trollen zijn gemaakt. ‘Het gaat om duizend tot drieduizend tweets per dag. Veel van hen maken deel uit van georganiseerde ‘trollenbendes’ die betaald worden om verhalen te maken die enorm populair worden of om campagnes te beginnen om journalisten in diskrediet te brengen en aan te vallen.’

Wat doet Amnesty

  • We voeren actie voor mensenrechtenverdedigers die worden geïntimideerd en vervolgd.
  • We doen onderzoek. In 2016 onderzocht Amnesty Nederland het Nederlandse beleid ten aanzien van de bescherming van Chinese mensenrechtenverdedigers. Daarover publiceerden we het rapport Een rituele dans met de draak?, waarvan de conclusie was dat de Nederlandse regering zich naar omstandigheden te weinig inspant om Chinese mensenrechtenverdedigers te steunen. Amnesty Nederland heeft de inzet voor Saudische mensenrechtenverdedigers van de Nederlandse onderzocht. In 2013, 2014 en 2015 kwamen hierover rapporten uit. Daarin blijkt dat de Nederlandse inzet ernstig tekort te schieten.
  • Mensenrechtenverdedigers worden getraind. We werken samen met andere Amnesty-secties en lokale organisaties en activisten, zodat zij mensenrechtenschendingen beter kunnen identificeren en documenteren, en passende boodschappen kunnen overbrengen aan de autoriteiten. We ontwikkelen online en offline workshops waarbij activisten hun kennis kunnen vergroten wat betreft strategisch campagnevoeren, mediastrategieën en fondsenwerving.
  • Met een lobby gericht op zowel de autoriteiten in landen waar we mensenrechtenactivisten steunen als de Nederlandse autoriteiten en op EU-lidstaten, probeert Amnesty Nederland onderdrukkende wetgeving te beïnvloeden. Ook pleiten we ervoor dat EU-lidstaten zich vaker  publiekelijk uitspreken over de gevaren waaraan mensenrechtenverdedigers blootstaan, en de ondersteuning en bescherming van deze mensen.
  • Amnesty vindt het cruciaal dat Europese diplomaten de richtlijnen van de Europese Unie voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers en de vrijheid van meningsuiting naleven. Die richtlijnen wijzen diplomaten er bijvoorbeeld op dat zij de mogelijkheid hebben om verdedigers van mensenrechten in hun ambassade op te vangen als zij bescherming nodig hebben. Amnesty Nederland organiseert bijeenkomsten waarbij diplomaten en mensenrechtenverdedigers met elkaar kunnen bespreken wat zij voor elkaar kunnen betekenen.
  • Er bestaat een noodfonds waarop activisten in penibele situaties een beroep kunnen doen, bijvoorbeeld voor het betalen van de kosten van een advocaat, voor beveiliging van communicatieapparatuur of om hen tijdelijk een veilig onderdak te bieden.
  • In Nederland werken we aan de kennis over mensenrechten en de mensen die deze verdedigen met ons programma voor mensenrechteneducatie.