Mensenrechtenencyclopedie
© Flickr.com / CC / valerieroybal

Ongedocumenteerden (illegalen) en uitgeprocedeerden

Ongedocumenteerden zijn mensen zonder een geldige verblijfsvergunning. In Nederland verblijven er enkele tienduizenden.

De schattingen van het aantal mensen in Nederland zonder geldige verblijfsvergunning lopen uiteen, maar het zijn er zeker enkele tienduizenden. Onder hen zijn vreemdelingen wier vergunning is verlopen, uitgeprocedeerde asielzoekers, buitenlandse vrouwen met kinderen die door hun (Nederlandse) partner zijn weggestuurd voordat ze recht kregen op een onafhankelijke verblijfsvergunning, slachtoffers van mensenhandel die geen aangifte hebben durven doen, statelozen die niet kunnen terugkeren naar het land van geboorte, familieleden van migranten die zorg behoeven en die in het herkomstland niet kunnen krijgen.

Ze hebben geen verblijfsvergunning gekregen, of zijn die weer kwijtgeraakt. Sommigen passeerden de grens legaal, anderen gebruikten valse papieren of kwamen met de hulp van een mensensmokkelaar. Sommigen willen doormigreren of terug naar het land van herkomst, anderen proberen hier zo lang mogelijk te blijven.

Ongedocumenteerden: kwetsbare positie

Ongedocumenteerde migranten zijn vanwege hun kwetsbare positie een gemakkelijke prooi voor uitbuiting door malafide werkgevers, huisjesmelkers of mensenhandelaren. Volgens de Nederlandse overheid leidt hun aanwezigheid bovendien tot overlast en (overlevings)criminaliteit. De overheid nam daarom diverse maatregelen om illegaal verblijf te bestrijden en te ontmoedigen.

Ongedocumenteerden zijn uitgesloten van sociale voorzieningen, maar onder meer kerkelijke organisaties en vrijwilligersgroepen, zoals van artsen, geven vaak hulp. Steuncomités voor illegalen geven een beperkte groep begeleiding door te bemiddelen in levensonderhoud, onderdak, medische zorg, rechtsbijstand, onderwijs en geestelijke steun. De invoering van de Koppelingswet (1998) maakt het illegalen onmogelijk zich tegen ziektekosten te verzekeren.

Ongedocumenteerden: rechten

Er zijn uitzonderingen: illegale vreemdelingen hebben wel recht op ‘medisch noodzakelijke’ zorg en rechtsbijstand, en illegaal verblijvende kinderen (onder de 18 jaar) zijn leerplichtig en hebben recht op onderwijs. Medici en ziekenhuizen zijn verplicht elke patiënt met acute en ernstige klachten hulp te verlenen. Ze kunnen voor dergelijke zorg voor illegalen tot op zekere hoogte een beroep doen op speciale fondsen van de overheid.

Ook ongedocumenteerden hebben recht op ‘bed bad brood’. Het Europese Comité voor Sociale Rechten sprak in 2014 uit dat Nederland, door bepaalde migranten uit te sluiten van opvang, de rechten die in het Europees Sociaal Handvest zijn vastgelegd schendt. De uitspraak bepaalde dat ongedocumenteerden het risico lopen op ernstige onherstelbare schade als zij worden uitgesloten van de toegang tot onderdak, voedsel en kleding, omdat de toegang tot voedsel, water, een veilige plaats om te slapen en kleding tot de basale levensbehoeften behoren om te overleven.

Hierom moet Nederland ook voor deze groep deze basale levensbehoeften bieden. Deze verplichting is onvoorwaardelijk; zo mag de overheid bijvoorbeeld niet eisen dat de ongedocumenteerde vreemdeling meewerkt aan terugkeer, voordat opvang wordt geboden. Zie hier voor meer informatie.

Ongedocumenteerden: niet strafbaar

Verblijf zonder geldige documenten is in Nederland geen strafbaar feit. Vreemdelingen die illegaal worden aangetroffen kunnen wel in vreemdelingendetentie worden gezet. Dat doet de overheid ter voorbereiding van hun uitzetting. Er is weinig gepubliceerd over de aantallen uitgeprocedeerde asielzoekers die daadwerkelijk zijn verwijderd. Van degenen die niet werden uitgewezen maar ook niet toegelaten zijn waarschijnlijk velen op eigen gelegenheid uitgeweken naar andere Europese landen. Anderen bleven illegaal in Nederland.

Ongedocumenteerden: meer informatie

Veel informatie over uitgeprocedeerde asielzoekers en de hulpverlening vindt u op de websites van de Stichting INLIA en Stichting Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt. Voor gezondheidszorg aan ongedocumenteerden is er de Stichting Lampion, een samenwerkingsverband van twaalf organisaties. Verhalen van ongedocumenteerden zijn te vinden op de website Vluchtverhalen.