Mensenrechtenencyclopedie
© Flickr.com / CC / valerieroybal

Milieu, klimaatverandering en mensenrechten

Het recht op een schoon milieu wordt gerekend tot de collectieve mensenrechten.

Het recht op een schoon milieu is niet uitdrukkelijk opgenomen in bijvoorbeeld de VN-verdragen van 1966, maar zou kunnen worden teruggevoerd op de bepaling over ‘omgevingshygiëne’ of die over natuurlijke hulpbronnen. Daarmee blijft echter veel in het ongewisse. Immers, de menselijke beschaving (huizen, steden, landbouw, industrie, vervoer) is per definitie een ingreep in het ‘natuurlijke’ milieu. De noodzakelijke afwegingen over de goede verhouding tussen menselijke vooruitgang en het behoud van de natuurlijke leefomgeving leiden telkens weer tot debatten waarin het moeilijk is goede ijkpunten te vinden.

Mag het leefgebied van een zeldzaam dier (de korenwolf in Limburg) worden opgeofferd voor een nieuw bedrijfsterrein? Is het risico van kernenergie te verkiezen boven het gebruik van uitputbare en vervuilende grondstoffen zoals olie? Is duurzaamheid van gebruiksgoederen te verenigen met de eisen van technologische vernieuwing, ontwikkeling of mode? Telt voor mensen alleen het milieu dat zij naar eigen inzicht inrichten of hebben dieren en planten eigen ‘rechten’ waarmee rekening moet worden gehouden?

Milieumaatregelen

Over bepaalde maatregelen die het milieu ten goede komen bestaat min of meer consensus. Optimale milieubescherming is een essentieel onderdeel van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Industrie moet worden teruggedrongen uit bijvoorbeeld woongebieden, waar ze direct de gezondheid kan schaden. De uitstoot van CO2 en cfk’s en het gebruik van schadelijke bestrijdingsmiddelen moeten wereldwijd worden teruggedrongen. Rijke landen mogen schadelijke stoffen niet dumpen in ontwikkelingslanden, ook niet als ze daarvoor betalen. Onderzoek naar duurzame energie, zoals van zon en wind, moet op afzienbare termijn leiden tot betaalbare initiatieven voor althans een deel van de energiebehoefte.

Milieu: een ‘hard’ mensenrecht?

Alle afwegingen samen maken het moeilijk het recht op een schoon milieu een ‘hard’ mensenrecht te noemen: te veel staat nog ter discussie. Mensenrechtenorganisaties ijveren onder meer voor bescherming van milieuactivisten tegen vervolging en voor het recht op compensatie voor slachtoffers, zoals na de industriële gifwolk die in 1984 in Bhopal (India) ten minste 3.000 mensen onmiddellijk het leven kostte.

Milieu: klimaatvluchtelingen

Volgens sommige deskundigen is als gevolg van de opwarming van de aarde er de komende jaren een sterke toename van ‘klimaatvluchtelingen’ te verwachten. Om hoeveel mensen het zou gaan en welke mensen als klimaatvluchtelingen kunnen worden aangemerkt, is omstreden. Natuurrampen hebben er vaak geleid dat grote groepen mensen elders een veilig heenkomen zochten. Wereldwijde klimaatverandering gaat echter erg langzaam en tegen de gevolgen ervan zouden regeringen en internationale organisaties tijdig maatregelen kunnen nemen die voorkomen dat mensen moeten vluchten.

Een vluchtelingenstroom zal nooit het gevolg zijn van klimaatverandering alléén. Mensen zullen in groten getale op de vlucht slaan als schade aan leefomgeving en milieu gepaard gaat met oorlogsgeweld, onderdrukking, sterke ongelijkheid of het falen van de overheid om voorzieningen te treffen.

Milieu: Amnesty’s visie

Amnesty heeft geen directe bemoeienis met acties voor ecologische duurzaamheid, het tegengaan van de uitstoot van CO2 of CFKs, bescherming van de biodiversiteit enzovoorts. De verdragen en afspraken op dit terrein worden in het algemeen niet tot de sfeer van de mensenrechten gerekend. Amnesty komt wel in actie als activiteiten die schadelijk zijn voor het milieu gepaard gaan met bedreigingen voor de veiligheid van bevolkingsgroepen, of bij weigering van de overheid om verantwoordelijkheid te nemen voor dodelijke milieuschade.