'Bedrijven moeten misstanden op gebied van mensenrechten voorkomen'

Olie, vervuiling en armoede in de Nigerdelta

Al een halve eeuw wordt er door multinationals olie gewonnen in de Nigerdelta in Nigeria. Het land heeft er miljarden mee verdiend, maar de overgrote meerderheid van de bevolking in Nigeria leeft in armoede. Olie mag dan een kleine groep welvaart hebben opgeleverd, voor de meerderheid heeft het armoede, conflict, schending van mensenrechten en wanhoop gebracht. Wijs Shell en andere multinationals op hun verantwoordelijkheid in Nigeria en steun de campagne.

De Eerlijke Bankwijzer

Weet u wat uw bank doet met z'n geld?
De ene bank is de andere niet. Sommige banken investeren in bedrijven die wapens leveren aan dictators. Of ze investeren in vervuilende energie, of bedrijven die tropisch bos omkappen. Met de Eerlijke Bankwijzer kunt u zien hoe goed uw bank het doet. U kunt banken met elkaar vergelijken.
Lees meer over de Eerlijke Bankwijzer >

Mensenrechtentraining voor bedrijven

Amnesty heeft een digitale mensenrechtentraining ontwikkeld voor bedrijven; E-LEARNING 'PURE BUSINESS' . Hier kan iedereen die werkzaam is in een bedrijf dat internationaal opereert inzicht krijgen in de gerelateerde mensenrechten. Waar kan mijn bedrijf een negatief of positief effect hebben op de mensenrechten? Hoe zit dat precies met regelgeving? Meer informatie

Amnesty en het bedrijfsleven

Amnesty International is van mening dat het bedrijfsleven een bredere verantwoordelijkheid heeft – moreel en juridisch – om haar invloed aan te wenden en misstanden op het gebied van mensenrechten te voorkomen. Dit alles natuurlijk binnen de mogelijkheden van het bedrijf, die niet te vergelijken zijn met de verantwoordelijkheden en mogelijkheden van een staat.

Nederlandse bedrijven opereren over de hele wereld. Van China tot en met Ecuador, van Nigeria en Vietnam tot Brazilie, Azerbeidzjan en Marokko. Ze gaan nieuwe en grote uitdagingen aan, maar worden ook met grote uitdagingen geconfronteerd. In China worden mensenrechten bijvoorbeeld dagelijks geschonden. Nederlandse bedrijven die actief zijn in China, kunnen met goed fatsoen hun ogen niet sluiten voor de misstanden daar. Bedrijven lopen ook zelf het risico betrokken te raken. Op deze pagina's worden een aantal voorbeelden gegeven van bedrijven die betrokken zijn geraakt bij een mensenrechtenschending, direct of indirect.

Amnesty International geeft geen oordeel over een bepaalde investering in een bepaald land. Dat laten we aan het bedrijfsleven zelf. Niettemin neemt Amnesty een heel duidelijk standpunt in over de mensenrechtensituatie en de risico’s die een bedrijf loopt betrokken te raken. Amnesty spoort bedrijven aan zich te informeren over de mensenrechtensituatie in een land en alle maatregelen te nemen om medeplichtigheid aan schendingen voorkomen. Op die manier voorkom je ook slachtoffers.

Amnesty International ondersteunt de ontwikkeling van juridisch bindende regels om bedrijven aansprakelijk te stellen voor schendingen van de mensenrechten. Deze slachtoffers hebben ook recht op genoegdoening. Meer informatie over Amnesty's werk op dit gebied

Waarom Mensenrechten voor bedrijven?

In de Preambule van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens staat dat:
"Op grond daarvan proclameert de Algemene Vergadering deze Universele Verklaring van de Rechten van de Mens als het gemeenschappelijk door alle volkeren en alle naties te bereiken ideaal, opdat ieder individu en elk orgaan van de gemeenschap, met deze verklaring voortdurend voor ogen, er naar zal streven door onderwijs en opvoeding de eerbied voor deze rechten en vrijheden te bevorderen, en door vooruitstrevende maatregelen, op nationaal en internationaal terrein, deze rechten algemeen en daadwerkelijk te doen erkennen en toepassen, zowel onder de volkeren van Staten die Lid van de Verenigde Naties zijn, zelf, als onder de volkeren van gebieden, die onder hun jurisdictie staan."

In feite wordt hier gezegd dat de overheden van landen de eerste verantwoordelijkheid hebben voor het naleven, beschermen en verwezenlijken van de mensenrechten. Zij moeten er voor zorgen dat er wetten bestaan, en dat burgers beschermd worden. Maar om het ideaal waarin iedereen geniet van zijn rechten te bereiken, hebben ook individuen en andere organen in de maatschappij een rol toebedeeld gekregen. Hieronder vallen ook bedrijven.

Op deze regel in de Universele Verklaring wordt vaker een beroep gedaan sinds het proces van globalisering de wereld een ander aangezicht heeft gegeven. Voor het internationale bedrijfsleven hebben nationale grenzen minder betekenis gekregen. Een Nederlands bedrijf als Philips is actief in meer dan 60 landen over de hele wereld, en opereert op meerdere continenten tegelijk. Er zijn andere voorbeelden waarbij de omzet van een enkel bedrijf het Bruto Nationaal Product van het herkomst- of gastland overstijgt.

In hun expansiedrift komen bedrijven terecht in landen en regio’s met een labiele economische of politieke situatie. Soms raken ze verwikkeld in een burgeroorlog, een conflict tussen staten, of in gebieden waar corruptie tot in de haarvaten van de maatschappij is doorgedrongen. Soms gebruikt de overheid alle inkomsten ten bate van haar eigen verrijking, en ten koste van de bevolking. Dictators en militaire machtsovernames, geen enkele misstand is het bedrijfsleven ondertussen vreemd.

In Nederland zijn er wetten waar het bedrijfsleven zich aan moet houden, die gaan corruptie tegen en beschermen de arbeidsrechten van werknemers. In veel landen zijn deze wetten niet aanwezig of worden ze, om wat voor reden dan ook, niet gecontroleerd.

Het is lastig maar niet onmogelijk voor het bedrijfsleven om te opereren in een land waar veel mensenrechten worden geschonden zonder betrokken te raken of eraan bij te dragen. Amnesty International Nederland probeert waar mogelijk het Nederlandse bedrijfsleven bewust te maken van deze uitdaging door aan te geven waar de risico’s liggen en waar ze op moet letten. Daarnaast streeft Amnesty International naar een duurzame oplossing door te streven naar de ontwikkeling van een universele bindende mensenrechtenstandaard voor bedrijven. Het uiteindelijke doel is slachtoffers een mogelijkheid tot genoegdoening te geven.

Welke mensenrechten voor bedrijven?

Van de 30 artikelen van de Universele Verklaring zijn er een aantal met name van toepassing op het bedrijfsleven. Hieronder vindt u een beknopte weergave van de onderwerpen die worden genoemd in de VN-normen voor het bedrijfsleven.

Non-discriminatie:
Er mag niet worden gediscrimineerd op huidskleur, sekse, religie, herkomst en andere kenmerken die niet met het werk in verband staan. Bedrijven moeten gelijke kansen bevorderen en verbaal en fysiek geweld bestrijden. Met name zou aandacht aan dit onderwerp moeten worden besteed bij: werving, promotie, beloning begrip, arbeidsomstandigheden, omgang met klanten, (onder)leveranciers en partners en praktijken van (onder)leveranciers.

Bescherming van burgers in oorlogstijd:
Bedrijven mogen niet profiteren van oorlogsmisdrijven, plundering, dwangarbeid e.d. Bedrijven moeten afzien van werkzaamheid als die tot mensenrechtenschendingen leidt. Ze mogen geen zaken doen met notoire mensenrechtenschenders. Ze mogen geen wapens verkopen die aan schendingen bijdragen.

Gebruik van veiligheidsdiensten:
Bedrijven moeten zich ervan verzekeren dat bewakers geen mensenrechtenschenders zijn. Ze moeten veiligheidspersoneel goede training in mensenrechten geven.

Rechten van werkers:
Dwangarbeid, slavernij en uitbuiting van kinderen zijn verboden. Werknemers moeten in veilige, gezonde omstandigheden werken. Werkers hebben een recht op collectieve onderhandeling. Gevangenisarbeid mag alleen worden benut als ze in overeenstemming is met internationaal recht. Kinderen onder de vijftien mogen alleen voor licht werk worden ingezet. Werkers hebben recht op eerlijke en rechtvaardige beloning.

Corruptie en consumentenbescherming:
Bedrijven moeten internationale normen tegen corruptie naleven. Eerlijke bedrijfsvoering moet consumenten beschermen. Bedrijven mogen geen schadelijke producten afzetten.

Economische, sociale en culturele rechten:
Bedrijven moeten deze rechten waarborgen zoals ze in internationale verdragen zijn vastgelegd – zoals voor privacy, voedsel, water, gezondheidszorg en huisvesting. Het recht op ontwikkeling houdt in dat iedereen aan volle ontplooiing van mensenrechten moet kunnen bijdragen.

Milieu:
Bedrijven moeten bijdragen aan duurzame ontwikkeling.

Inheemse volken:
Bedrijven moeten de keuzes en wensen van inheemse volken respecteren. Plaatselijke bewoners mogen niet zomaar worden verjaagd, ze hebben recht op bijstand en bescherming.

De Speciaal Vertegenwoordiger voor mensenrechten en bedrijfsleven

Bij de Verenigde Naties is een Speciaal Vertegenwoordiger van de Secretaris Generaal van VN die zich speciaal richt op mensenrechten en het bedrijfsleven, Dhr. John Ruggie. Hij heeft onder meer de opdracht gekregen om onderzoek te verrichten naar de verantwoordelijkheden van bedrijven en overheden bij schendingen door het bedrijfsleven begaan. Zijn eerste mandaat van drie jaar is in 2008 afgelopen. Als afsluiting van dat mandaat heeft hij heeft een interessant rapport uitgebracht.

Op basis van de bevindingen van dat rapport heeft de VN opnieuw besloten om zijn mandaat voor drie jaar te verlengen. Meer informatie over de Speciaal Vertegenwoordiger

Actuele kwesties

China: Economische groei door uitbuiting
Uit het nieuwste rapport van Amnesty blijkt dat miljoenen arbeids-migranten een hoge prijs betalen voor China’s economische groeispurt. Ze worden structureel uitgebuit, gediscrimineerd en toegang tot staatsvoorzieningen ontzegd.

‘Migranten die van het platteland naar de steden trekken, worden tot extreem overwerk gedwongen. Ze krijgen geen vrije dagen - zelfs niet als ze ziek zijn -, werken in gevaarlijke situaties voor een schamel loon en wonen in erbarmelijke omstandigheden. Zij zijn degenen die voor het economische “wonder” van China de prijs betalen.' Dit zegt Catherine Baber, waarnemend hoofd van Amnesty Azië Pacific naar aanleiding van het rapport Internal migrants: discrimination and abuse - the human cost of an economic "miracle".

China: Internetbedrijven helpen mee aan beperking vrije meningsuiting
Chatrooms worden gemonitord en blogs worden verwijderd, websites worden geblokkeerd, en zoekmachines aan banden gelegd. Het internet is het nieuwe slagveld in de strijd voor de mensenrechten. Internetbedrijven spelen een belangrijke rol in de realisatie van vrijheid van meningsuiting en informatie. Maar in China, dragen Microsoft, Google en Yahoo bij aan onderdrukking, censuur en schenden van fundamentele vrijheden.
Meer informatie

Bosnië-Herzegovina: Discriminatie van arbeiders
Tijdens de oorlog in de jaren negentig in Bosnië en Herzegovina leidde ethnische discriminatie tot onterecht ontslag van duizenden arbeiders. Vaak was dit de eerste fase van wat later de “etnische zuivering” zou worden. Het Dayton akkoord van 1995, ondertekend door alle partijen, bevatte beloften om vluchtelingen aan te moedigen terug te keren en om goede condities daarvoor te scheppen, zodat hun recht op terugkeer gegarandeerd zou zijn.
Meer informatie

Bhopal, India: Giftige stoffen gelekt 
Binnen een aantal dagen vielen meer dan 7000 doden toen giftige gassen uit een chemisch bedrijf lekten in Bhopal, India, December 1984. Sindsdien zijn nog 15 000 doden gevallen door bloodstelling aan giftige stoffen en duizenden chronisch zieken. Het fabrieksterrein is vandaag de dag nog steeds niet opgeruimd, waardoor giftig afval het milieu en grondwater vervuilt. Inspanningen van overlevenden om gerechtigheid te verkrijgen leiden niet tot eerlijke schadeloosstelling, voldoende en tijdige medische assistentie of verbetering van het milieu. Betreurenswaardig is dat er niemand verantwoordelijk gesteld is voor het lek en de consequenties.
Meer informatie

Nigeria: Oliewinning
De rechten van Nigerianen die wonen in olierijke gebieden, worden door de Nigeriaanse overheid niet voldoende beschermd. Dit heeft geleid tot een toename van geweld en van mensenrechtenschendingen in de Nigerdelta. De oliebedrijven die actief zijn in die regio ondervinden vele problemen. Amnesty International voert continue actieve interactie met Shell en andere oliebedrijven over hun activiteiten daar.
Meer informatie

Amnesty International en CO2-compensatie

Amnesty Nederland maakt gebruik van Greenseat voor CO2-compensatie van haar vliegreizen. Bij elke vliegreis wordt een bijdrage geleverd aan compensatieprojecten, deels zijn dit duurzame energieprojecten, deels bosprojecten. Greenseat is partner van de Hier- klimaatcampagne

Het Zembla-programma ‘Het CO2 alibi’ van 2 maart 2008 ging voor het grootste deel over één van de bosprojecten waaraan Greenseat bijgedragen heeft, het planten van bomen aan de rand van Mount Elgon National Park in Oeganda. Bewoners van het gebied stellen met geweld door de overheid te zijn verdreven uit het het park om het vanuit Nederland gefinancierde beplantingsproject mogelijk te maken.

Amnesty heeft over de beschuldigingen in 2006 en 2007 contact gehad met Greenseat en gesteld dat het met geweld van hun land verdrijven van mensen niet acceptabel is. Stichting Face, die de bosprojecten van Greenseat runt, deelde Amnesty mee het hiermee eens te zijn. In de laatste certificatie van het project, in 2007, is speciaal aandacht gegeven aan de beschuldigingen. Of de Oegandese overheid bij de instelling en afbakening van het park correct en eerlijk heeft gehandeld valt echter buiten de scope van de certificatie. De situatie rond Mount Elgon is geen onderwerp geweest van onderzoek door Amnesty zelf. Vanaf 2007 is het project geen onderdeel meer van het Greenseat portfolio.

Checklist voor bedrijven

Uw bedrijf betrekt producten (of onderdelen) uit Azië.
U handelt met producten geproduceerd in China
U besteedt diensten uit aan landen als India.
Of een deel van uw bedrijf is verplaatst naar een plek waar de arbeidskosten lager liggen dan in West-Europa.
In veel van deze gevallen is het verstandig om u te verdiepen in de omstandigheden in het land waar u zaken mee doet. In sommige gevallen doet u misschien zaken met een land waar mensenrechten worden geschonden. Dat maakt u zelf natuurlijk nog geen mensenrechtenschender. Maar het risico om direct of indirect betrokken te raken bij een schending is dan aanwezig.

Naar de checklist

Downloads en websites over dit onderwerp

Amnesty International is niet verantwoordelijk voor informatie op externe websites.