Een decennium mensenrechtenschendingen

Kort na de aanslagen van 11 september 2001 vond George W. Bush in de Amerikaanse marinebasis Guantánamo Bay op Cuba de ‘perfecte locatie’ voor niet-Amerikaanse gevangenen, gearresteerd in de ‘war on terror’. De basis ligt formeel op Cubaans grondgebied en dus buiten bereik van de Amerikaanse rechtbanken. Inmiddels zijn 779 gevangenen van over de hele wereld naar Guantánamo gebracht. In veel gevallen zijn zij opgepakt voor al dan niet vermeende ‘terroristische’ activiteiten. Op dit moment zitten er nog 171 gevangenen in het kamp vast. Een eerlijk proces hebben zij niet gehad.

Toen Abd al-Rahim Hussayn Muhammed al-Nashiri het afgelopen voorjaar aangeklaagd werd wegens vermeende terroristische activiteiten, zat hij al sinds 2002 gevangen. In die negen jaar brachten de Amerikaanse veiligheidsdiensten de Saudiër van geheime locatie naar geheime locatie en werd hij gemarteld en mishandeld. De laatste zes jaar verbleef hij onder zware omstandigheden op Guantánamo. Hij was niet de enige.

De foto’s van in oranje overalls geklede gedetineerden met afgeplakte ski-brillen,mondkapjes en gehoorbeschermers, zittend op hun knieën en met geboeide enkels, gingen de hele wereld over. Al snel volgden de verhalen over verhoortechnieken waarbij mishandeling en marteling niet geschuwd werden. Duidelijk is dat Guantánamo niet bekend staat om de goede omgang met gevangenen. Het blijft symbool staan voor de excessen in de strijd tegen het terrorisme.

Lak aan mensenrechten

In een rapport dat Amnesty International afgelopen december uitbracht, wordt nog eens helder uiteengezet waar deze excessen precies uit bestaan. Het rapport Guantánamo: a decade of damage to human rights toont hoe door onder andere de militaire tribunalen, die de taak hebben de gevangenen

van het detentiecentrum te berechten, internationaal vastgelegde mensenrechten simpelweg buiten beschouwing worden gelaten. Zoals het recht op een spoedig en eerlijk proces, of het recht op vrijheid na vrijspraak.

Een aantal gevangenen verblijft al jaren op Guantánamo, zelfs nadat hun detentie onrechtmatig is gebleken. Dit overkwam bijvoorbeeld de Rus Ravil Mingazov. Hij zit inmiddels meer dan negen jaar vast, terwijl de Amerikaanse rechtbank al in de lente van 2010 oordeelde dat zijn opsluiting onwettig is. Het zou onveilig zijn hem terug te sturen naar zijn thuisland. Tegelijkertijd lijken de slachtoffers van martelingen en andere twijfelachtige ‘verhoortechnieken’ niet te worden gehoord. Volgens een eerder verschenen rapport van Amnesty is er een ‘heads I win, tails you loose’ situatie ontstaan, waarbij rechtvaardigheid zodanig gemanipuleerd kan worden dat de overheid altijd ‘wint’.

Belofte maakt schuld

Als de mensenrechten zo duidelijk geschonden worden, waarom wordt het detentiecentrum dan niet vandaag nog gesloten? Voormalig president Bush zei al begin 2005 op zoek te zijn naar een manier om dit te doen. Heel overtuigend was deze poging overigens niet: aan het einde van zijn tweede termijn als president zaten er ongeveer 245 mensen gevangen op Guantánamo.

Ook zijn opvolger Barack Obama lukt het tot nu toe niet. Na zijn inauguratie in januari 2009 beloofde de Amerikaanse president het detentiecentrum te sluiten. De deadline die hij hiervoor stelde, 22 januari 2010, ligt inmiddels ver achter ons en de politieke druk om het centrum op te heffen lijkt steeds verder weg te ebben. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt volgens velen bij het Congres. Verdeeldheid binnen dit orgaan maakt dat Obama niet de vrijheid heeft om zaken spoedig te veranderen. Ook de regering zelf lijkt niet de nodige stappen te willen of kunnen ondernemen om tot sluiting van Guantánamo te komen.

Amnesty wijst op de reputatie van terughoudendheid die Amerika door de jaren heen heeft opgebouwd als het aankomt op het beschermen van internationale mensenrechten in eigen land. Dat een deel van de ex-Guantánamo-gevangenen na hun vrijlating (vermoedelijk) betrokken raakt bij terroristische activiteiten, maakt de regering niet haastig om gevangenen over te brengen naar landen als Jemen, waar al-Qaeda sterk vertegenwoordigd is. Daarbij komt dat het een enorme bureaucratische taak is om alle gevangenen opnieuw te beoordelen. Het jaar dat Obama ervoor nodig dacht te hebben, bleek een veel te positieve inschatting.

Ondertussen wacht Abd al-Rahim Hussayn Muhammed al-Nashiri de uitkomst van zijn proces af. Nu hij afgelopen april is aangeklaagd vanwege zijn vermeende hoofdrol bij de aanslag op het Amerikaanse

oorlogsschip de USS Cole voor de kust van Jemen op 12 oktober 2000, riskeert hij de doodstraf. Ondanks deze mogelijk onomkeerbare uitkomst, is het zeer de vraag of dit proces eerlijk zal verlopen. Tegelijkertijd bestaat bij zijn advocaten de angst dat de doodstraf de enige uitkomst is die met honderd procent zekerheid iets kan veranderen aan de situatie van Al-Nashiri. Vrijspraak betekent op Guantánamo in ieder geval niet automatisch vrijheid.

Sylvia Blaauw

Vraag om sluiting van guantánamo. Teken de petitie.