Guantánamo: Obama maakt belofte niet waar

En dat is niet het enige probleem. Vele andere misstanden in de strijd tegen terreur zijn niet aangepakt. Er staat Obama nog heel wat werk te wachten om zijn beleid inzake terreurbestrijding in overeenstemming te brengen met de mensenrechten.

22 januari 2009: twee dagen na zijn aanstelling kondigt president Barack Obama aan dat hij de gevangenis van Guantánamo Bay binnen het jaar zal sluiten. Onverwacht, spectaculair en hoopgevend was die beslissing. Zouden de Verenigde Staten er na meer dan zeven jaar in slagen om de foltering en andere mensenrechtenschendingen in de strijd tegen terreur een halt toe te roepen? Zou Obama een einde maken aan deze schandvlek op het blazoen van de VS? Zou hij niet alleen Guantánamo, maar ook andere mistoestanden aanpakken? Nu, begin 2010, is het tijd om de balans op te maken van het voorbije jaar. Ontegenzeggelijk is er hard gewerkt en is er vooruitgang geboekt.

Een ‘Special Prosecutor’ (bijzondere aanklager) werd aangesteld om een aantal gevallen van mishandeling van gevangenen te onderzoeken. Drieënveertig gevangenen konden Guantanamo verlaten. Sommigen werden teruggebracht naar hun land van herkomst en daar vrijgelaten. Eén gevangene werd naar New York gebracht, waar hij zal moeten terecht staan voor de aanslagen op de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania in 1998. Twee gevangenen zullen mogelijk in Italië voor de rechter moeten verschijnen.

Anderen, die onschuldig zijn, maar niet kunnen terugkeren naar hun eigen land, noch in de Verenigde Staten een veilige haven vonden, konden internationale bescherming vinden in onder meer Europa. Landen als Frankrijk, Engeland, Hongarije, Ierland, Italie, Portugal, Spanje en Slowakije namen hun verantwoordelijkheid en namen een of enkele gevangenen op of deden een toezegging dat te gaan doen. Landen als Duitsland, Finland, Zweden en Nederland hebben zo'n toezegging helaas nog niet gedaan.

Nog 198 gevangenen in Guantánamo
Tot zover het goede nieuws. Want Obama is er niet in geslaagd om zijn belofte waar te maken. Al in het najaar erkende hij dat de deadline van 22 januari 2010 niet gehaald zou worden. Op dit ogenblik zitten er nog steeds 198 gevangenen vast op Guantánamo Bay. Sommige van hen zullen uiteindelijk worden overgeplaatst naar een gevangenis op het Amerikaanse vasteland, met name het ‘Thomson Correctional Center’ in Illinois. Wanneer dit het geval zal zijn, is onduidelijk. Ook is het onduidelijk welk statuut de gevangenen zullen krijgen, of ze voor een rechtbank zullen verschijnen en of ze hun detentie kunnen aanklagen.

Daarnaast heeft Amnesty nog heel wat andere bezorgdheden. Zullen degenen die verantwoordelijk zijn voor de martelingen en het misbruik, inclusief de besluitvormers op het hoogste niveau, ter verantwoording worden geroepen? Tot nu toe is dat niet het geval, met uitzondering van enkele versnipperde onderzoeken in het Congres en in het leger. Er is dringend behoefte aan een onafhankelijke onderzoekscommissie met volle bevoegdheid om alle mogelijke misbruiken te onderzoeken. De verantwoordelijken moeten vervolgd worden en de slachtoffers moeten genoegdoening krijgen.

Ook zorgwekkend is het feit dat Obama zich niet uitgesproken heeft tegen opsluiting van onbepaalde duur en zonder proces. Integendeel, hij heeft bevestigd dat dit mogelijk is. En hij heeft de militaire commissies terug opgestart. Gevangenen kunnen er onmogelijk een eerlijk proces krijgen.

Geheime gevangenissen moeten gesloten worden
Een alternatief voor de militaire commissies is echter mogelijk. De gevangenen van Guantánamo Bay die verdacht worden van misdrijven, kunnen aangeklaagd en vervolgd worden voor een Amerikaanse federale rechter. Ze kunnen bestraft worden, maar de doodstraf moet uitgesloten worden. Wanneer vervolging in de Verenigde Staten onmogelijk is, moeten de gevangenen worden vrijgelaten.

Het is bovendien erg stil gebleven rond de andere detentiecentra van de Verenigde Staten waar gemarteld werd. Vooral de gevangenissen van Bagram en andere plaatsen in Afghanistan en Irak moeten worden onderzocht. Marteling en ander misbruik moeten in de toekomst onmogelijk gemaakt worden, ook in deze gevangenissen. Geheime gevangenissen en de praktijk van ‘renditions’ moeten uitdrukkelijk uitgesloten worden.

Meer informatie:
Tijdslijn: Eén jaar Obama en de strijd tegen terreur (pdf)
Engelstalig persbericht: US continues to look the other way in 'war on terror' abuses
Guantánamo Bay in de Mensenrechten Encyclopedie