Bedrijven en mensenrechten

Wat Amnesty doet

• Amnesty heeft de mensenrechtenverantwoordelijkheid (corporate accountability) van bedrijven internationaal tot een prioriteit van haar werk gemaakt. Amnesty’s internationale website noemt als onderwerpen onder meer: normstelling van internationale organisaties; de verantwoordelijkheid van internationale financiële instellingen zoals IMF en Wereldbank; mensenrechten in de grondstoffenindustrie (olie, gas, mijnbouw); en de rol van particuliere veiligheidsdiensten.
• Amnesty International gaat in gesprek met bedrijven over het respecteren en bevorderen van mensenrechten in hun bedrijfsactiviteiten, als onderdeel van hun maatschappelijk verantwoord ondernemen.
• Amnesty wijst ondernemingen op de mogelijk negatieve impact op de mensenrechten van hun (beoogde) activiteiten en op de verantwoordelijkheid die zij hebben om de mensenrechten te respecteren. Amnesty vraagt de bedrijven ook om binnen hun operationele sfeer hun invloed te gebruiken om schendingen door bijvoorbeeld toeleveranciers en onderaannemers te voorkomen of beëindigen.
• Amnesty doet onderzoek naar de betrokkenheid van bedrijven bij ernstige mensenrechtenschendingen. Zijn bedrijven direct of indirect daarbij betrokken, dan probeert Amnesty hen via gesprekken en campagnes te bewegen hun verantwoordelijkheid te nemen.
• Amnesty wijst staten op hun plicht om de mensenrechten te beschermen tegen schendingen door niet-statelijke actoren (zoals bedrijven).
• Amnesty dringt bij staten, internationale organisaties en bedrijven aan op versterking van de regelgeving.
• Amnesty zet zich in voor effectieve genoegdoening voor slachtoffers.

Verantwoordelijkheid

Ondernemingsgedrag Bedrijfsoperaties kunnen een negatieve invloed hebben op alle mensenrechten. De toenemende invloed van multinationale ondernemingen maakt het voor een individuele staat moeilijker om ondernemingsgedrag te controleren of reguleren. Elk bedrijf heeft de plicht zich in ieder geval aan de nationale wetgeving te houden van het land waarin het opereert. Maar wanneer nationale wetgeving tekort schiet op het gebied van de mensenrechten, of zelfs conflicteert met internationale mensenrechten, dan dient het bedrijf de internationale rechten te respecteren.

Binnen en buiten het bedrijf  Wanneer door bedrijfsoperaties mensenrechten worden geschonden, moeten bedrijven daarvoor aansprakelijk kunnen worden gesteld. De mogelijkheden van ondernemingen om mensenrechten en arbeidsomstandigheden te bevorderen, liggen zowel binnen als buiten het eigen bedrijf. Binnen het bedrijf moet het management zorg dragen voor naleving van internationaal recht. Dat betekent dat het werknemers moet beschermen tegen vervolging vanwege het uiten van een mening, tegen marteling en mishandeling, tegen gevaarlijk werk en tegen 'ontoelaatbare vormen' van kinderarbeid. Ook moet de onderneming vakbondsvrijheid garanderen. Buiten de directe bedrijfsoperaties, maar binnen de invloedssfeer, kan de onderneming veelal een rol spelen in de bescherming van mensenrechten van de (inheemse) bevolking.

'Due diligence' Vanzelfsprekend zijn in de eerste plaats overheden verantwoordelijk voor de bescherming van hun burgers. Maar als de plaatselijke overheden falen in het handhaven van de wet mogen bedrijven niet vrijuit gaan. Daarom behoren ook de thuisstaten van bedrijven hun plicht te vervullen in het beschermen van mensenrechten. Zij dienen bedrijven die in hun land gevestigd zijn te vervolgen wanneer zij de mensenrechten schenden in het buitenland. Ze kunnen bedrijven wettelijk verplichten zorgplichtprocessen (due diligence) binnen hun bedrijfsvoering te verankeren.

Compensatie Staten dienen ervoor te zorgen dat slachtoffers van schendingen de bedrijven via het recht - in het gastland of het thuisland - aansprakelijk kunnen stellen. Artikel 2, lid 3 van het Internationale Verdrag voor Burgerrechten en Politieke Rechten garandeert individuen het recht op effectieve genoegdoening. Slachtoffers van schendingen door bedrijven zouden hierin gelijke kansen moeten hebben.

Internationale gedragsregels

UVRM De verantwoordelijkheid van bedrijven is verankerd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM). Daarin staat, in de Preambule, dat 'ieder individu en elk maatschappelijk orgaan zal streven [...] om respect voor de mensenrechten te promoten'. 

OESO De verantwoordelijkheden zijn sindsdien uitgewerkt in richtlijnen van onder meer de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) en in diverse gedragscodes. > Lees meer over OESO-richtlijnen. Na intensief overleg met een groot aantal stakeholders, waaronder Amnesty, werd in mei 2011 een update aangenomen van de OESO-richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen. In de richtlijnen is nu onder meer een apart hoofdstuk over mensenrechten opgenomen. Daarin staat duidelijk dat ondernemingen, overal waar zij opereren, de mensenrechten moeten respecteren en schendingen dienen te vermijden en voorkomen. Amnesty blijft zich inzetten voor betere naleving van deze richtlijnen en voor de rechten van de slachtoffers van door bedrijven veroorzaakte mensenrechtenschendingen.

VN Bij de Verenigde Naties is er voor mensenrechten en het bedrijfsleven een Speciaal Vertegenwoordiger van de secretaris-generaal. Die heeft onder meer de opdracht om onderzoek te verrichten naar de verantwoordelijkheden van bedrijven en overheden bij schendingen die door het bedrijfsleven zijn begaan. In juni 2011 nam de VN-Mensenrechtenraad de Guiding Principles aan voor het in 2008 opgestelde beleidsraamwerk dat de relatie tussen bedrijven en mensenrechten verbetert. Die richtlijnen, opgesteld door de Speciale VN-Vertegenwoordiger, bepalen dat bedrijven een proces met betrekking tot de mensenrechten moeten uitvoeren om te garanderen dat zij met gepaste zorgvuldigheid met de mensenrechten omgaan. Amnesty heeft hiervoor jarenlang gepleit, maar betreurt het dat het due diligence proces niet verplicht is.

Resultaten

Verantwoordelijkheid Amnesty zet zich in voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Steeds meer nemen ook Nederlandse bedrijven hun maatschappelijke verantwoordelijkheid serieus. Vanaf 1996 heeft Amnesty Nederland aan tafel gezeten met de grootste Nederlandse multinationals om te praten over de mensenrechten. Amnesty Nederland is deelnemer van het MVO-Platform van Nederlandse organisaties die gezamenlijk lobbyen bij de overheid.

Beginselen Amnesty steunt de ontwikkeling van internationale gedragsregels voor bedrijven om respect voor mensenrechten te stimuleren en ontwikkelen.De grote vanuit Nederland opererende multinationals, te beginnen met Shell, hebben de laatste jaren alle bedrijfsbeginselen aangenomen die moeten helpen voorkomen dat de onderneming betrokken raakt bij mensenrechtenschendingen. Shell publiceerde in 2010 ook een serie milieueffectrapportages over Shells activiteiten in de Nigerdelta, na jarenlang aandringen van Amnesty. > Lees meer over Shell in Nigeria

Nederlandse overheid Bij een belangrijke handelsmissie worden nu standaard de betrokken minister en de deelnemers geïnformeerd over de mensenrechtensituatie in een land. De Nederlandse overheid raadpleegt organisaties over internationale richtlijnen die bedrijven moeten aanhouden. De overheid stelt nu scherpere eisen aan exportkredietverzekeringen om te voorkomen dat Nederlandse bedrijven bij schendingen betrokken raken. De Nederlandse overheid heeft een Nationaal Contactpunt voor mensenrechten en bedrijfsleven ingesteld.

Banken Sinds 2009 beoordeelt de Eerlijke Bankwijzer het maatschappelijk beleid en de praktijkvoering van elf Nederlandse bankgroepen.Tussen 2009 en 2011 trok de website van de Eerlijke Bankwijzer meer dan 200.000 unieke bezoekers. Ongeveer 20.000 mensen ondernamen hierbij ook actie richting hun bank. De meeste banken toonden zich hier gevoelig voor en verbeterden hun beleid op diverse terreinen.

Downloads

• Amnesty over:
  
  • dwangarbeid
  • kinderarbeid
• Nederlandse banken en mensenrechten: de praktijk: rapport van de Eerlijke Bankwijzer van 14 februari 2011

• Amnesty’s Checklist voor bedrijven

Websites over dit onderwerp

Amnesty is niet verantwoordelijk voor informatie op externe websites

• Amnesty.org: Business and Human Rights
• MVO Platform
• Eerlijke Bankwijzer
• Business & Human Rights Resource Centre

• Verenigde Naties over ‘Business and Human Rights’