Terrorisme

De meest gebruikelijke betekenis van terrorisme is die van gewelddadige aanslagen en andere daden van terreur gepleegd door gewelddadige oppositiegroepen met het oog op het zaaien van angst als middel tot politieke verandering.De kortste definitie van terrorisme komt van de terreurdeskundige Alex Schmid: 'oorlogsmisdrijven in vredestijd'. Een VN-resolutie uit 1999 spreekt van 'daden die bedoeld zijn om grote angst te zaaien onder het publiek, een groep personen of bepaalde personen, gepleegd uit politieke motieven'. Aanslagen van terroristische groepen krijgen naar verhouding veel aandacht, maar veel grotere aantallen slachtoffers worden gemaakt door overheden die terreurmethoden inzetten. Duizenden groepen hebben sinds 1945 terroristische activiteiten ontplooid. Hun namen werden symbolen van angst: de Baskische afscheidingsbeweging ETA, het Japanse Rode Leger, Hizballah in Libanon, Hamas en Islamitische Jihad in Israël/Palestina, FARC in Colombia, de IRA, Al-Qaida. Veel terroristische groepen pleegden zelfmoordaanslagen. Naar aanleiding van de aanslagen op Amerikaanse doelen (o.m. World Trade Towers en Pentagon) op 11 september 2001, met bijna 3.000 doden, nam de VN-veiligheidsraad een resolutie in waarin ze terrorisme als een uiterste misdaad veroordeelde en het recht van landen op zelfbescherming, in de vorm van gewapende actie, bevestigde. Daden van terrorisme gelden in de regel niet als politieke misdrijven. Voor terroristen geldt geen bescherming als voor strijdende partijen volgens de Geneefse verdragen. Terrorisme krijgt grote aandacht zowel van de media als in onderzoeksprogramma's van overheden, maar het aantal slachtoffers is naar verhouding gering. In de jaren tachtig stierven jaarlijks gemiddeld 1.500 mensen door terroristische aanslagen; in dezelfde periode kwamen jaarlijks tienduizenden mensen om door geweld van overheden tegen hun eigen burgers. Terreurmiddelen waarvan overheden zich hebben bediend waren bijv. represailles, gijzeling, massamoord, gebruik van niet-onderscheidende wapens en selectieve moordaanslagen. Amnesty International heeft zorg uitgesproken dat reacties op terrorisme van de kant van overheden en een vage aanduiding van 'terrorisme' gemakkelijk de mensenrechten van groepen en individuen in gevaar kan brengen. Vooral na 11 september 2001 nam het aantal terreurdaden sterk toe, in o.m. Irak, Tsjetsjenië/Rusland, Israël, Indonesië en Madrid. Voor veel nationale en plaatselijke overheden werd het bestrijden en voorkómen van terreur een prioriteit. Veel staten scherpten hun wetgeving en beleid aan: beperkingen op de privacy, strenge en willekeurige controles van personen, het langdurig opsluiten van verdachten zonder vorm van proces, verbod op uitingen die aan terrorisme zouden bijdragen, verdachtmaking van mensen uit bepaalde politieke en etnische groepen, en in het algemeen het onderdrukken van alle vormen van (ook vreedzaam) verzet tegen de overheid.

Terrorisme is niet te verexcuseren en onaanvaardbaar, stelt Amnesty. Daders moeten worden opgespoord en berecht, maar alleen in een eerlijke rechtszaak; ze mogen niet worden onderworpen aan oneerlijke berechting, marteling of geheime detentie. Amnesty heeft veel kritiek op de reacties die regeringen hadden op terrorisme.

Wat is het antwoord op terrorisme?

Amnesty International heeft zorg uitgesproken dat een vage aanduiding van 'terrorisme' gemakkelijk de mensenrechten van groepen en individuen in gevaar kan brengen. Vooral na 11 september 2001 scherpten veel landen hun wetgeving en beleid aan: beperkingen op de privacy, strenge en willekeurige controles van personen, het langdurig opsluiten van verdachten zonder vorm van proces, verbod op uitingen die aan terrorisme zouden bijdragen, verdachtmaking van mensen uit bepaalde politieke en etnische groepen, en in het algemeen het onderdrukken van alle vormen van (ook vreedzaam) verzet tegen de overheid. De Amerikaanse regering ging na 11 september over tot het opsluiten van meer dan zeshonderd verdachten op het eiland Guantánamo Bay. Zij kregen geen proces maar werden evenmin erkend als ?krijgsgevangenen; ze kunnen naar zeggen van de Amerikaanse regering onbeperkt gevangen worden gehouden 'zolang de dreiging bestaat dat ze bij vrijlating opnieuw tot terroristische daden zouden overgaan'.
Het vinden van een goed antwoord op de dreigingen van terrorisme is heel moeilijk. Tegen een zelfmoordaanslag kan een samenleving zich nauwelijks beschermen. Ook de best georganiseerde veiligheidsdiensten zijn niet in staat om elke smokkel van wapens, springstoffen e.d. te ondervangen. Daarom wordt vaak gepleit voor de preventie van terrorisme door de 'oorzaken' ervan weg te nemen. Maar kan dat? Terrorisme vindt vaak een voedingsbodem in grote armoede en onrecht; die zouden door hulp en ontwikkeling verbeterd kunnen worden. Maar de terroristen zelf blijken vaak afkomstig uit de hoger opgeleide en rijkere of zelfs rijkste delen van de samenleving (zoals Osama Bin Laden (1957-2011), die uit een steenrijke Saudische familie afkomstig was). Hooguit gebruiken dergelijke terroristen een aanleiding in eigen land of elders (Amerikaanse troepen, het Palestijns conflict) om hun daden te rechtvaardigen. En terroristen groeien ook vaak op, of volgen een opleiding, in democratische landen met een hoge welvaart. Evenmin is er veel succes behaald met het achterhalen van de 'psychologie' van de terrorist. Sommigen zouden door een psychiater waarschijnlijk zonder veel problemen krankzinnig worden verklaard, maar anderen lijken uitstekend aangepaste en evenwichtige burgers. De conclusie kan waarschijnlijk geen andere zijn dan dat de persoonlijkheid van terroristen net zo moeilijk is te karakteriseren als die van anderen die tot een 'gewoon' misdrijf overgaan. En dat terrorisme net zo min is uit te roeien als de misdaad in het algemeen.