Ongedocumenteerden

Ook genoemd: 'illegalen'. Personen zonder verblijfstitel, onder wie vreemdelingen wiens verblijfsvergunning is verlopen, uitgeprocedeerde asielzoekers, buitenlandse vrouwen met kinderen die door hun (Nederlandse) partner zijn weggestuurd voordat ze recht kregen op een onafhankelijke verblijfsvergunning, slachtoffers van mensenhandel die geen aangifte hebben durven doen, staatlozen die niet kunnen terugkeren naar het land van geboorte, familieleden van migranten die zorg behoeven en die in het herkomstland niet kunnen krijgen. Ze hebben geen verblijfsvergunning gekregen, of zijn die weer kwijtgeraakt. Sommigen passeerden de grens legaal, anderen gebruikten valse papieren of kwamen met de hulp van een mensensmokkelaar. Sommigen willen doormigreren of terug naar het land van herkomst, anderen proberen hier zo lang mogelijk te blijven.

In de EU komen naar schatting 500.000 illegalen per jaar binnen. Nederland sluit jaarlijks zo’n 10.000 vreemdelingen zonder papieren op in vreemdelingendetentie. In de praktijk volgt voor slechts ongeveer de helft van de illegalen uitzetting.

In juli 2011 besloot de Nederlandse regering illegaal verblijf strafbaar te maken. Vreemdelingen die illegaal in Nederland worden aangetroffen kunnen worden beboet en in vreemdelingenbewaring gesteld.

Schattingen van de aantallen ongedocumenteerden in Europa lopen sterk uiteen. Blijkens een rapport van de overheid uit 2006 verbleven in de periode april 2005 - april 2006 naar schatting tussen de 75.000 en 185.000 illegale vreemdelingen in Nederland. In de periode 1997 - 2003 werd het aantal geschat tussen de 125.000 en 225.000. Het overgrote deel van het aantal illegalen in Nederland, tussen de 62.500 en 115.000, is van niet-Europese afkomst. Uit het onderzoek bleek dat 10 procent van deze groep illegalen een asielachtergrond heeft. Van de Europese illegalen bleek ongeveer de helft afkomstig uit Bulgarije en Roemenië; sinds de toetreding van die landen tot de Europese Unie verblijven zij niet meer illegaal in Nederland.

Ongedocumenteerde migranten zijn vanwege hun kwetsbare positie een gemakkelijke prooi voor uitbuiting door malafide werkgevers, huisjesmelkers of mensenhandelaren. Volgens de Nederlandse overheid leidt hun aanwezigheid bovendien tot overlast en (overlevings)criminaliteit. In de afgelopen jaren heeft de Nederlandse overheid daarom diverse maatregelen getroffen om illegaal verblijf te bestrijden en te ontmoedigen.

Illegalen zijn uitgesloten van sociale voorzieningen, maar onder meer kerkelijke organisaties en vrijwilligersgroepen, zoals van artsen, geven vaak hulp. Steuncomités voor illegalen, zoals het Amsterdamse ASVK/SV, geven 'een beperkte groep begeleiding door te bemiddelen in levensonderhoud, onderdak, medische zorg, rechtsbijstand, onderwijs en geestelijke steun'. De invoering van de Koppelingswet (1998) maakt het illegalen onmogelijk zich tegen ziektekosten te verzekeren. Er zijn uitzonderingen: illegale vreemdelingen hebben wel recht op 'medisch noodzakelijke' zorg en rechtsbijstand, en illegaal verblijvende kinderen (onder de 18 jaar) zijn leerplichtig en hebben recht op onderwijs. Medici en ziekenhuizen zijn verplicht elke patiënt met acute en ernstige klachten hulp te verlenen. Ze kunnen voor dergelijke zorg voor illegalen tot op zekere hoogte een beroep doen op speciale fondsen van de overheid. Informatie daarover is te vinden op de website van het College voor Zorgverzekeringen. Onder artsen zijn in de loop van de jaren op veel plaatsen samenwerkingsplatforms fondsen ontstaan. De website van de Johannes Wier Stichting biedt ondersteuning en advies aan gezondheidswerkers bij de gezondheidszorg voor illegalen. Ook houdt de stichting in de gaten of illegalen van de overheid de gezondheidszorg mogen krijgen die zij nodig hebben. Een waakhond is de Stichting Lampion, een samenwerkingsverband van twaalf organisaties.

Amnesty en VluchtelingenWerk Nederland onderkennen het belang van een effectief terugkeerbeleid, mits dit beleid voldoet aan internationale
mensenrechtenstandaarden en wordt uitgevoerd op een waardige en humane wijze. Beide organisaties hebben echter grote bezwaren tegen het strafbaar maken van illegaal verblijf.Het leidt tot rechtsongelijkheid, vergroot de kans op criminalisering van illegalen en is minder effectief dan andere middelen om illegaal verblijf terug te dringen. Amnesty pleit ook voor een minimum aan voorzieningen voor illegalen, zoals gezondheidszorg, omdat het recht op een menswaardig bestaan een universeel mensenrecht is.