Mensenrechtenverdedigers

Aanduiding van degenen die, binnen een organisatie of als individu, opkomen voor fundamentele rechten en vrijheden. De individuen werden (vooral in communistische landen) ook vaak dissidenten genoemd. In 1998 aanvaardde de VN een Verklaring over mensenrechtenverdedigers. Die verklaring geeft geen definitie van de verdedigers. Algemeen wordt aangenomen dat het gaat om degenen het beginsel van geweldloze weerbaarheid respecteren; activistisch zijn (dus geen theoretici); en de beginselen van de Universele verklaring onderschrijven. Wereldwijd vallen honderdduizenden mensen onder deze definitie. De verklaring garandeert het recht op vrijheid van vereniging en communicatie met andere organisaties, het recht op informatie en het recht op effectieve rechtsmiddelen. Iedereen heeft het recht 'nieuwe ideeën en beginselen ten aanzien van de mensenrechten te ontwikkelen en die uit te dragen' en 'individueel of in vereniging met anderen, deel te nemen aan vreedzame acties tegen schendingen van mensenrechten en fundamentele vrijheden'. De verklaring waarborgt ook het recht om middelen en hulp te werven, ook van buiten de grenzen van het land. Als speciale rapporteur van de VN voor mensenrechtenverdedigers werd in 2000 de Pakistaanse advocate Hina Jilani benoemd.

Mensenrechtenverdedigers zetten zich in voor: vrijlating van gewetensgevangenen; gevangenishervorming; vrijheid van vereniging; geloofsvrijheid; vakbondsrechten; actie tegen martelen, executies en verdwijningen; rechten van asielzoekers en vluchtelingen; rechtshulp; non-discriminatie in de toegang tot voedsel, water, onderwijs, werk, gezondheidszorg en ontwikkeling; mensenrechten van vrouwen en kinderen; mensenrechten van vreemdelingen; academische vrijheid; en zo meer. Tot de belangrijkste actiemiddelen van mensenrechtenverdedigers behoren:
- informatie: fact-finding, onderzoek, rapportage, openbaarmaking, publiciteit, manifestaties;
- educatie: op scholen, universiteiten, beroepsopleidingen, cursussen;
- druk: door publieke actie, lobby, diplomatie, interventie, burgerlijke ongehoorzaamheid, geweldloos verzet, sancties;
- rechtsmiddelen: civiele en strafrechtelijke procedures, klachten bij nationale en internationale organen, beroepsprocedures, rechtshervorming;
- hulp: ondersteuning van slachtoffers en organisaties, rechtsbijstand, humanitaire hulp, technische hulp en samenwerking;
- preventie: door vroegtijdige signalering, tijdige maatregelen, hulp bij vluchten en onderduiken, bescherming van bevolkingsgroepen en individuen;
- organisaties: plaatselijke, landelijke en internationale mensenrechtenorganisaties, afdelingen en groepen binnen andere organisaties zoals vakbonden en kerken.

Mensenrechtenverdedigers zijn geëerd met de Nobelprijs voor de Vrede en andere prijzen voor mensenrechten.

De EU-richtlijnen voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers (2004) stellen dat ook ambassades en EU-missies die bescherming moeten bieden door contacten, bezoeken en waar nodig interventie bij regeringen. Ze moeten ook helpen garanderen dat de verdedigers vrije toegang hebben tot (buitenlandse) financiële donors. De Nederlandse overheid kondigde in de Nota Mensenrechten (november 2007) een ‘actieplan mensenrechtenverdedigers’ aan. Een mensenrechtenfonds helpt bij bescherming en opbouw van organisaties. Er kwam ook een prijs voor verdedigers, de Mensenrechten Tulp.

Voor Amnesty is de bescherming van en hulp aan mensenrechtenverdedigers een kerntaak. Vaak gaat het daarbij om mensen die zich voor een breed scala van mensenrechten inzetten, ook voor sociaal-economische rechten. Amnesty's middelen van actie zijn o.m. bliksemacties, publiciteit, het regelen van bezoeken en contacten opleiding en training, lobby en soms financiële ondersteuning. Voor actuele informatie, zie de themapagina Mensenrechtenverdedigers.