Internationaal recht

Dit recht is ten eerste het straf- en privaatrecht tussen staten (ook volkenrecht genoemd), ten tweede het recht dat een werking heeft boven die van nationaal recht. De mensenrechten die in internationale verdragen zijn vastgelegd vallen onder de laatste categorie. In sommige staten geldt dat internationaal recht pas geldig is nadat de staat de bepalingen in de eigen wetgeving heeft opgenomen, in andere staten wordt aan internationaal recht een rechtstreekse werking toegekend. Ook verklaringen van de VN en andere intergouvernementele organisaties die geen bindend karakter hebben (verdragen) kunnen als een vorm van gewoonterecht toch tot de algemeen aanvaarde rechtsnormen gaan behoren. De term 'internationaal recht' werd voor het eerst gebruikt door de Britse filosoof Jeremy Bentham (1748-1832) in 1780; eerder werden al ideeën ontwikkeld door Hugo de Groot (1583-1645), op grond van het natuurrecht en het Romeinse ius gentium (recht der volken). Modern internationaal recht heeft niet alleen betrekking op staten, maar ook op internationale en regionale organen, politieke lichamen en zelfs, met name wat de mensenrechten betreft, op individuele burgers. Voorbeelden zijn de VN-verdragen van 1966, het Genocide-verdrag, de Geneefse verdragen inzake humanitair oorlogsrecht en het VN-verdrag tegen marteling. Regionale mensenrechtenverdragen zijn het Europees Verdrag, het Amerikaans Verdrag en het Afrikaans Handvest. Een Arabisch Handvest is in ontwikkeling. Het internationaal recht is bij uitstek een vorm van recht die erge omnes geldt, d.w.z. dat de bepalingen overal en voor iedereen geldig zijn.

Amnesty baseert de opvattingen die zij uitdraagt over wat regeringen (en anderen) moeten doen om de mensenrechten na te leven, primair op de tekst van internationale mensenrechtenverklaringen en –verdragen. Er zijn zowel onder de vlag van de VN tot stand gekomen verdragen als regionale mensenrechtenverdragen (Europa, Amerika, Afrika). Daarbij worden vaak interpretaties aangehaald die onder die verdragen ingestelde gerechtshoven (bij de regionale verdragen) en toezichthoudende organen aan de bepalingen van de verdragen hebben gegeven. Amnesty beperkt zich tegelijkertijd niet tot bestaand internationaal recht. De organisatie voert actie om nieuwe interpretaties ingang te doen vinden (bijv. dat het recht op leven inhoudt dat de doodstraf moet worden verboden) en ook voor geheel nieuwe verdragen (bijv. voor het instellen van het Internationaal Strafhof, dat in 1998 werd verwezenlijkt).

Zie ook internationaal strafrecht.

Waarom zijn internationale verdragen belangrijk?

Er zijn op het gebied van de mensenrechten en andere fundamentele rechten honderden verdragen. Als een staat eenmaal een bepaald verdrag geratificeerd heeft, is ze eraan gebonden. Het internationaal recht gaat meestal zelfs boven wat er in het nationaal recht is geregeld. Maar alleen de grootste optimist zou beweren dat daarmee de belangrijkste stap in de bescherming van mensenrechten is genomen. Staten schenden de internationale verdragen op grote schaal. Het overgrote deel van de bijna tweehonderd staten van de wereld heeft verdragen bekrachtigd die marteling verbieden, maar volgens Amnesty worden in zo’n 150 landen arrestanten geregeld gemarteld of mishandeld. Internationale wetten worden nog slechter nageleefd dan nationale. De reden daarvan ligt voor de hand: er is geen internationale politie die de wetten handhaaft. Er is sinds 2003 wel een Internationaal Strafhof, maar dat zal nog lange tijd van heel beperkte betekenis zijn. Er zijn bij veel verdragen comités van toezicht ingesteld, bijvoorbeeld voor het VN-verdrag voor burgerrechten en politieke rechten. Maar in de praktijk bestaat zo’n comité uit een groepje diplomaten en ambtenaren die van de ontelbare schendingen er jaarlijks hooguit enkele tientallen behandelen. Of die, zoals waarnemers van het Afrikaans comité hebben gezegd, ‘vooral komen opdagen voor het presentiegeld’.
Wat hebben die internationale verdragen dan voor zin? Dat moet zich op de langere termijn bewijzen. Een verdrag stelt de normen. Op grond daarvan kan bijvoorbeeld een rapporteur worden aangewezen, die over schendingen bericht. Een volgende stap is het instellen van een comité van toezicht. Ten slotte kan er op grond van het verdrag een gerechtshof komen. Zo’n hof hoort bijvoorbeeld bij het Europees mensenrechtenverdrag. Wie kan aantonen dat zijn of haar zaak in eigen land niet goed wordt behandeld, kan daar alsnog recht halen. Pas met een hof is een verdrag echt compleet. Het Europees Hof is vooralsnog het enige regionale hof dat echt serieus wordt genomen. Zou het internationaal recht overal zo goed zijn geregeld als in Europa, dan zou de wereld een veel veiliger plek zijn. Zo ver is het nog lang niet. Maar enig optimisme is gerechtvaardigd. Internationale verdragen worden lang niet altijd gerespecteerd, maar ze worden bijna nooit teruggedraaid. Ze zijn een eerste stap, maar wel een onmisbare eerste stap.