Filosofie van de mensenrechten

De oorsprong van ideeën over mensenrechten is te vinden in de veronderstelling van menselijk waardigheid die eigen is aan alle wereldgodsdiensten, zoals hindoeïsme, boeddhisme, Chinees recht, christendom en islam, en aan het humanisme dat in de Griekse oudheid opkwam. Hierin zijn beginselen te vinden op terreinen van goed bestuur, democratie, gelijkheid, mensenrechten, plicht en vrijheid. De filosofische grondslag van de mensenrechten was eeuwenlang gebaseerd op ideeën van het natuurrecht. Bepaalde rechten zouden mensen 'aangeboren' zijn en altijd toekomen puur en alleen op grond van het feit dat ze mensen zijn. Dergelijke opvattingen zijn te vinden bij de Griekse Stoa-filosofen (vanaf 300 v.C.), bij Thomas van Aquino (1224/5-1274) en bij Hugo de Groot (1583-1645). Vanaf de 17e eeuw vond het idee van een 'sociaal contract' weerklank, dat het eigendom als een basisrecht beschouwde. Het sociaal contract werd ontwikkeld door o.m. Thomas Hobbes (1588-1679) en Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). Hobbes zette zijn politieke filosofie uiteen in Leviathan (1651). Iedereen loert op de zwakke kanten van anderen om daarvan profijt te trekken: 'de mens is de mens een wolf'. Er zijn echter natuurlijke wetten, regels van eigenbelang waardoor de rationele mens inziet dat hij zijn vrijheid in overeenstemming met anderen moet beknotten. Omdat individuele mensen die wetten niet naleven, moet een samenleving onder absolute macht van een soeverein worden geplaatst. Deze soeverein bepaalt ieders vrijheid en de grens tussen goed en kwaad. Verzet tegen de soeverein is altijd onrecht, omdat deze zijn macht ontleent aan een verdrag van onderdanen. Rousseau, een belangrijk filosoof van de Verlichting, meende dat de mens van nature goed is, maar door de cultuur wordt bedorven. In een verhandeling over het sociaal contract betoogde hij dat de maatschappij een uitdrukking is van de 'algemene wil', en daarmee van de gemeenschap. Wie zich daartegen verzet mag door de meerderheid tot meegaandheid worden gedwongen. In de 19e eeuw kwam het idee van mensenrechten onder druk te staan van socialisme en communisme: door individuele rechten te benadrukken zou de heersende klasse slechts haar traditionele rechten veilig willen stellen en de revolutie willen afwenden. In de 20e eeuw ontwikkelden zich verschillende stromingen die het natuurrecht niet langer als uitgangspunt hebben. Het existentialisme, zoals bij Jean Paul Sartre, stelt dat de mens 'in de wereld is geworpen' en moet zien te leven met de angst en ongewisheid die dat inhoudt. De beschaving moet op humanistische beginselen, zoals vertrouwen en oprechtheid, worden gebaseerd. Het radicale socialisme, zoals bij Herbert Marcuse, benadrukt de noodzaak van een revolutionaire omwenteling, omdat klassentegenstellingen het belangrijkste obstakel voor de verwezenlijking van mensenrechten zijn. Het moderne rationalisme, zoals bij Jürgen Habermas, stelt dat mensen in redelijkheid tot overeenstemming kunnen komen over de beste vorm van samenleving en dialoog. Een open communicatie is daarvoor de belangrijkste voorwaarde. Volgens André Glucksmann moeten mensenrechten als vervulling van menselijke noden (basic needs) worden beschouwd en moeten ze met alle middelen, zo nodig geweld, worden gehandhaafd.John Rawls ontwierp een politieke theorie voor een rechtvaardige samenleving die waarin de overheid degenen die het minst bedeeld zijn naar verhouding het meest bevoordeelt. Het pragmatisme, zoals bij Richard Rorty, stelt dat de waarden van democratie en mensenrechten in de praktijk hun betekenis hebben verworven als de 'best denkbare' oplossing voor onderhandelingen tussen autonome individuen. 'Communitaristen' als Charles Taylor bendrukken daarentegen dat individualisme kan leiden tot grof eigenbelang en dat mensen doordrongen moeten zijn van de waarde van de gemeenschap. Zie ook ethiek; geschiedenis van de mensenrechten; gelijkheid